بازتاب جلوۀ مؤلفه‌های زبان عامیانه در ترجمه (مطالعۀ موردی: مجموعه‌داستان «الحب فوق هضبة الهرم»)

میان زبان و فرهنگ در ترجمه، نقاط مشترک بسیاری وجود‌ دارد. ترجمه تنها عبور از یک زبان به زبان دیگر نیست، بلکه ابزاری میان دو فرهنگ یا دانش‌های گوناگون در دنیا است. ترجمه، یک فرآیند زبانی ساده نیست؛ از این رو، مترجم باید به فهم فرهنگی ژرفی دست یابد. مترجم هم باید به قواعد زبان‌شناختی و هم به عناصر فرهنگی توجه داشته باشد. بنابراین، «ترجمه، فرآیندی است هدفمند که هدف آن متن مقصد است؛ به این معنا که اولویت را به هدف مترجم حقیقی در زبان و فرهنگ مقصد می‌دهد» (شاتلورث و کاوی[1]، ۲۰۱۴). از این رو، «تفاوت‌های فرهنگی، مترجم را وادار به تغییر، حذف و تصرف در متن اصلی می‌کند؛ زیرا ممکن است در ساده‌ترین موارد با یکدیگر تفاوت داشته باشند» (صیامی، 1386).

1.                  بیان مسأله

«گویش»، نوعی خاص از سخن گفتن است که بسته به اماکن مختلف متفاوت است و «زبان عامیانه»، اصطلاحی است که عموماً مردم در کوچه ‌و‌ بازار آن را به‌کار می‌برند. یکی از مهم‌ترین مسائل زبانی که در سال‌های اخیر مورد توجه زبان‌شناسان قرار گرفته، ترجمۀ زبان عامیانه، اصطلاحات و ایجاد معادل‌های مناسب است. مشکل اساسی در تحقیق پیرامون «زبان عامیانه»، نبود تعریفی جامع و مانع دربارۀ این زبان است تا پژوهشگران بر سر آن به توافق برسند؛ چراکه گاه واژه یا یک ترکیب، نزد شماری از صاحب‌نظران، «عامیانه»، اما در نظر گروهی دیگر جزء «زبان معیار» و یا حتی «ادبی» است و همین مسأله کار پژوهش در زمینه زبان عامیانه را دشوار می‌کند. موضوع دیگر، فقدان دستوری مدون و جامع به عنوان دستور زبان عامیانه است که بر پایه آن بتوان به بررسی نحوی و به ویژه جمله‌بندی این زبان پرداخت. به‌کار بردن زبان عامیانه در گفت‌و‌گوها به درست‌نمایی داستان و پندار واقعیت در ذهن خواننده و باورپذیری آن بسیار یاری می‌رساند. به این سبب بر آن شدیم به منظور فرهنگ‌سازی، مؤلفه‌های زبان عامیانه؛ یعنی اصطلاحات، کنایه‌ها، همگون‌سازی، واژگان کوچه‌ و ‌بازاری، دش‌واژه‌ها، دعا و نفرین، شکسته‌نویسی و... را در ترجمه در برابر هر یک از واژه‌ها و تعبیرهای عربی معادل‌سازی کنیم.

برای تحقق آنچه مدنظر این تحقیق است، با بررسی آثار نویسند نامدار عرب، نجیب محفوظ، مجموعه داستان «الحب فوق هضبۀ الهرم» انتخاب شد. این مجموعه داستان در سال ۱۹۹۴در بیروت چاپ شد و حسین شمس‌آبادی و مریم آل‌نجف به‌سال ۱۳۸5 در انتشارات سادات حجازی آن را ترجمه کردند، اما پژوهشگران این مقاله برای معادل‌گزینی در برابر متن عربی از ترجمه‌های پیشنهادی خود استفاده کردند، نه ترجمه مترجمان این کتاب.

2. پرسش‌های پژوهش

1- کدام‌یک از مؤلفه‌های زبان عامیانه را می‌توان در ترجمۀ مجموعه داستان «الحب فوق هضبة الهرم» پیاده کرد؟

2- پر کاربردترین و کم ­کاربردترین این  مؤلفه‌ها در ترجمه این مجموعه داستان کدام است؟

3. روش پژوهش

پژوهش حاضر مطالعه‌ای توصیفی- تحلیلی است که به ترجمۀ مؤلفه­های زبان عامیانه در مقابل متن مبدأ عربی آن می­پردازد. شیوۀ پژوهش بدین صورت است که تلاش می‌شود مؤلفه‌های زبان عامیانه در زبان فارسی در برابر هر یک از واژه‌ها و تعبیرهای عربی،  برابریابی و جایگزین‌سازی شود؛ از این رو، این مؤلفه‌ها در دو محور واژگانی و نحوی و در قالب جدول تقسیم‌بندی می‌شود.

4. پیشینۀ پژوهش

تاکنون پژوهش­های بسیاری در زمینۀ زبان عامیانه صورت پذیرفته، اما در مجموعه داستان «الحب فوق هضبة الهرم» از نظر مؤلفه­های زبان عامیانه بحثی صورت نگرفته است. در ادامه به برخی از پژوهش‌های عامیانه صورت گرفته، اشاره شده است.

نقابی و تاج فیروزه (1397) در مقالۀ «بررسی مؤلفه‌های زبان عامیانه در داستان­های جلال آل‌احمد» مؤلفه‌های عامیانه را در حوزۀ واژگان، ترکیب‌ها و عبارات بررسی کرده و به این نتیجه رسیده­اند که عبارت‌های کنایی و کوچه‌ و ­بازاری، سپس اتباع و همگون­سازی، پربسامدترین عناصر عامیانه هستند.

عالم­زاده (1394) در پایان‌نامۀ خود با عنوان «بررسی و مقایسۀ زبان عامیانه در مکالمات چهار داستان سووشون، علویه خانم، زمین سوخته و خاله بازی» تعابیر عامیانه را بررسی می‌کند و در پایان هر بخش مقایسه­ای بین آثار یاد شده انجام می‌دهد.

شریلو و همکاران (1398) در مقالۀ «بررسی زبان عامیانه و جایگاه تمثیل در آثار داستان­نویسان زن معاصر با تکیه بر مجموعه داستان حنای سوخته» ضمن بیان اینکه زبان عامیانه دارای دو سطح زیرین و معمول است، به شرح و توضیح عناصر زبان عامیانه پرداخته و موارد آن را در داستان حنای سوخته بررسی می‌کنند.

                زندی (1388) در مقالۀ «بررسی زبان فرانسه در آثار سلین[2] و مشکلات مترجمان فارسی زبان در ترجمۀ این آثار» بیان می‌کند در میان ترجمه‌های متون مختلف، ترجمه آثاری با زبان و سبک عامیانه با مشکلات بیشتری همراه است. او ابتدا دشواری­های ترجمه این آثار را بیان کرده و سپس راهبرد­هایی مناسب را برای ترجمه این آثار پیشنهاد می‌کند.

شیری و طغیانی (1394) در مقالۀ «نیما و زبان عامیانه (بازکاوی کارکردهای زبان عامیانه در شعر نیما یوشیج)» معتقدند شناخت عناصر و کارکردهای زبان عامیانه در شعر شاعران بزرگی چون نیما یوشیج، بی‌تردید به هموارتر شدن راه ادب و فرهنگ، بسیار کمک می‌کند. ایشان عناصر زبان عامیانه در شعر فارسی را بررسی­کرده و کارکردهای زبان عامیانه را در شعر نیما یوشیج مورد پژوهش قرار می‌دهند.

نجفی‌عرب و حسنی‌رنجبر (1394) در مقالۀ «کاربرد زبان معیار و عامیانه در شوهر آهو خانم از منظر زبان و جنسیت» نتیجه می گیرند که زبان زنان و مردان در حوزۀ زبان معیار و عامیانه، تفاوت‌های عمده و اساسی دارد. ایشان با بررسی واژه‌ها و تعابیر عامیانه، کنایات و ضرب‌المثل‌های عامیانه به این نتیجه رسیدند که پایین بودن میزان کاربرد این تعابیر، محافظه­کارانه بودن زبان را نشان می­دهد.

5. بحث و بررسی

5-1. ترجمه و فرهنگ

«از میان مشکلات ترجمه، سهم مشکلات فرهنگ از همه بیشتر است. «مفاهیم» در یک فرهنگ با واژگان تمدن دیگر مطابقت ندارد؛ از این رو، نه می‌توان آن را با واژگان دیگر روشن­سازی کرد و نه می‌توان از خواننده انتظار داشت که با ماهیت این مفاهیم آشنا باشد. برای نمونه عادت‌های غذایی، لباس‌ها، رسم­های مذهبی و آیینی یک جامعه برای خوانندۀ ترجمه روشن نیست» (لورده[3]، 1994).

لفور[4] (1992) بر این باور است که هر متن در زمینۀ فرهنگی خاص خود شکل می‌گیرد و مترجم در این زمینه با چالش روبه‌رو می‌شود  و زمانی که می‌بیند یک عنصر از فرهنگ مبدأ در فرهنگ مقصد معادل ندارد به ناچار روش‌های گوناگونی را برای انتقال آن عنصر به زبان مقصد به‌کار می‌برد.

«روشی که مترجم برمی­گزیند به مفهوم عنصر فرهنگی موردنظر، صورت زبانی و روابط تباینی آن با معادل‌های احتمالی و نیز نقش ارتباطی آن در متن زبان مقصد بستگی دارد» (علیزاده، 1389). پیتر نیومارک[5] (2006) می­نویسد:«فرهنگ را به روش زنده و جلوه­های خاص زندگی بشر، چون وسیله­ای برای بیان می­دانم و برای زبان فرهنگ و زبان جهانی تمایز می‌گذارم. واژگانی مانند مردن و زندگی کردن، ستاره، آیینه، میز و... واژه‌های جهانی هستند که در ترجمۀ آن‌ها چالشی وجود ندارد، اما واژگانی همچون بادهای موسمی هند و کلبۀ تابستانه روسیه، الفاظی هستند که وارد حیطۀ فرهنگ شده‌اند و اگر میان دو زبان و فرهنگ مبدأ و مقصد مناسبتی وجود نداشته باشد، مترجم در رویارویی با آن دچار چالشی بزرگ می‌شود.»

5-2. زبان عامیانه

یکی از تعریف‌های وارد شده از زبان عامیانه این است که «واژگان و اصطلاحات غیررسمی و غیرمعیار که معمولاً تنها برای افراد یک گروه اجتماعی یا ناحیه‌ای خاص، فهم ­شدنی است» (ذاکری، 1381). مردم کوچه­ و ­بازار همیشه پدیدآورنده واژگانند. هر یک از واژه‌ها و ترکیب‌ها اگر با ذوق مردمان آن زبان هم‌سویی یابد در میان اهل زبان رواج می‌یابد. واژگان بسیاری در ذهن و زبان مردم عامه است که گاهی در زبان اهل ادب مترادف دارد و گاهی نیز ندارد (دهخدا، 1361). در زمان­های قدیم در قصه­ها، افسانه­ها و حکایت‌ها، زبان عامیانه یا گفتاری به‌کار می‌رفت. اصلی­ترین این ویژگی‌ها، ویژگی‌های ساختاری آن‌ها بود که واژه و تعبیرات عامیانه، اصطلاحات، ضرب­المثل‌ها، تکیه­کلام­ها، کنایه­ها و استعاره‌ها و عبارت‌های کوتاه را دربر می­گرفت و مهم‌تر از همه، ویژگی سادگی آن‌ها بود که باعث تفاوت آن از زبان نوشتار یا ادبی می­شد (میرصادقی، ۱۳۸۳).

با گذشت زمان، واژگان و عبارت‌ها در زبان‌ها دگرگون می‌شود. در این میان، واژگان عامیانه از تغییر بیشتری نسبت به واژگان ادبی یا رسمی برخوردارند؛ گاهی برخی از این واژه‌ها با تحولات اقتصادی و اجتماعی و تمدنی از بین می روند و واژگان جدیدی جایگزین آن‌ها می‌شود.

زبان عامیانه دارای دو سطح زبانی است؛ سطح زیرین که به زبان جاهلی، لاتی و چاله‌میدانی پرآوازه است و دیگری، زبان عامیانه معمول (نجفی، 1378) که زبان عامیانه معمول دربرگیرنده واژه‌ها و اصطلاحاتی است که افراد جامعه در روابط خود به‌کار می‌برند (همان).

هر یک از دو بافت زبان عامیانه و رسمی، واژگان خاص خود را دارند؛ زبان عامیانه از مؤلفه‌های گوناگونی تشکیل می‌شود؛ برای نمونه به شکل واژگان شکسته، تکرار واژه، افزایش و کاهش واج واژه، واژگان و عبارت‌های عامیانه، زبانزدها و کنایه­ها، دعا، سوگند و نفرین و... نمایان می‌شود. ما در این پژوهش با بررسی دقیق متن مجموعه داستان «الحب فوق هضبة الهرم» کوشیده‌ایم مؤلفه‌های زبان عامیانه را در دو محور واژگانی و نحوی دسته‌بندی کنیم. 

5-3. مؤلفه‌های زبان عامیانه در ترجمۀ مجموعه ­داستان «الحب فوق هضبة الهرم»

ذوالفقاری (1394) در کتاب زبان و ادبیات عامۀ ایران، عناصر زبان عامه را چهار قسم می­داند: 1- واژگان، 2- ضرب­المثل‌ها، 3- کنایه‌ها و 4- اصطلاحات. تقسیم­بندی­های دیگری برای این زبان وجود دارد، اما به گونۀ کلی، مؤلفه‌های زبان عامیانه در دو محور واژگانی و نحوی دسته­بندی می­شود.

5-3-1. محور واژگانی

5-3-1-1.  واژگان عامیانه و کوچه­ و ­بازاری

واژگان عامیانه واژگانی هستند که در زبان عامیانه کاربرد دارند و در فارسی معیار، معادلی دیگر دارند؛ مانند: دم دست، درهم، کیپ (انزابی‌نژاد و ثروت، 1366). «یک نویسندۀ مجرب حتی اگر با زبان و اصطلاحات عامیانه بسیار آشنا باشد و با لهجه‌های محلی نیز آشنایی داشته باشد، مجاز نیست همه آنچه را می‌داند در دهان اشخاص داستان بگذارد و به خورد خواننده دهد. چون خواننده معمولی این اصطلاحات را نمی‌فهمد» (یونسی، 1386). برخی از نمونه‌های واژه عامیانه در ترجمۀ مجموعه داستان «الحب فوق هضبة الهرم» به شرح جدول (1) است.

جدول 1. نمونه‌هایی از واژه‌های عامیانه در ترجمه مجموعه داستان «الحب فوق هضبة الهرم»

5-3-1-2.  واژگان شکسته

«شکسته­نویسی؛ یعنی تحریف واژه‌ها اعم از عامیانه و غیرعامیانه در نوشتار به تقلید از طرز تلفظ عوام در زبان روزمره» (سودا، 1385). شکستگی جلوه‌های گوناگون دارد: کاهش شمار هجاها، تغییر تقطیع هجایی، تغییر نوع مصوت، حذف صامت و... و در نتیجۀ آن، پدیده‌های گوناگون زبانی به وجود می‌آید (سمیعی، 1378). در جدول (2)، نمونه‌هایی از شکسته‌نویسی در ترجمۀ مجموعه داستان «الحب فوق هضبة الهرم» ارائه شده است.

جدول 2. نمونه‌هایی از شکسته‌نویسی در ترجمۀ مجموعه داستان «الحب فوق هضبة الهرم»

5-3-1-3. دش‌واژه‌ها

یکی دیگر از ویژگی‌های زبان عامیانه به‌کار بردن تابوهای زبانی است. تابوهای زبانی یا دش‌واژه‌ها، واژه‌ها و اصطلاحاتی هستند که در همه زبان‌های دنیا مفهوم غیرمؤدبانه، ناخوشایند و نامطلوبی دارند و بیشتر انسان­ها از به‌کارگیری آن به صورت آشکار و مستقیم خودداری می‌کنند؛ چراکه بیان آن‌ها از لحاظ فرهنگی، مذهبی و اجتماعی نادرست تلقی می‌شود. «دش‌واژه‌ها به دو دسته رکیک و غیررکیک تقسیم می‌شود؛ برخی از این واژه‌ها، فحش و ناسزا هستند که این نوع، خود نشان­دهنده بار منفی فرهنگی است» (نجفی عرب، 1394). برای نمونه باتوجه به عوامل اجتماعی و فرهنگی، مردان بیشتر از زنان استفاده می‌کنند. «حتی انتخاب واژگانی آن‌ها نیز متفاوت است؛ یعنی برخلاف مردان که دش‌واژه‌های آنان بیشتر مربوط به حوزه‌های جنسی- خانوادگی است در مورد زنان این دش‌واژه‌ها بیشتر در حوزه‌هایی مانند مرگ، بیماری، حالات روانی-جسمی و خانوادگی مربوط می‌شود» (ارباب، 1391).

در جدول (3)، نمونه‌هایی از دش‌واژه‌های مناسب برای ترجمۀ مجموعه داستان «الحب فوق هضبة الهرم» ارائه شده است.

جدول 3. نمونه‌هایی از دش‌واژه در ترجمۀ مجموعه داستان «الحب فوق هضبة الهرم»

ادامۀ جدول 3.

5-3-1-4.  سوگندواژه‌­ها

«معمولاً در جوامعی که میان افراد جامعه، اعتماد متقابل وجود ندارد، انسان به ناچار برای اثبات صداقت در کلام خود سوگند می‌خورد. در واقع سوگند­ خوردن وقتی رخ می‌دهد که فرد با مخاطبی روبه‌رو شود که  سخن اورا انکار می‌کند یا در مورد آن تردید دارد. بروز خشم و شرح اعتراض و دادخواهی از سوی فردی که هتک حرمت شده از نظر زبان‌شناسی با برخی از پدیده‌های فرازبانی همچون بلندی صدا، تکیۀ اغراق­آمیز روی واژه‌ها و کشیدن مصوت­های برخی از واژه‌ها همچون خدا و قرآن همراه است» (بی‌من، 1386). در جدول (4)، نمونه‌هایی از سوگندواژه‌های مناسب برای ترجمۀ مجموعه داستان «الحب فوق هضبة الهرم» ارائه شده است.

جدول 4. نمونه‌هایی از سوگندواژه‌ها در ترجمۀ مجموعه داستان «الحب فوق هضبة الهرم»

5-3-1-5.  واژگان همگون یا اتباع

«اتباع لفظی بی­معنا است که به همراه اسم یا صفت می‌آید و به منظور تأکید یا گسترش معنای واژۀ پیشین یا بیان نوعی مفهوم جنس می‌آید؛ اگرچه گاهی اوقات به تنهایی هم دارای معنا و مفهوم است و برای تکمیل معنای کلمه اول می­آید. داستان­هایی که شخصیت‌های آن‌ها بیشتر از طبقۀ عوام‌اند از اتباع سود می­برند. مانند حشر و نشر، شایسته و بایسته، کتاب متاب و...» (احمدی‌گیوی و انوری، 1363).

در جدول (5)، نمونه‌هایی از واژگان همگون یا اتباع مناسب برای ترجمۀ مجموعه داستان «الحب فوق هضبة الهرم» ارائه شده است.

جدول 5. نمونه‌هایی از اتباع یا واژگان همگون در ترجمۀ مجموعه داستان «الحب فوق هضبة الهرم»

5-3-1-6. تکرار واژه

تکرار دارای بار ادبی است و سبب به وجود آمدن سجع در متن می‌شود. از انواع تکرار می‌توان به هم‌حروفی، هم‌صدایی، تکرار واژه، تکرار جمله، تکرار حروف اضافه و... اشاره کرد (داد، 1371). تکرار می­تواند به صورت قید یا فعل و یا خود اسم بیاید که نشان­دهندۀ تأکید آن واژه است.

در جدول (6)، نمونه‌هایی از تکرار و انواع آن برای ترجمۀ مجموعه داستان «الحب فوق هضبة الهرم» ارائه شده است.

جدول 6. نمونه‌هایی از انواع تکرار در ترجمۀ مجموعه داستان «الحب فوق هضبة الهرم»

5-3-2. محور نحوی

5-3-2-1. اصطلاحات و تعابیر عامیانه

زبان‌شناسان غربی، 27 اصطلاح روی تعبیرهای اصطلاحی نام‌گذاری کردند؛ از جمله: تعبیر اصطلاحی، تعبیر اصطلاحی ترکیبی، ترکیب اصطلاحی غیرترکیبی، تعبیر خالص، تعبیر مردمی و... (فتحی یوسف عبدالعاطی، 2012). «در زبان‌شناسی نوین توجه به بررسی معنا تنها به بررسی واژه‌ها و تحلیل معنای لغوی آن‌ها محدود نمی‌شود، بلکه از آن فراتر رفته، بررسی معنای واژه در ساخت ترکیبی آن را نیز دربر می­گیرد که نمونۀ آن همان تعابیر اصطلاحی است» (ابراهیمی، 1433). برخی از نمونه‌هایی که در ترجمۀ مجموعه داستان «الحب فوق هضبة الهرم» به اصطلاحات و تعبیرهای عامیانه تبدیل شده به شرح جدول (7) است.

جدول 7. اصطلاحات و تعبیرهای عامیانه در ترجمۀ مجموعه داستان «الحب فوق هضبة الهرم»

ادامۀ جدول 7.  

5-3-2-2. کنایه

«کنایه، یکی از صورت­های بیان پوشیده و اسلوب هنری گفتار است» (شفیعی‌کدکنی، 1372). کنایه به معنای به‌کار بردن واژه­ای به جای واژه دیگر است که از صراحت بیان جلوگیری کند (ابن‌المعتز، 1945). «کنایه‌ها مانند دیگر عناصر زبان عامیانه، محصول شرایط زمان و مکان خود هستند و به همین دلیل همچون انسان­ها دارای تولد و مرگ‌اند. برخی از آن‌ها با تغییر شرایط زمانی و مکانی به فراموشی سپرده می­شوند و برخی با شرایط جدید متولد می­شوند» (پارسا، 1384).

در جدول (8)، نمونه‌هایی از برابریابی کنایی در ترجمۀ مجموعه داستان «الحب فوق هضبة الهرم» ارائه شده است.

جدول 8. برابریابی کنایی در ترجمۀ مجموعه داستان «الحب فوق هضبة الهرم»

5-3-2-3. ضرب‌المثل

«ضرب‌المثل، جمله­ای است کوتاه و آهنگین مشتمل بر تشبیه یا مضمون حکیمانه که به واسطه روانی و سادگی لفظ و روشنی معنی و لطافت ترکیب، بین عامه مشهور شده و آن را بدون تغییر یا با تغییر جزیی در گفتار خود به‌کار می‌گیرند» (ذوالفقاری، 1387). ضرب‌المثل‌ها، آیینۀ تمام­نمای یک تمدن، باورها و طرز تفکرات، منش و نوع  زندگی جوامع مختلف بشری است. «مثل­های به‌جا و به اقتضای سخن و به فراخور حال و مقام، همواره قاطع کلام و در حکم حجتی است که راه چون و چرا را می‌بندد و از این رو به‌جا است که آن را حکمت‌های تجربی مردم بنامیم» (همان).

در جدول (9)، نمونه‌هایی از ضرب‌المثل در ترجمۀ مجموعه داستان «الحب فوق هضبة الهرم» ارائه شده است.

جدول 9. ضرب‌المثل در ترجمۀ مجموعه داستان «الحب فوق هضبة الهرم»

5-3-2-4. جابه‌جایی ارکان جمله (تقدیم و تأخیر)

یکی از ویژگی‌های نحوی زبان عامیانه، برهم زدن نظم عادی جمله است. «سازه­های جمله همچون فاعل، فعل، متمم و ادات می­توانند در سطح جمله جابه‌جا شوند» (فتوحی، 1391). هدف این جابه‌جایی، نزدیکی به شیوۀ بیان گفتاری است و سبب ارتباط و پیام‌رسانی بهتر به مخاطب می‌شود. گونه­های جابه‌جایی عبارتند از: ترجمۀ فعل در پایان جمله، جابه‌جایی منادی با فعل، جابه‌جایی قید با فعل، جابه‌جایی مسند با فعل و... .

در جدول (10)، نمونه‌هایی از گونه‌های جابه‌جایی در ترجمۀ مجموعه داستان «الحب فوق هضبة الهرم» ارائه شده است.

جدول 10. جابه‌جایی ارکان جمله در ترجمۀ مجموعه داستان «الحب فوق هضبة الهرم»

5-3-2-5. حذف

حذف، شیوه‌ای در نحو است که باعث جلوگیری از زیاده­گویی در جملات می‌شود. گاهی در جملات یک متن، عناصری وجود دارند که در صورت نبود نیز متن برای خواننده فهمیدنی است و یا از راه اطلاعات موجود در بخش­های مختلف متن به آن دست یابد. در این مواقع می‌توان از قاعدۀ حذف استفاده کرد. نویسنده با این کار باعث جلب توجه و تمرکز خواننده به اطلاعات متن می‌شود  و خواندن متن یا داستان لذت بیشتری برای وی به همراه خواهد داشت.

در جدول (11)، نمونه‌هایی از حذف در ترجمۀ مجموعه داستان «الحب فوق هضبة الهرم» ارائه شده است.

جدول 11. حذف در ترجمۀ مجموعه داستان «الحب فوق هضبة الهرم»

5-3-2-6. جمله‌های نیمه تمام یا ناتمام (با نشانه سه نقطه «...»)

«انتقال احساس، فرآیند دو مرحله‌ای است که طی آن گوینده ابتدا علامت می‌دهد که پیامش حاوی چه احساسی است و سپس نشان می‌دهد ماهیت آن چیست. برای رسیدن به این مقصود، گوینده از عناصر نمادین استفاده می‌کند. این عناصر باید برای دیگران به اجرا در‌آیند تا آن‌ها بتوانند محتوای احساسی را تعبیر‌ کنند» (بی‌من، 1386).

در جدول (12)، نمونه‌هایی از جمله‌های نیمه‌تمام و ناتمام در ترجمۀ مجموعه داستان «الحب فوق هضبة الهرم» ارائه شده است.

جدول 12. جمله‌های نیمه‌تمام و ناتمام در ترجمۀ مجموعه داستان «الحب فوق هضبة الهرم»

5-3-2-7. جمله‌های کوتاه و پی‌در‌پی

معمولاً مردم در گفت‌وگو‌های عادی و روزمرۀ خود از جمله‌های کوتاه و بریده‌بریده استفاده می‌کنند و کمتر جمله‌های نفس‌گیر و طولانی به‌کار می‌برند. یکی از علت‌های اصلی آن، فهم‌پذیرتر­­‌ بودن و تأثیرگذاری بیشتر این جمله‌ها در مقابل جمله‌های طولانی و پیچیده است.

در جدول (13)، نمونه‌هایی از جمله‌های کوتاه و پی‌در‌پی در ترجمۀ مجموعه داستان «الحب فوق هضبة الهرم» ارائه شده است.

جدول 13. جمله‌های کوتاه و پی‌درپی در ترجمۀ مجموعه داستان «الحب فوق هضبة الهرم»

بحث و نتیجه‌گیری

با توجه به پرسش نخست و نمودار (1)، این نتایج به دست می‌آید که بسیاری از این مؤلفه‌ها را در ترجمه نیز می‌توان با میزان اندک یا بسیار پیاده کرد.

* محور واژگانی: با توجه به فراوانی مؤلفه واژه‌های عامیانه و کوچه‌و‌بازاری در این مجموعه دریافتیم که بهتر است بسیاری از واژگان فصیح عربی را با واژه‌های عامیانه در زبان فارسی جایگزین کنیم. علاوه بر این، برای آنکه زبان نوشتار را 

به زبان گفتار شخصیت‌های داستان نزدیک کنیم و باعث باورپذیری بیشتر آن شویم، فرآیندهای گوناگون آوایی همچون کاهش، قلب و ادغام را با نام شکسته‌نویسی در ترجمه دخالت دادیم. دش‌واژه‌ نیز از حجم قابل توجهی در متن مبدأ برخوردار بود و در متن مقصد نیز تلاش شد با توجه به متن از بار معنایی آن کاسته و یا به آن افزوده شود. واژگان همگون که برای تأکید یا گسترش معنای واژه قبل یا بیان نوعی مفهوم جنس می‌آید، زبان داستان را روان‌تر وخودمانی‌تر می کند؛ همان‌گونه که در برابریابی واژه‌های این داستان توانستیم واژگان همگون بسیاری به‌کار ببریم. تکرار واژه معمولاً به صورت قید،  فعل و یا اسم می‌آید که نشان­دهنده تأکید آن واژه است، اما تکرار کردن بسیار آن در ترجمه، سبب اطناب کلام می‌شود.

* محور نحوی: نقطۀ ‌قوت در متون داستانی این است که بتوانیم بسیاری از جمله‌ها و تعبیرهای ساده و غیراصطلاحی عربی را با اصطلاحات و تعبیرهای عامیانه، اصطلاحی، کنایی و.. فارسی جایگزین کنیم که در این داستان، ضرب‌المثل و تعبیر کنایی به تعداد کمتر، اما نمونه‌های غیراصطلاحی بسیاری را به اصطلاح برابریابی کردیم. همچنین در برابریابی برخی از جمله‌ها چینش و نظم عادی ارکان جمله را به‌هم ‌ریختیم؛ یعنی جای منادی، قید حالت، زمان، فعل و... را به منظور زیباتر‌ شدن نگارش داستان و تأکید بیشتر و ایجاد لحن و زبان مناسب با شخصیت‌ها تغییر دادیم. دربارۀ حذف اجزای جمله نیز کوشیدیم در جهت ایجاز و ارتباط سریع‌تر با مخاطب انجام بدهیم؛ گونه‌های حذفی که به‌کار بردیم عبارت بودند از:  حذف فعل و اسم و عبارت در جمله‌های طولانی. به سبب اینکه جمله‌های نیمه‌تمام یکی از ارکان زبان عامیانه است، باید عیناً در ترجمه منتقل شود؛ در متن این مجموعه داستان در پایان بیشتر جمله‌ها علامت سه‌نقطه یا همان نشانه‌های شبه‌زبانی قرار داشت که در ترجمۀ عبارت‌ها و جمله‌های عربی همان نشانه‌ها را انتقال دادیم. در این داستان بسیاری از جمله‌ها به شکل کوتاه آمده بود که در ترجمه نیز باید به شکل کوتاه و بریده‌ بریده آورده شود.

در پاسخ به پرسش دوم؛ در میان مؤلفه‌های زبان عامیانه از «جمله‌های نیمه تمام» و «جابه‌جایی ارکان جمله» و سپس تعابیر عامیانه و واژگان عامیانه بیشتر بهره بردیم و مؤلفه «سوگند واژه» (به سبب کم کاربرد بودن آن در متن داستان) و «حذف» از میزان اندکی در ترجمه برخوردار شد.

در نمودار (1)، فراوانی پیاده‌سازی مؤلفه‌های زبان عامیان در ترجمۀ مجموعه داستان «الحب فوق هضبۀ الهرم» نمایش داده شده است.

نمودار 1. فراوانی پیاده‌سازی مؤلفه‌های زبان عامیانه در ترجمه مجموعه داستان «الحب فوق هضبة الهرم»

1- Shuttleworth, M., & Cowie, M.

1- Celine, L.

1- Lederer, M.

2- Lefevere, A.

3- Newmark, P.