پیام هایِ جهانیِ انعکاسِ خشونت علیه زنان در حکایت هایِ الهی نامۀ عطّار نیشابوری

1. مقدمه

خشونت علیه زنان پدیده­ای فراگیر و جهانی است؛ محدودة جغرافیایی ندارد و مختصِ یک کشور، جامعه، دین و آئین نیست و در همۀ طبقات اجتماعی، اقتصادی، نژادی، سنی و جغرافیایی دیده می­شود. علی­رغم تبلیغات منفی علیه کشورهای جهان سوم این امر در کشورهای پیشرفته و توسعه­یافته کاملاً مشهود است .

   «در سال 1993 برای اولین بار جامعۀ بین­المللی حقوقِ بشر، خشونت علیه زنان را به عنوان یکی از موارد نقض بنیادین حقوقِ بشر به رسمیّت شناخت و در مارس 1994 گروه حقوقِ بشر، گزارشگر ویژه­ای را برای خشونت بر ضد زنان برگزید که مأموریتش بررسی علل و پیامدهای این خشونت بود» (لوین، 1377: 63). «خشونت علیه زنان، اصطلاحی تخصّصی است که برای توصیفِ کلّیِ کارهایِ خشونت­آمیز علیه زنان به کار می­رود. این پدیده، ریشه در نظامِ اجتماعی دارد و اشخاص، صرفاً کارگزاران منویّاتِ فرهنگیِ آن به شمار می­آیند» (محمدی­اصل، 1390: 26). خشونت علیه زنان را می­توان از زوایایِ مختلفِ «جسمی»، «روانی»، «جنسی»، و «اقتصادی» مورد بررسی قرار داد که در دو حوزۀ عمومی و خصوصی، به شکل آشکار یا پنهان اتّفاق می­افتد» (کار، 1387: 36).

   خشونت در سنین مختلف از نوزادی تا کهن­سالی بر زنان روا داشته می­شود؛ خشونت‌های روحی، جسمی و لفظی از قبیل؛ برخی رفتار و اعمال جنسی، اجبار فیزیکی و حتی احساسی، ازدواج قبل از سن بلوغ و ازدواج اجباری، در دوران جنینی با انتخاب جنسیتی نوزاد و سقط فرزند دختر. زنان به عنوان جمعیتی عمدتاً محروم و محکوم همیشه قربانی هستند و مواردی از جمله تبعیض و خشونت در جامعه و خانواده‏‌ها علیه آنان وجود دارد که گاهی مجبور به خودکشی، خودسوزی، فرار از منزل و تحمّل رنج‏‌ها و ضرب و شتم می‌شوند. برخلاف تصوّر عموم، حتی دنیای مدرن نیز خشونت علیه زنان را کم نکرده که بیشتر نیز کرده است، تجارت و بهره­برداری جنسی از زنان، فروش دختران جوان و نوجوان از سوی پدران فقیر به مراکز فساد و رونق بازار فیلم­های غیراخلاقی را باید به عنوان مصادیقی از خشونت مدرن علیه زنان یاد کرد.

    قرآن کریم به­عنوان یکی از دو منبع اصلی تشریع، به اتفاق آراء مخالفان و موافقانش احیا کنندۀ حقوق زن بوده است. اسلام زن را به عنوان انسان مستقل دانسته و هیچ‌گاه وی را به باد اتهام نگرفته، بلکه هر فرد را مسئولِ اعمالِ خود دانسته است. در دین اسلام بارها، برابری زن و مرد تأکید شده­است؛ زن و مرد از یک جنس خلق شده­اند تا در کنار هم آرامش گیرند. «وَمِنْ آیَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْکُنُوا إِلَیْهَا وَجَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ» (روم، ی: 21). یعنی؛ و از یکی از آیات (لطف) الهی آن است که برای شما از جنس خودتان جفتی بیافرید که در بَرِ او آرامش یافته و با هم انس گیرید و میان شما رأفت و مهربانی برقرار فرمود همانا در این امر نیز برای مردم با خرد ادّله علم و حکمت حق آشکار است. حضرت علی- علیه­السلام- در وصیّت به محمّد حنفیه فرمود: «فَإِنَّ المَرأَة ریحَانةٌ وَ لَیسَت بِقَهرَمَانةٍ فَدَارِهَا عَلَی کُلِّ حَالٍ وَأَحسِنِ اَلصُّحبَهَ لَهَا لِیَصفُوَ عَیشُکَ»؛ زن مثل گل ریحانه ظریف است و پیشکارِ خانه نیست، پس در همه حال، با او مدارا کن و به­خوبی با او هم­نشینی نما تا زندگی­ات باصفا شود (طبرسی، 1370، ج 1: 470). در منع از خشونت علیه زنان، پیامبر اکرم- صل الله علیه و آله وسلّم- می­فرماید: «فَأَیُّ رَجُلٍ لَطَمَ اِمْرَأَتَهُ لَطْمَةً أَمَرَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مَالِکاً خَازِنَ اَلنِّیرَانِ فَیَلْطِمُهُ عَلَى حُرِّ وَجْهِهِ سَبْعِینَ لَطْمَةً فِی نَارِ جَهَنَّمَ وَ أَیُّ رَجُلٍ مِنْکُمْ وَضَعَ یَدَهُ عَلَى شَعْرِ اِمْرَأَةٍ مُسْلِمَةٍ سُمِّرَ کَفُّهُ بِمَسَامِیرَ مِنْ نَارٍ اَلْخَبَرَ» (نوری، 1368: 250)؛ هر کس به صورت زنش سیلی بزند، خداوند به آتشبان جهنم دستور می­دهد تا در آتش جهنم هفتاد سیلی بر صورت او بزند. هر مرد مسلمانی که به گیسوی زن مسلمانی چنگ زند، دست او با میخ‌های آتشین کوبیده خواهدشد.

   بالاترین حقوق زنان، حق کرامت الهی و رعایت مقام و احترامِ شایسته است که در جهان مدرن شناخته نشده­است. یکی از راهکارهای آن جلوگیری از خشونت علیه زنان است. آثار ادبی و از جمله الهی­نامۀ عطّار نیشابوری برای انسان امروزی در حکم مرجعی معنوی است و پاسخگوی بخشی از نیازهای مادی، روحی و معنوی انسان است و پیام­های آن­ می­تواند راهکار و راهگشا باشد.

1 .1 بیان مسئله

   امروزه جامعۀ بشری گرفتار بحران و چالش­های مختلفی است. انسان­ها در جهان امروزی و در عصر صنعتی و مدرن، در روزگار خشم و خشونت، دشمنی، دورویی و دوری از هم­دیگر، گرفتار بی­تفاوتی گشته و از بحران­ها و مشکلات گوناگون در رنج و سختی هستند و به دنبال حقایقی­اند که پاسخ­گوی بحران­ها و تشتت­های روحی آنهاست و الگو­های مناسب برای چگونه زیستن بیابند. یکی از آن بحران­ها، بحران اضمحلال خانواده است که افزایش رو به رشد آمار طلاق در سال­های اخیر، دلیلی بی­چون و چرا بر وجود بحران در خانواده­های امروزی است و در نتیجه خانواده­ها از هم می­پاشند و فرزندان بدون سرپرست یا بدون نظارت مستقیم پدر و مادر به زندگی خود ادامه می­دهند. خشونت علیه زنان یکی از دلایل مهم اضمحلال خانواده است. رسالتِ ادبیاتِ عرفانی است که حقیقت­هایِ جاریِ زندگیِ انسان­ها را نشان دهد و بیان کند، رسالتی برای اصلاح جامعۀ بشری از صفات زشت انسانی است. علّت اصلی این صفات ناپسند انسانی، تعصّبات و خودخواهی انسانِ مدرنِ امروزی است که با دیدگاه­ها و تفکرات متفاوت زندگی دنیوی را بر هم­دیگر سخت کرده­اند. اندیشه­هایِ عطّار از آموزه­ها و سرچشمه­هایِ نابِ اسلامی- عرفانی بهره می­گیرد و بر عصبیت­های نژادی و مذهبی خطِ بطلان کشیده­است و پیام­هاییِ ناب برای انسانِ پرمشغلۀ امروزی دارد. این پژوهش اثبات کنندۀ این واقعیت است که عطّار با فرهنگ اسلامی- عرفانی- ایرانی بهترین راه­کار برای رفع بحران­های بشریّت دارد. این پژوهش سعی دارد به این پرسش اصلی پاسخ دهد: چگونه عطّار خشونت علیه زنان را در الهی­نامه منعکس کرده­است؟

1. 2. اهداف تحقیق: مهم­ترین هدفِ پژوهش، مشخص­نمودنِ پدیدۀ خشونت علیه زنان و دریافتِ پیام عطّار برای داشتن جامعه و خانواده­ایِ سالم و رشدیافته است.

1. 3. اهمیّت و ضرورت پژوهش

     عطّار با پیام­هایِ بلند و مؤثر، مشکلات و بحران­هایِ زنان را در حکایت­های خود منعکس کرده­است. اهمیّت و اولویتِ پژوهش در آن است که خشونت علیه زنان به عنوان یک مسئلۀ اجتماعی، مقوله­ای جدید و جهانی است و زنان در سرتاسر جهان از آن رنج می­برند و طی دهه­های اخیر در کشورهای مختلفِ جهان موضوعی قابل توجّه گردیده­است و می­تواند زمینه­ساز بسیاری از آسیب­هایِ اجتماعی گردد و کانونِ گرمِ خانواده را به مخاطره اندازد. ضرورت پژوهش آن است که خشونت علیه زنان علاوه­بر تأثیراتِ مضر بر زندگی زن، موجبِ پیامدهایِ منفی از قبیل عدمِ احساسِ امنیت، اختلال در روابطِ اجتماعی و تأثیرِ مستقیم بر تربیت فرزندان می­شود و نیز محدودسازیِ بهره­مندیِ شایسته از توان و استعدادِ زنان را در پی دارد. ضرورتِ دیگر این است که خشونت در جامعه و خانواده، خشونت بار می­آورد. پس برای داشتن جامعه­ و خانواده­ای سالم و رشدیافته نمی­توان نسبت به حقوق، مقام و احترام زنان بی­تفاوت شد.

1. 4. پیشینۀ پژوهش

در مورد خشونت علیه زنان آثار و مقاله­هایی نوشته­شده است، به چند مورد اشاره می­شود: در مقالۀ «بررسی مقایسه­ای خشونت علیه زنان در داستان­های دختر غبار نوشتۀ وندی وَلِس و کولی کنار آتش نوشتۀ منیرو روانی­پور» به قلم اسداللهی و همکاران (1396). نویسندگان به مقایسۀ دو اثر ادبی پرداخته­اند و به این نتیجه رسیده­اند که موضع زنان در قبال خشونت­های جنسیتی، منفعلانه و فعالانه است و مهم­ترین دلیل استمرار خشونت علیه زنان در دو جامعه مورد نظر، سکوت و سازش، پذیرش خشونت و اعتراض نکردن زنان به آن است. مقالۀ «بررسی انواع خشونت­های اعمال شده علیه زنان در روان پریچهر» به قلم مقصودی و همکاران. (1394). نویسندگان در آن به ابعاد خشونت در داستان پرداخته­اند و به این نتیجه رسیده­اند که خشونت به هر شکلی باشد، محصول فرهنگ مردسالار است و می­تواند به باز تولید خشونت دامن زند و بر افراد جامعه تأثیر گذارد. کتاب «نفی خشونت علیه زنان از نگاه علم و دین» به قلم نورمحمدی، غلامرضا. (1389). نویسنده ضمنِ نگرشِ کلی به پدیدۀ خشونت و پیامدهای آن، به مراحل نفی آن از منظر علم و دین پرداخته­است. مقالۀ «ساختار جامعه و خشونت علیه زنان» به قلم اعزازی، شهلا. (1383). نویسنده با ارائۀ اطلاعاتی در باب برخی عوامل، دید را نسبت به پدیدۀ خشونت کامل­تر می­کند؛ امّا به علّت بی­توجهی به ساختار خانواده و نقش آن در ایجاد خشونت، موقعیت­های درون خانواده را نابرابر تنظیم کرده­است و توجّه بر ساختار مردسالارانه در جامعه به مردان اجازۀ اعمالِ قدرت بر زنان را می­دهد.

    در مورد عطّار و آثارش نیز تحقیق و تحلیل­های گوناگونی صورت گرفته­است که به چند مورد اشاره می­شود: مقالۀ «فضایل اخلاقی در الهی­نامه عطّارنیشابوری» به قلم ناصر خانلو و محمّدی (1395) و مقالۀ «تعالیم و آموزه­های اخلاقی و دینی در الهی­نامه عطّار نیشابوری» به قلم بیرانوند و تلاوری (1395) که هر دو مقاله به فضایل و رذایل اخلاقی در الهی­نامه پرداخته­اند. مقالۀ «رابطۀ انسان با خدا بر پایۀ اندیشۀ خداگونه­پنداریِ انسان در آثار عطّار نیشابوری» به قلم ایرانی و صادقی (1390)، به ویژگی­های انسان خداوندگونه و سپس خداگونه­پنداری انسان در آثار عطّار پرداخته­اند.

  تا کنون پژوهش­های زیادی در مورد آثار ِعطّار به­ویژه الهی­نامه انجام شده؛ امّا نوآوری این پژوهش در آن است که هیچ پژوهش و تحلیلی به بررسی خشونت علیه زنان در آثارِ عطّار و دیگر شاعرانِ ادب فارسی نپرداخته است.

1 .6. روش پژوهش [1]

روش تحقیق، در کنار بهره­گیری از جنبه­هایی از روش تاریخی و اسنادی، عمدتاً توصیفی– تحلیلی و تأویلی است. غرض اصلی، تحلیل محتوا، موضوع، معنی و مفهوم در ابیات است؛ لذا در این پژوهش، الهی­نامۀ عطّار در نظر گرفته شد و حکایات آن­ بررسی گردید و پس از استخراج موارد مربوط به خشونت بر زنان از مفاهیم متن، استنباط و نتیجه­گیری صورت گرفته­است.

2. آشنایی با الهی­نامه عطّار و شعرِ او

عطّار به حق از شاعران بزرگ متصوّفه و از مردان نام­آور تاریخ ادبیات ایران است. کلام ساده و گیرندۀ او که با عشق و اشتیاقی سوزان همراه است، همواره سالکان راه حقیقت را چون تازیانۀ شوق به جانب مقصود راهبری کرده است. وی برای بیان مقاصد عالیۀ عرفانی خود بهترین راه را که آوردن کلام بی­پیرایۀ روان و خالی از هر آرایش وپیرایش است، انتخاب کرده­است (صفا، 1386: 325).

   «او، تا آنجا که حیطۀ شعر مجالش می‌دهد، قشرها و طبقات گوناگون جامعه را با عادات و آداب، سنّت­ها، آرا و اندیشه‌ها، گفتار و رفتار و خلاصه آنچه مربوط به تربیت عمومی عصر است، توصیف کرده­است» (صارمی، 1383: بیست و نه).

   جهان فکری عطّار چنان وسیع و پردامنه است که لفظ و وزن در برابر عمق مفاهیم و سخنان حکیمانه او بی­تاب و کم­مایه می­نماید. در حقیقت، مرکز توجّه عطّار، انسان، جهان و خداوند است و دغدغۀ او روشن کردن ارتباط این سه با هم و ارائۀ تصویری روشن از این مقولات است (ریتر، 1377، ج1: 5). از جمله مثنوی­هایِ مهمِ عطّار که انتساب آن­ها به شیخ، محقق است؛ الهی­نامه است. این منظومه در حقیقت مجموعه­ای است از قصّه­هایِ کوتاهِ منظوم و اساسِ آن مبتنی است بر گفت­وشنود پدری با پسران خود که به هرزه طالب چیزهایی شده­اند که حقیقت آن­ها با آنچه عامّه از آن­ها ادراک می­کنند، تفاوت دارد. در طی این گفت­وشنود که هر دو طرف احتجاج و استدلال می­کنند و قصّه و تمثیل می‌آورند، پدر فرزندان را مُجاب می­کند و دواعی باطنی آن­ها را تحلیل می­نماید و حقیقتِ مطلوبِ آن­ها را تأویل می­کند. در ضمن این گفت­وشنودها بسیاری از مطالب عرفانی، اخلاقی و اجتماعی مطرح می­شود و مورد بحث و تحقیق قرار می­گیرد. (زرین‌کوب، 1372: 210). شعر عطّار بیان­کنندۀ آرمان­ها، دردها و رنج­های روحی انسان‌ها و اعتلادهندۀ فرهنگ عوام و بینش توده­ها است. هنر عمدۀ او این است که شعر را از دنیای بستۀ دربارها و حجره­های پر قیل و قال مدارس بیرون آورد و با شوروحال اهل خانقاه درآمیخت و این سرآغاز تحوّلی بزرگ در ادب فارسی بود. چون سرگذشت مردم عادی، موضوع شعر واقع شد و مخاطبِ شاعر نیز همین مردم بودند، زبانِ قصّه­ها هم نرم و ساده شد و به زبانِ مردم نزدیک­ترگردید. (صنعتی­نیا، 1369: 11) شیخ فریدالدین عطّار نیشابوری در ناآرامی­های قرن ششم هجری، آثارِ گران­قدری از فرهنگ ایران اسلامی در عرفان و جامعه­شناسی از خود به یادگار گذاشته­است. شاعر عارف خود می­گوید که برای عوام و خواص نوشته­است تا عوام از صورت آن لذّت ببرند و خواص از معنی آن بهره­مند گردند (ثروتیان، 1384: 23).

    عطّار، با ذهن و ضمیر انسانِ امروزی و بحران­هایِ انسان­هایِ عصرِ نو سخن گفته­است. او اندیشه­هایِ ژرفِ اجتماعی، روان شناختی، اخلاقی، سیاسی و غیره را در آثار خود مورد توجّه قرار داده که از این نظر به­عنوانِ متفکر و نظریه­پرداز شناخته می­شود.

3. بحث و بررسی

عطّار در آثارش از چهره­های برتر زنانِ تاریخِ اسلام، عرفان و ایران سخن گفته­ و به آن­ها توجّه کرده­است، هویتِ انسانی- اجتماعی زن را پذیرفته­است. زن در شعر عطّار در مقام مادر، همسر، خواهر و غیره به کار رفته و به عشق و دل­دادگی، بزرگی، پارسایی، پاکدامنی، خردمندی، وفا، خداپرستی و عرفان، مستجاب­الدعوه، بردبار، ستم­دیده و غیره معرفی شده ­است که در صورت فراهم کردن شرایط و زمینه­ها، مدارج کمال را بیشتر و زودتر از مردان طی خواهدکرد. عطّار در همۀ آثار خود از زن سخن گفته­؛ اما در «الهی‌نامه»، بیشتر از دیگر آثار، از خشونت علیه زن و وضعیتِ آنان و حقوق پایمال شدۀ آنان سخن گفته­ است. در این پژوهش ضمن بیان چند داستان از الهی­نامه به نمونه­هایی از انعکاس خشونت، ظلم و ستم و محرومیت زنان اشاره خواهد شد و با توجّه به برداشت­های نگارندگان از مطالعۀ حکایت­ها، تفسیر و پیام آن­ها استخراج می­گردد و به پرسش­های تحقیق پاسخ داده می­شود.

3. 1. حکایت دختر کعب، زین العرب و حق انتخاب همسر

حکایتِ مقالۀ بیست و یکم «الهی­نامه»، داستان زندگی، عشق و شاعریِ دخترِکعب، زین العرب، را به تفصیل تمام در چهارصد و ده بیت تعریف می­کند. امیری عادل، پاک­دین، شجاع به نام کعب در بلخ بود. او یک پسر به نام حارث و دختر زیبایی به نام زین­العرب داشت که وصف زیبایش محال و خیال است. دختر در شعر گفتن، خوش­زبان بود و هر چه از مردم می­شنید، در همان لحظه به رشتۀ نظم می­کشید. پدر آن چنان دل­بستۀ او بود به طوری­که آینده­اش او را بیمار کرد. هنگامی­که مرگش فرا رسید، مراقبت و محافظت از او را به پسرش، حارث، سپرد و به او گفت:

   «که از من خواستندش نام­داران
   ندادم من به کس گر تو توانی
  گواهِ این سخن کردم خدا را
  بسی گردن­کشان و شهریاران
 که شایسته کسی یابی تو دانی
 پشولیده        مگردان       حال          ما        را»

 (عطّار، 1387: 372)

    این وصیت پدر به پسر پیامی تلخ و غم­انگیز دارد و یکی از موارد خشونت علیه زنان است که دختر حق انتخاب همسر خود را ندارد و او را آن­قدرضعیف دانسته که تیمارداریش به برادر سپرده می­شود تا سرنوشتِ زندگیِ آیندۀ خواهر را خود رقم زند. دختری شاهزاده، با جمال، کمال و شاعر امّا آینده­اش به دست دیگری است و حق تصمیم­گیری برای زندگی آیندۀ خود را ندارد. طبعاً چنین خواهری گوش به فرمان و تسلیمِ خواسته و تصمیم­گیری برادر خواهد­بود. این خشونت در حوزۀ خصوصی و خانوادگی و از نوع روانی و به شکل پنهان است.

3. 1. 1. محدودیت و ممنوعیت حضور زن در مجالس عمومی

بعد از مرگ پدر، پسر بر تخت شاهی نشست و در عدل و داد در جهان، انوشیروان دوم شد و خواهر را همچون جان گرامی می­داشت. حارث، غلامی زیباروی و بی­همتا موسوم به بکتاش داشت. در یکی از روزها حارث مجلس بزم ترتیب داده­بود و همچون خورشیدی خجسته و سلیمان­وار نشسته­بود و غلامان به خدمت ایستاده­بودند. ندیمان و ارکان دولت در آن مجلس سر به زیر افکنده­بودند؛ اما بخت با او یار نبود که:

      «ز بیداری بختش فتنه در خواب
      زُحَل­کین، مشتری­وش، ماه­طلعت
     زِ بیم خشمش آتش چشم پر آب
     عطّارد      قدر      و        هم        خورشید     رفعت»

    (همان: 374-375)

        زین­العرب، خواهرِ حارث، بر بام آمد و به مجلس با شکوه حارث نگاه کرد: 

«مگر بر بام آمد دخترِ کعب
     چو لختی کرد هر سویی نظاره
     چو روی و عارضِ بکتاش دید او
     بدان خوبی چو دختر روی او دید
     در آمد آتشی از عشق زودش
     شکوهِ جشن در چشم آمدش صعب
     بدید آخر رخِ آن ماه پاره
     چو سروی در قبا بالاش دید او
     جهان را وقفِ یک یک موی او دید
     به    غارت     برد      کلّی      هر      چه       بودش»

    (همان: 375)

    عطّار به فرهنگِ جامعۀ خود و قوانینِ خاص دربار اشاره دارد که دختری شاهزاده از بالای بام شاهد مجلس عیش پادشاه است و اجازۀ حضور در میان مردان را ندارد. ممنوعیت از حضور زن در مجالس شاهان و بزرگان، تعصّب خانوادگی است و جلوی پیشرفت و رشد زن را می­گیرد و از مظاهرِ خشونت علیه زنان در حوزۀ خصوصی و از نوع خشونت روانی و به شکل آشکار است؛ علاوه­برآن به اختلاف طبقاتی آن زمان اشاره می­کند که زیبایی غلام نباید در چشم دختری شاهزاده بزرگ به نظر آید و عاشق او گردد و غلام نباید در فکر و خیال شاهزادۀ دختر ولی­نعمتِ خود باشد و فاصلۀ طبقاتی آن­ها را از همدیگر دور کرده­است و باید این فاصله حفظ گردد هرچند قوانین اسلام و آیات قرآن آن را نمی­پذیرد؛ زیرا «... انّ أَکرَمَکُم عِندَ الله أتقَاکُم» (حجرات، آیه 13). از سویی دیگر، این یک قاعدۀ طبیعی و غریزی است و چاره­ای از آن نیست؛ هر کس زیبایی و زیبارویی را ببیند، آن را می­پسندد و دل در گرو او می­بندد. مگر آن­که خود در، بر دل خود ببندد و به خواهش­های دلِ خود توجّه­ای نکند. بدین سبب عطّار می­گوید: دخترِکعب بر بام آمد و غلام ماه­روی، بکتاش، را دید. بکتاش ساقی مجلس بود و گاهی سرمست شرابی به دستِ شاه می­داد و گاهی همچون بلبل با صداییِ دل­نشین سرودی می­خواند و گاهی همچون گل ناز می­کرد.

3. 1. 2. راز عشق دختر کعب و اختلاف طبقاتی

دخترِ کعب چون او را دید، عاشقش شد، به طوری­که شب و روز و خواب و قرار نداشت و بیمار گشت. حارث برای او طبیبی آورد ولی سودی نداشت که او درد بی­درمان، عشقِ بکتاش، را داشت. دختر، دایه­ای هوشمند و حیله­گر داشت. به حیله­های گوناگون حقیقت را از دختر جویا شد؛ البته آن ماه­روی اقرار نمی­کرد، بالاخره زبان گشود و اقرار کرد که من آن روز بکتاش و زلف و چهرۀ جانسوز و زیبایی دلفروزش را دیدم و :

 «چو سرمستی ربابی داشت در بر
  چو سبزارنگ برمی­داشت آواز
  چو بود آواز سبزارنگ گلزار
 به زخم زخمه در راهی که او راست
 کنون سرگشتۀ آفاق گشتم
 چنان عشقش مرا بی­خویش آورد
  من از وی چون ربابی دست بر سر
  ز قولش مرغ کرد آهنگِ پرواز
شد آخر مستی اندر گل پدیدار
مخالف را به قولی کرده رگ راست
که اهلِ پردۀ عشاق گشتم
که      صد      ساله      غمم       در      پیش     آورد»

 (همان: 376)

    بدین سبب عاشقش شدم و بیمار و سرگردان به خاطر او هستم. زیرا می­دانم که قدرش را نمی­دانم و هیچ­کس به خوبی او نیست و امکان ندارد کسی زیباتر از او باشد و به توصیف زیبایی بکتاش می­پردازد. ترس از اظهار نکردن عشق و علاقه به بکتاش، پنهان کردن آن از دیگران و تحمّل رنج و بیماری یکی دیگر از موارد خشونت علیه زنان در حوزۀ خصوصی و از نوعِ خشونت روانی و به شکل پنهان است.

   آنگاه از دایه خواست راز عشقش را به بکتاش برساند به طوری که کسی متوجّه نشود و ترتیب ملاقات هر دو را بکند. دختر کعب، نامه­ای عاشقانه به شعر نوشت و صورتِ زیبای همچون ماهِ خود را بر آن نگاشت و به دایه داد تا به نزد آن ماه­رویِ مهربان، بکتاش، برساند. بکتاش تا نقشِ چهرۀ او و شعر سوزناکش را دید، نادیده عاشق او گشت و دلش از عشق غصّه­دار و مضطر شد که گویی کلاه در پای و کفش در سر کرد. سپس:

«به دایه گفت: برخیز ای نکوگوی
«ندارم دیده بی­روی تو دیدن
مرا اکنون چه باید کرد بی تو
 ترا نادیده در جان چون نشستی
اگر روشن کنی چشمم به دیدار
بران بت­روی شو و ز ما بدو گوی:
ندارم صبرِ بی تو آرمیدن
که نتوان برد چندین درد بی تو
دلم برخاست تا در خون نشستی
به       صد       جانت       توانم         شد        خریدار»

(همان: 378)

    دایه به نزد ماه­روی، زین­العرب، رفت و شیفتگی بکتاش را بازگو کرد. دلِ دخترِ کعب بسیار شادمان گشت به طوری­که از شادی اشک بر چهره­اش سرازیر شد و شبانه­روز بیت و غزل می­گفت و برای غلام می­فرستاد و غلام عاشق­تر می­شد. بر این منوال چند روزی گذشت تا یک روز در دهلیزی همدیگر را دیدند و بکتاش او را شناخت و دامن او را گرفت.

   عطّار تا این­جا به جریان طبیعی عشق و عاشقی اندرونی دربارها اشاره می­کند، عشقی پاک و به دور از فساد، فسق و فجور است. اختلاف طبقاتی، دیدارهای محرمانه را در پیش دارد. امّا عفت و عفاف، دین و مذهب، شرف و حفظ آبرو، تربیت و سنّت خانوادگی، شخصیت دختر و ترس از بدنامی و غیره اجازه نمی­دهد که گناه و خطایی مرتکب شود. دامن گرفتنِ دختر کعب توسط بکتاش، از موارد خشونت علیه زنان از نوع جنسی است. در اینجا این نتیجه را می­توان گرفت که هر دختر مسلمان در هر کجای دنیا، از همان آغاز کودکی، شرف و غیرت را در خانه می­شنود و با آن بزرگ می­شود و از او شخصیّتی می­سازد که از هر حرکت و  نگاهِ آلوده­ای روی برمی­گرداند تا بتواند همۀ وجود خود را پاک نگه­دارد و نسلی پاک را به جامعۀ جهانی تحویل دهد و زندگی سرافراز، آزاد و آسوده­ای داشته باشد. به همین سبب دخترِ کعب برآشفت و با شجاعت نسبت به این نوع خشونت و اهانت اعتراض می­کند و فریاد می­زند:

   «که «هان ای بی­ادب این چه دلیری­ست
    نیارد گشت کس پیرامنِ من
    غلامش گفت «ای من خاک کویت
    چرا شعرم فرستادی شب و روز
    چو در اول مرا دیوانه کردی
    تو روباهی ترا چه جای شیری­ست؟
    که باشی تو که گیری دامنِ من»
    چو می­کردی ز من پوشیده رویت
    دلم بردی بدان نقش دل­افروز
    چرا         در          آخرم         بیگانه          کردی؟»

    (همان: 379)

    امّا دختر کعب گفت: تو بهانه­ای هستی و یک ذرّه نیز از آن راز آگاه نیستی، در درونم عشقی است و تو بهانۀ آن عشق هستی و باعث اظهار آن هستی. در این عشق جایِ غلامانی هم­چون تو نیست، همین­که عشق و راز درون را بر تو آشکار کردم، کافی است. در این عشقِ پاک جایِ شهوت بازی نیست.

   عطّار در این­جا به عشق آسمانی و معشوق حقیقی که زمینه و مقدمۀ آن عشقِ زمینی است، اشاره می­کند. عشق به بکتاش، عشق به زیبایی، پاکی و قداست، بینش و معرفت، محبوب و معشوق حقیقی است که نمودِ آن بر روی زمین و بر شخصی به نامِ بکتاش ظاهر شد و او را از خود بی­خود و بیمار کرده­بود و شب و روز خواب و قرار را از او سلب کرده و با زبانِ شعر مورد خطاب قرار می­دهد:

     «الا ای باد شبگیری گذر کن
     بگو در تشنگی خوابم ببردی
     ز من آن ترک یغما را خبر کن
     ببردی          آبم          و        خونم         بخوردی»

(همان: 379-380 )

3. 1. 3. تهمت­زدن به زن

 دخترِ کعب، سقّایی سرخ­موی داشت، هرگاه برای او آب می­آورد، به جای ترکِ یغما، بکتاش، شعرش را برای سقّای سرخ­موی می‌خواند و او نیز شعرهای دخترِ کعب را در جاهای دیگر نقل می­کرد و چون حارث می­شنید به خواهرِ خود تهمت می­زد و او را دختری بی­حرمت می­پنداشت. تهمت زدن یکی دیگر از موارد خشونت علیه زنان از نوعِ روانی و به شکل پنهان است.

    بالأخره بعداز یک ماه، امیر بخارا با سپاهی غیر قابل شمارش و تیغ و جوشن برای جنگ به سوی امیر بلخ لشکر کشید و حارث، امیر بلخ، نیز با سپاه خود از دروازه بیرون آمد و لشکریان در هم افتادند و شروع به کشتن همدیگر کردند. در آن جنگ، بکتاش با دو دست شمشیر می­زد تا اینکه چشم زخمی به او رسید و سرش زخمی شد و نزدیک بود به دست دشمن گرفتار گردد که دخترِ کعب با سلاح و روی بسته، همچو کوهی اسب به میدان تاخت و ده مرد را بکشت تا به بالین بکتاش رسید و او را به سپاه حارث برگرداند و آنگاه ناپدید شد و کسی او را نشناخت. پس از آن­که سپاه بخارا عقب­نشینی کرد و سپاه بلخ به شهر بازگشت، حارث، امیر بلخ، سراغِ آن سوار چست و دلیر را می­گیرد ولی هیچ­کس او را نمی­شناسد و همه گفتند: هم­چون پری گُم شد. دخترِ کعب در فکر بکتاش و جراحت زخمِ او بود و شعری سوزناک سرود و به نزد بکتاش فرستاد و بکتاش نامه را مرهم دلِ خود دید و زخم سر را فراموش کرد و سیلِ خون از چشمش سرازیر گشت و در جواب پیغام عاشقانه­ داد که تا کی مرا تنها می­گذاری، ای نازنین! بیا همچون عاشقان لحظه­ای بر بالینِ غریبان بنشین، اگر یک زخم در سر هست، هزاران زخم بر جان دارم و... .

   اتفاقاً یک روز دخترِ کعب نشسته­بود و رودکی از آنجا می­گذشت. اگر رودکی بیتی می­سرود، دخترِ کعب بیتی بهتر از آن را در جواب می­گفت. رودکی در آن روز اشعار بسیاری را گفت و دخترِ کعب همه را به زیبایی جواب داد. رودکی تعجب کرد و متوجّه شد که عاشق بکتاش است و پس از آن به بخارا برگشت. حارث برای عذرخواهی و سپاسگزاری به بخارا رفت و امیر بخارا جشنی با شکوه ترتیب داد. در آن جشن از رودکی خواست شعری بگوید. رودکی هر آن­چه از شعرهای دخترِ کعب به یاد داشت، خواند. مجلس بسیار گرم شد. شاه از او پرسید: این شعرهای هم­چون مروارید را که سُفته­است؟ رودکی که خود مست شعر و مستِ باده بود، از حضور حارث غافل بود و گفت: این شعرها را دخترِکعب سروده­است، او عاشقِ غلامی است و شعر می­سراید و پنهانی به نزد او می­فرستد.

  اگر دخترِکعب عشق چون آتش را نداشت، نمی­توانست اشعاری این چنین خوش بسراید. حارث از شنیدن این سخنان، بسیار ناراحت شد، هرچند در آن زمان به روی خود نیاورد و خود را به مستی زد. در بعضی از جوامع، زن مظهر شرف و عزّتِ خانواده است و ترس از خدشه­دار کردن چهرۀ او، محدودیت­هایی برای او ایجاد می­کنند که به خشونت علیه او می­انجامد.

3. 1. 4. تعصّب نسبت به زن و مجازات او

 بالاخره حارث به شهر خود بازگشت و این راز را از خواهر خود پنهان کرد ولی پیوسته مراقب او بود تا خواهر را به گناهی فرو گیرد و خونش را بریزد. بکتاش همۀ اشعاری که دخترِ کعب برای او می­فرستاد، در صندوق­چه­ای نهاده و آن را قفل کرده تا کسی نتواند آن را باز کند. رفیقِ بکتاش گمان کرد که در آن دُرجِ گوهر است. قفل را شکست و آن نامه­ها را خواند و به نزد حارث برد، دلِ حارث به جوش آمد و تصمیم بر کشتن خواهرِ خود کرد. در ابتدا بکتاش را گرفت و در چاه زندان کرد. سپس دستور داد تا حمّام را گرم کنند و رگِ دو دستِ خواهر را زدند و بدون اینکه آن را ببندند در آن حمّام رها کردند و درِ حمّام را با گچ و گِل بستند. هرچه دخترِ کعب فریاد زد، فریاد­رسی نبود. عطّار در اینجا پیام خود را بیان می­کند:

 «چنین قصّه که دارد یاد هرگز
 بدین زاری بدین درد و بدین سوز
 بیا گر عاشقی تا درد بینی
 در آمد چند آتش گِردِ آن ماه
یکی آتش ازان حمّامِ ناخوش
یکی آتش ز آثارِ جوانی
یکی آتش ز سوزِ عشق و غیرت
یکی آتش ز بیماری و سستی
که بنشاند چنین آتش به صد آب
چنین کاری کرا افتاد هرگز
که هرگز در جهان بوده­ست یک­روز؟
 طریقِ عاشقانِ مرد بینی
 فرو شد آن همه آتش به یک راه
 دگر آتش ازان شعرِ چو آتش
 یکی آتش ز چندان خون­فشانی
 دگر آتش ز رُسوایی و حیرت
 دگر آتش ز دل­گرمی و مستی
 کرا      با       این      همه      آتش       بوَد      تاب؟»

(همان: 385)

   تعصّب نسبت به خواهر در سرودن شعرهایِ عاشقانه، مانع رسیدن به عشق، مجازات زن به بدترین شکل، گرفتن حق حیات و خاتمه دادن به زندگی او با وجودِ بی­گناهی بدون مراجعه به مراجعِ قضایی از منفورترین و زشت­ترین حالات خشونت روانی- جسمی علیه زنان است. عطّار از این ظلم و خشونت نسبت به زن با درد و سوز فریاد می­کشد و صورت­های مختلف آن، محدود بودن و نداشتن آزادی در دورۀ جوانی، پنهان کردن عشق، سوز عشق و سرودن شعر، ترس از رسوایی و تحمّل بیماری، حمامی­ناخوش و بالاخره رگ زدن و ناجوانمردانه مردن را از مظاهر خشونتِ روانی- جسمی و درد و ظلم بر زنان در حوزۀ خانوادگی می­داند که هیچ­کس یارای مقاومت بر آن را ندارد.

   آنگاه زین­العرب، دخترِ کعب، سرِ انگشت در خون می­کرد و با سوز دل اشعار بسیاری را بر دیوار نوشت و خون بدنش تمام شد و همچون پاره­دیواری بر زمین افتاد و با افسوس فراوان در میان خون، عشق، آتش و اشک جان داد. فردای آن روز، وقتی درِ حمّام را باز کردند او را همچون زعفران زردرنگ در خون خود آغشته دیدند. او را غسل کردند و با دلی پرخون دفن کردند. بکتاش نیز با تلاش بسیار، فرصتی پیدا کرد و از چاه نجات یافت و سحرگاه پنهانی به قصر حارث رفت و سرش را از تنش جدا کرد و آنگاه بر سر خاکِ دخترِ کعب آمد، دشنه­ای بر جگر خود زد و بر خاک معشوق جان داد؛ زیرا بدون او نمی­توانست تحمّل کند و این چنین داستان او کوتاه شد.

   داستانِ عشقِ پاکِ زین­العرب، دخترِ کعب، با بکتاش یکی از داستان­ها و حوادث غم­انگیز تاریخ است که با عمر کوتاه خود به ستیز با اختلافات طبقاتی و نیز نظام فکری عصر خود بر می­خیزد و بر خلاف سنّت که باورمند به انتخاب شدنِ زن به عنوان همسر، خود به عشق درون پاسخ می­دهد و مرد دل­خواهش را انتخاب می­کند تا انتخاب نشود همان­گونه که در عاشقانه­هایِ زیبایِ زبانِ فارسی نه مردان بلکه زنان عاشق می­شدند؛ عشق رودابه به زال، تهمینه به رستم، منیژه به بیژن و عشق دو طرفۀ شیرین و خسرو، ویس و رامین، لیلی و مجنون و ... دخترِ کعب نیز عاشق می­شود و در این راه استواری می­کند و جانش را در این راه فدا می­کند و نامش را در تاریخِ شعر جاودان می­سازد و بدین وسیله نمونه­ای از خشونت و ظلم و ستمی که مردان به ناحق در طول تاریخ بر زنان و دختران مظلوم روا کرده­اند و با خون سرخ به پایان می­رسد. به حق اوّلین زنِ مظلوم و شاعرِ به ناحق کشتۀ شعرِ زبانِ فارسی که در نقطۀ مقابل جامعۀ مردسالاری بود و خشونت مردان را حتی بعد از مرگ نیز در پی داشت، چنانچه نامش در بعضی از دیوان­ها و شعرِ شاعران بعد از خود نیامده­است. اعمال خشونت در داستان زین­العرب در حوزۀ خصوصی و خانوادگی و به شکل پنهان و از سه نوعِ جسمی، جنسی و روانی است که اوجِ آن، از نظر جسمی به مرگ دخترِ کعب می­انجامد.

3. 2. حکایت زنِ پارسا

 عطّار درکتاب الهی­نامه «حکایت زن پارسا» را نیز تعریف می­کند که در آن تقابل ایمان و کفر، تقوا در برابر سستی ایمان، عمل نیک در مقابل هوی و هوس نفسانی، قوّت و ثبات زن پارسا در تقابل ضعف و سست­رگی برادر شوهر و غلام سیاه و جوان گرفتار و بازرگانان، فضیلت و برتری زن خوب­سیرت در برابر مردان هوی­پرست دیده­می­شود.

«مقصد اصلی عطّار از نظم این حکایت بی­گمان آنست که در وصول به مقام ولایت و قرب حق صورت مرد داشتن شرط نیست. نکتۀ دیگر، ضعف مبانی قضایی است که در نتیجه مردی بدخواه می­تواند چهارتن را بفریبد و به عنوان شاهد به محضر قاضی برد و قاضی بدون تحقیق و فحص در احوال مدّعی و شهود، بی درنگ حکم سنگسار می­دهد و این مجازات سخت بدین سهولت اجرا می­گردد. مسألۀ دیگر، فروش و خرید بشر است به صرف ادّعای مالکیت یک فرد شقی که جوان گرفتار که به احسان زن آزاد شد، او را به بازرگان فروخت و فریاد زن که من آزادم و بنده نیستم، به جایی نرسید» (فروزانفر، 1353: 114-113).

   عطّار در آغاز مقالۀ اوّل الهی­نامه، در پاسخ پدر به آرزوی پسر اول، در مقام تمثیل، برای بازداشتن پسر از شهوت­پرستی به صورت براعت استهلال به ذکر صفت (زن پارسا) می­پردازد و سپس ماجرای اصلی حکایت می­گوید:

«ولی     هر    زن     که     او مردانه آمد
 چنان کان زن که از شوهر جدا شد
  از این شهوت به کل، بیگانه آمد
   سر         مردان           درگاه           خدا          شد»

(عطّار، 1387: 131)

    آن­گاه در ده بیت نخستین با ذکر صفات بر جستۀ زن، قهرمان اصلی داستان را به خواننده خویش معرفی می­کند؛ مهم­ترین صفت زن در این ده بیت که به صورت­ها و نام­های گوناگون بسامدی بالا­تر از تکرار پذیری دارد، (صفت زیبایی) است که عطّار با عنوان (حسن جمال)، (خوبی و خوشی بسیار) و (زیبایی) از آن یاد می­کند و با تأکید فراوان صفت (صلاح و زهد) را با این زیبایی همراه می­سازد:

    «خـــوشی    و     خـــوبی      بســـیار      بودش             صلاح      و      زهــد      با       آن       یار         بودش»

    (همان)

    صفت ثابت زن زیبارو که تا پایان هیچ تغییری در آن رخ نمی­دهد، (پارسایی) و پاک­دامنی اوست و امتناع وی از پذیرفتن خواهش­های ناپاک ناپاکان. صفتی که در تمام داستان - هدف اصلی درون مایۀ داستان نیز هست-تکرار می­شود. صفات دیگر زن پارسا، عبارت است از: (راست­گویی) او در پاسخ به خواهش­گران، (قدرت تفکر و تعقل صحیح) در رهایی از هر حادثه و رفتن سوی ماجراهای بعدی، (قدرت متقاعد کردن مردان) بخصوص در برخورد با مرد اعرابی است که همین قدرت، مرد به سوی صلاح رهنمون می­شود، (چشم‌پوشی از مال و بخشیدن مال) در ماجراهای نجات جوان محکوم به مرگ با بخشیدن سیصد درهم، یا بخشیدن تمام اموال کشتی در ازای به دست آوردن گوشۀ اعتکاف برای دعا و سرانجام در پایان (چشم پوشی از قدرت و پادشاهی) اوست که همۀ این صفات حول محور صفت اصلی وی (پاک­دامنی و پایداری در عفاف) است.

3. 2. 1. اتهام ناروا به زن و ضعف مبانی قضایی

 عطّار داستان را اینگونه تعریف می­کند که زنی پارسا با عنوان «مرحومه» که شوهرش به سفر حج رفت و در غیبت خویش سرپرستی زن را به برادر کوچک­تر خود سپرد. ضعیف دانستن زن در ناتوانی از انجامِ کارها در غیاب همسر و سپردنِ سرپرستی به برادر نمونه­ای از خشونت روانی در حوزۀ خانوادگی و به شکل پنهان است. برادرِ ناجوان­مرد شبانه­روز کارهای زن برادر خود را انجام می­داد تا این­که یک روز صبح زود سوی زن رفت و چهرۀ زیبایش را دید و عاشقش شد و هر لحظه عشقش بیشتر می­شد و با زور و زر و زاری زن را به سوی خود خواند ولی زنِ پاک­دامن با خواری او را از خود راند:

«بدو گفتا نداری از خدا شرم
ترا دین و دیانت­داری این است
برو توبه گزین و با خدا گرد
برادر را چنین می­داری آزرم؟
برادر را امانت­داری این است؟
و       زین         اندیشۀ        فاسد       جدا        گرد»

(همان: 132)

  ولی مرد، زن پارسا را تهدید می­کند و می­گوید باید مرا زود خشنود کنی

   «و گر نه، روی تابم از غمِ تو
   هم اکنون در هلاک اندازمت من
   ترا رسوا کنم، گیرم کمِ تو
   به        کاری        سهمناک         اندازمت         من»

 (همان)

    اما زن از تهدید و هلاک شدن نترسید و هلاک این دنیا را بر هلاک دنیای آخرت ترجیح داد. برادرِ نااهلِ از بیم آن که زن ماجرا را به شوهرش گزارش دهد و او را رسوا سازد، زر داد و چهار «شاهد عادل» گرفت که این زن زنا کرده است. قاضی شهر حکم داد که سنگسارش کنند. زن را به صحرا بردند و از چهار طرف به او سنگ زدند و به گمان اینکه زن مرده­است. برای عبرت مردم او را در خاک و خون رها کردند. از سنگ­دل­ترین و رقت­انگیزترین خشونت­هایِ جنسی- جسمی به شکلِ پنهان که مردِ نامرد علیه زن بی­دفاع روا کرد، نگاه ناروا به زن و خواستار رام کردن و اغفال زن در این داستان به خوبی ترسیم شده است که در صورت مخالفت و تن ندادن به کار ناروا، برای حفظ چهرۀ مردِ نامرد و آبروی بی­آبرویی خود، خشونت و ظلمی دیگر را مرتکب می­شود و زن را متهم و گناه­کار معرفی می­کند و برای پاک جلوه دادن چهرۀ کثیف و گناه­آلود خود، رشوه می­دهد و به کمک چهار شاهد عادل ناعادل در برابر قاضی که بدون تحقیق دقیق حکم به مجازات و سنگسار کردن زن می­کند. بزرگ­ترین و غم­انگیزترین خشونت جسمی و ظلم و ستم را جاری می­کند بدون اینکه زن بتواند کوچک­ترین دفاعی در حقِ خود بنماید.

3. 2. 2. امنیت نداشتن زن در جامعه از چشم­های ناپاک و خشونت مردان

 بامداد روز بعد زن هنوز رمقی در تن داشت و از درد می نالید. عربی رهگذر ناله­اش را شنید و او را بر شتر نشانده به خانه برد و شبانه­روز از او پرستاری کرد تا زن سلامت و شادابی خود را باز یافت. مرد عرب شیفتۀ جمال زن گشت و از او خواست از راه حلال با او ازدواج کند؛ اما زن گفت: من شوهر دارم و برایم امکان نیست و او را متقاعد کرد که از خشم خدا بترس. تو به خاطر رضایِ خداوند از من پرستاری کردی، اکنون داری از شیطان پیروی می­کنی. کار خیرت را از بین نبر و به ایمان و اعتقادت خلل وارد نکن. من به خاطر این­که نمی­خواستم گناه کنم و کارِ خلاف انجام بدهم، مصیبت دیدم و سنگسار شدم. اکنون تو مرا به این کار دعوت می­کنی و متوجّه نشدی که من چقدر پاک­دین هستم؟ و تأکید کرد:

«اگر پاره کنی صد باره شخصم
  برو از بهرِ یک شهوت که رانی
  نیاید در تنِ پاکیزه­ نقصم»
  مخر         جان         را          عذاب         جاودانی»

 (همان: 134)

    از صداقتِ زن پاک­دامن، مرد او را به خواهرخواندگی پذیرفت. اعرابی از قصد خود پشیمان شد؛ زیرا کاری که زن را به آن می­خواند کارِ دیو بود. در خانۀ این اعرابی غلامی سیه­دل و نابکار بود که چشم طمع در زن پارسا بست و چون نتوانست به هدف و آرزویش برسد، زن را تهدید کرد که برای تو نقشه و حیله­ای می­سازم تا از این خانه آواره شوی ولی زن هیچ ترس و واهمه­ای به دل راه نداد. غلام خیلی خشمگین شد، شبی با کینه­ای که از زن داشت، برخاست و کودک مرد اعرابی را در گهواره کُشت و قدارۀ خون­آلود را در زیر بالش زن گذاشت. بامداد که جنایت آشکار شد و فریاد شیون مادر برخاست، به دنبال قاتل فرزندش بود که قدارۀ خونین زیر بالش زن یافتند و همه گفتند که این زنِ ناجوانمرد کودک را کشته­است. غلام و مادر کودک زن را بی­حد و اندازه زدند. مرد اعرابی آمد و گفت: ای زن! من چه کار بدی نسبت به تو کردم که کودک همچون ماه را کشتی؟ تو از خونِ بی­گناه نمی­ترسی؟ امّا زن پاکدامن با حرف­هایش توانست اعرابی را قانع کند که دستی در این قتل نداشته است. چون برای مرد اعرابی بی­گناهیِ زن یقین شد، سیصد درهم هزینه به او داد و روانۀ راهش کرد. در جامعۀ ناامن، زنان و دختران نمی­توانند احساس امنیت کنند و همواره چشم­های ناپاک را به دنبال خود دارند و در صورت پاسخ ندادن به خواهش­های ناروا، محکوم به تهمت و مجازاتِ عملِ ناکرده می­شوند و عملاً خشونت مردان را برمی­انگیزند. زن سرگردان به دهی رسید که در آن­جا جوانی را به دار می­آویزند. همین سرگردانی زن، خشونت روانی به شکل پنهان است که مردان مسبّب آن هستند. زن از مردی پرسید گناه این جوان چیست؟

«بدو گفتا که «دِه خاصِ امیر است
در این دِه عادت این است ای ممیّز
کند بر دارش آن ظالم نگونسار 
که در بی­داد کردن بی­نظیر است
که هر کو از خراجی گشت عاجز
کنون       خواهد        کشیدش        بر      سر       دار»

             (همان: 135)

    دل مهربان زن به رحم آمد و چون خود از سنگ و دار نجات یافته­بود، به آن­ها سیصد درم  داد و جان جوان را خرید و بی­درنگ به راه افتاد. جوان به سرعت به دنبال او رفت. وقتی از دور چهرۀ زن را دید، شیفتۀ او شد. به آن زن بسیار التماس و زاری کرد امّا فایده نداشت. آن­قدر رفتند و گفتند و شنیدند تا هر دو به دریایی رسیدند جوان در صدد آزار زن برآمد و بازرگانی را صدا کرد و زن را کنیز زیبا و نافرمان خویش معرفی کرد که اگر او را بخواهی، می­فروشم. زن به بازرگان هشدار داد که مرا از او نخر:

«که شوهر دارم آزادم آخر
سخن بازرگان نشنید از وی
رسید از دستِ او فریادم آخر!
به       دینارش        صد        بخرید       از        وی»

(همان: 136)

    وقتی زنان به خواهش­های مردان توجّه­ای نمی­کنند و مردان از کام گرفتن گناه­آلود ناامید می­شوند، به خشونت متوسّل می­شوند در این­جا نیز مرد جوان در صدد آزار دادن زن و معرفی کردن او به عنوان کنیز برمی­آید و می­فروشد و در ظلم و ستم و خشونت جنسی- روانی و جسمی به شکل پنهان خود موفّق می­شود. بازرگان قد و قامت و چهرۀ زیبای زن را دید، شیفتۀ او شد و شهوتش غلبه کرد و در کشتی قصد تعدّی به او داشت، فریاد زد: ای مردم! مرا از دست او نجات دهید که:

  «مسلمانید و من هستم مسلمان
  من آزادم مرا شوهر بجای است
  شما را مادر و خواهر بوَد نیز
 کسی کاین بد براندیشد بر ایشان
 غریب و عورت    و درویش و خوارم
  مرنجانید این جان­سوز را بیش
 بر ایمانید و من هستم بر ایمان
 گواهِ صادقم این دم خدای است
 به زیرِ پرده در دختر بوَد نیز
 شود حالِ شما، بی­شک، پریشان
ضعیف و عاجز و زار و نزارم
 که      فردایی­ست       هر       امروز         را      پیش»

(همان: 137)

   دلِ مسافران به حال زن سوخت، باهم متحد شدند و به فریادش رسیدند و او را از چنگ بازرگان رهاندند؛ اما هر کدام که چهرۀ او را می­دید خود عاشقِ او می­شد. بنابراین همۀ کسانی که در کشتی بودند، عاشقِ زارِ او شدند و قصد تعدّی به او را کردند. چون زن قصد شوم آن­ها را دریافت. همة درهای امید را به روی خود بسته دید بجز درگاه خداوند و زن پارسا بدان آستان پناه برد که:

«زبان بگشاد ک« ای دانای اسرار
ندارم در دو عالم جز تو کس را
 اگر روزی کنی مرگم توانی
خلاصی ده مرا یا مرگ امروز
 مرا تا چند گردانی به خون در؟
مرا از شرِّ این شومان نگه­دار
ازین سرها برون بر این هوس را
که مردان به بود زین زندگانی
 که من طاقت نمی­آرم در این سوز
  نخواهی       یافت         از        من        سرنگون­تر؟»

      (همان)           

     تیر دعای زن به هدف مراد رسید، آبِ دریا شعله­ور گشت و کشتی­نشینان را بسوخت. در جامعۀ ناپاک و ناسالم زنان پناه­گاهی ندارند و همچنان خشونت جنسی- روانی در حوزۀ عمومی و به شکل آشکار و پنهان هوس­ها و نگاه­های هرز مردان را به دنبال خود دارند ولی اگر به درگاهِ خدا روی کنند و به محکمۀ عدل او شکایت کنند و یاری بطلبند، او که حقیقت مطلق است و هوس­ها و خواهش­های ناروا و سخنان باطل مردانِ ظالم و کثیف را می­داند، همۀ نقشه­های باطل آن­ها را مُهر بطلان می­زند و بهترین یاور برای زنان خواهد بود. باد کشتی را به ساحل شهری رساند. زن پاکدامن برای رهایی از عشق­بازیِ افراد شوم، جامۀ مردان پوشید و همۀ حوادث را تعریف کرد، ولی راز زن بودن خود را پنهان داشت و خواهش کرد که شاه همۀ کالاها و جواهرات را بگیرد و در ازای آن برای او معبدی بسازد. شاه پذیرفت، عبادتگاه ساخته شد و زن پاکدامن روزگار را وقف پرستش حق کرد و شهری را فریفتۀ پرهیزکاری و کرامات خود ساخت، تا آن­که زمان مرگ شاه فرا رسید و او به بزرگان شهر سفارش کرد که زاهد را به جانشینی او برگزینند، زن نپذیرفت بدین بهانه که نخست باید همسری اختیار کند، خواهش کرد که یک­صد دختر را همراه مادرانشان به نزد او بفرستند و چون زنان به حضورش آمدند، زن پاکدامن راز خود را بر آن­ها آشکار کرد و به خواهش بزرگان شهر پادشاهی برای آن­ها برگزید و خود یک­سره به عبادت پرداخت. زمانی که خشونت بر زنان و دختران در جامعه به شکل پنهان است و زنان هیچ ملجأ و پناهگاهی نداشته باشند و فقط در شکل مرد بودن از تعدّی و ظلم و خشونتِ جنسی مردان در امان خواهند بود، زنِ پارسا نیز برای صیانت از گناه، جامۀ مردان پوشید تا از خشونت مردانِ نامرد در امان بماند.

    عطّار در این­جا نتیجه و پیام خود را این­گونه بیان می­کند که زن از مال وپادشاهی چشم­پوشی کرد و یک نفر را برای پادشاهی تعیین کرد ولی تو ای پسر! به خاطر اندک آذوقه­ای جهان را زیر و رو می­کنی:

«تو باشی ای پسر از بهر نانی 
 نجنبید از برای ملک یک زن
    کنی زیر و زبر حال جهانی
     ز     مردان      این       چنین      بنمای    یک    تن»

   (همان: 140)                        

3. 2. 3. تقوای الهی و صیانت از بلا و مصیبت

 در این میان آوازۀ زن به اطراف رسیده­بود و بیماران از هر سو برای درمان به نزد او می­آمدند. شوهرِ زن پاکدامن نیز که از سفر حج برگشته و ماجرای دروغین را از برادر شنیده بود، برادر را که زمین­گیر شده، برداشت تا به امید شفا به نزد زن زاهد ببرد. در راه گذارش به خانۀ اعرابی افتاد و او نیز غلام تبهکار را که کور و مفلوج شده بود، برداشت تا برای شفا به نزد زن پارسا ببرد. در منزل­گاه بعدی به جوان خیانت­پیشه رسیدند که او نیز به هر دو بلای فلج و نابینایی دچار شده بود. او را هم به التماس مادرش بر ستوری بستند و بردند. زن پارسا از دور همسر خود را دید و شناخت و برقعی بر چهره انداخت. مسافران به حضور زن رسیدند و حاجت خود را عرضه داشتند. زن پارسا برای شفای آن­ها شرطی قرار داد که باید هر کدام گناه خود را بگویند تا او در حقِ آن­ها دعا کند. آن سه گناهکار ناچار به گناه خود اعتراف کردند و آن­گاه به دعای زن پاک­دامن دست و پای هر سه به جنبش افتاد و بینایی به چشمانشان بازگشت. آنگاه زن پارسا با همسر خود خلوت کرد و نقاب از چهره بیفکند و:

  زنش گفتا « بشارت بادت ای مرد
  منم آن زن که در دین ره سپردم
  خداوند از بسی رنجم رهانید
 کنون هر لحظه صد منت خدا را
 که آن زن نه خطا و نه زنا کرد
 نگشتم کُشته از سنگ و نه مُردم
 به فضل خود بدین گنجم رسانید
 که       این       دیدار       روزی      کرد      ما       را»

(همان: 143)

    شوهر به شکرانۀ این عنایت الهی سجده کرد. زن پاک­دامن گناهکاران را بخشید و همسر خود را به شاهی نشاند و اعرابی را وزارت داد و خود به عبادت و مناجات خدا پرداخت. پیام عطّار مبنی بر این است ­که هرکس تقوای الهی را در پیش گیرد، خداوند او را از هربلا و مصیبتی نگاه­دارد و به عزت و مقام والا می­رساند.

3. 3. حکایت پیر و دخترِ جوان؛ سنّت اجتماعی غلط، سلب انتخاب همسر از دختر

 عطّار در حکایتِ هفتم الهی­نامه، حکایت پیری را می­آورد که دختر جوانی را خواست،: داستانی که رسم و سنّت غلط بر پایۀ خشونت در حوزۀ خصوصی، از نوع روانی- جنسی و ستم بر حقوق زن به شکل آشکار است، رسم و سنّت اجتماعی که انتخاب و اختیار همسر را از دختر سلب می­کند و حق تصمیم­گیری برای زندگی آینده را از او می­گیرد. وضعیتِ خشونت اسف­بار و غم­انگیز زنان را در طول تاریخ و در همۀ طوایف و قبایل بشری را نشان می­دهد؛ زیرا در همۀ ادوار بشری این گونه ناحقی­ها دیده­می­شود و بارها در کتاب­ها، داستان­ها خوانده و شنیده­ایم. در عصر عطّار نیز این­گونه ستم­ و ناحقی­ها بود و او نیز با چشم خود دیده یا با گوش خود شنیده­است که نمونۀ آن را در کتابِ الهی­نامه بازگو کرده و برای آیندگان ترسیم کرده­است:

   پیرمردی زنی جوان خواست و به خانه آورد ولی هیچ­گاه میان آن­ها سازگاری به وجود نیامد. پیرمرد پیوسته دختر جوان را به سوی خود فرا می­خواند که از او کام بگیرد امّا دختر جوان هم­چون شراب و شیر که با هم آمیخته نمی­شوند، با پیرمرد مؤانست نداشت. این موضوع نشان­دهندۀ آن است که دختر به این ازدواج اجباری سر فرود نیاورده­است و مقاومت نشان می­دهد. زیرا یک­روز که دوست سالخوردۀ پیرمرد از او پرسید: «حال و وضع تو با زن جوان چگونه است؟ که تو پیر و او جوان است و هر دو مخالف هم هستید.» پیرمرد جواب داد: «هر گاه می­خواهم او را ببوسم، می­گوید بوسیدن تو را دوست ندارم. موی سفید تو همچون پنبه است، هرگاه که مرا می­بوسی، موهایت به دهانم می­رود گویی پنبه در دهانم می­گذارند. عطّار به کار ناپسند و خشونت آمیز پیرمرد اشاره می­کند که نباید زندگی دختر جوان را تباه می­کرد و باید با زنی هم سن و سال خود هم­زبان شود و کارهای شایسته و در شأن خود را انجام دهد.

     عطّار در الهی­نامه حکایت­هایِ دیگری که با خشونت زنان ارتباط دارند، نیز دارد: «حکایتِ زنی که عاشق شاهزاده شد» (همان: 146)، «حکایتِ آن مرد که عروس خود را بکر نیافت» (همان: 252)، «حکایت آن زن که طواف کعبه می­کرد و مردی که نظر برو کرد» (همان: 296) و «حکایتِ مردِ صوفی که بر زبیده عاشق شد» (همان: 361) که در اینجا، مجال پرداختن به آن­ها نیست.

4. بحث و نتیجه­گیری

خشونت علیه زنان، پدیده­ای جهانی است و ریشۀ تاریخی دارد؛ اما به مفهوم پدیده‌ای اجتماعی بنابر ملاحظه­های فرهنگی، تا سال­های گذشته، چندان مورد توجّه نبود و آشکار نمی‌شد؛ زیرا زنان به دلایل متعددی چون خجالت، ترس، حفظ آبرو و حیثیت، ترس از جدایی و طلاق، بی‌سرپرست ماندن فرزندان، شرمساری، سرشکستگی و سرزنش اطرافیان و مردم، خشونت و بدرفتاری شوهر، پدر، برادر، مردانِ بیگانه و غیره را ابراز نمی‌کردند. توجّه عطّار به خشونت علیه زنان و انعکاس نمونه­هایی از آن در الهی­نامه، حاکی از آن است که در عصر عطّار، خشونت­هایی بر زنان اعمال می­شد. عطّار نیشابوری حقوق­دان نبود و ادّعا نداشت که مصلح اجتماعی است؛ امّا تأمّل در حکایت­هایِ الهی­نامه که با زبانی روان و بیانی شاعرانه ارائه داده ­است، راهبردها و راهکارهایی می­توان یافت که در برابر بحران­ها و مشکلاتِ بشرِ امروزی و همۀ عصرها ارمغانی نفیس و رهنمونی کارساز است:

• عطّار خاطر نشان می­کند که خشونت­ علیه زنان منحصر به قشر ضعیف و فقیر یا عوام نبوده، در دربار پادشاهان نیز رواج داشته­است هم­چنان­که در جامعۀ امروزی شاهدیم مسئولان بلند­پایه نیز نسبت به زنان و دختران خود خشونت را اعمال می‌کنند.
• عطّار گوشزد می­کند خشونت علیه زنان در دو حوزۀ عمومی (جامعه) و خصوصی (خانواده) و به شکل آشکار و پنهان است و در چهار نوع؛ جسمی، جنسی، روانی و اقتصادی به کار می­رفته ­است.
• یکی از آموزه­های عطّار نیشابوری در مورد خشونت علیه زنان، ستیز با اختلافات طبقاتی و نظام فکری و رسم و سنّت غلط بر پایۀ خشونتِ اسف­بار و غم­انگیز زنان است. پس اختلاف طبقاتی باید از بین برود.
• یکی دیگر از آموزه­هایِ عطّار ستیز با وضعیتِ خشونت­بارِ زنان در طول تاریخ و در همۀ طوایف و قبایل بشری و رسم و سنّتِ اجتماعیِ غلط که انتخاب و اختیارِ همسر را از دختر سلب می­کند و حق تصمیم­گیری برای زندگی آینده را از او می­گیرد. پس رسم و سنّت اجتماعیِ غلط باید تغییر یابد.
• عطّار بیان می­کند اختلاف طبقاتی، دیدارهای محرمانه را در پیش دارد. امّا زنان و دختران به خاطر عفت و عفاف، دین و مذهب، شرف و حفظ آبرو، تربیت و سنّت خانوادگی، شخصیّت و ترس از بدنامی و غیره به خود اجازه نمی­دهند که گناه و خطایی مرتکب شوند.
• خدمتِ بزرگِ آموزه­هایِ تربیتی و اخلاقیِ عطّار در کاهشِ عصبیت­هایِ ناروای جامعۀ بشری است. او تعصّب نسبت به خواهر و زن و ممنوع و محدودکردن حضور آنان در مجالس عمومی را تعصّب خانوادگی و مانع پیشرفت و رشدشان می­داند.
• تهمت­زدن یکی دیگر از موارد خشونت علیه زنان از نوعِ روانی و به شکل پنهان است.
• در بعضی از جوامع، زن مظهر شرف و عزّتِ خانواده است و ترس از خدشه­دار کردن چهرۀ او، محدودیت­هایی برای او ایجاد می­کنند که به خشونت علیه او می‌انجامد.
• تعصّب نسبت به سرودن شعرهایِ عاشقانه، مانع رسیدن به عشق، مجازات زن به بدترین شکل، گرفتن حق حیات و خاتمه­دادن به زندگی او با وجودِ بی­گناهی بدون مراجعه به مراجعِ قضایی از منفورترین و زشت­ترین حالات خشونت روانی- جسمی علیه زنان است. عطّار از این ظلم و خشونت نسبت به زن با درد و سوز فریاد می­کشد و صورت­های مختلف آن، محدود بودن و نداشتن آزادی در دورۀ جوانی، پنهان­کردن عشق، سوز عشق و سرودن شعر، ترس از رسوایی و تحمّل بیماری، حمامی­ناخوش و بالاخره رگ­زدن و ناجوانمردانه مردن را از مظاهر خشونتِ روانی- جسمی و درد و ظلم بر زنان در حوزۀ خانوادگی می­داند که هیچ­کس یارای مقاومت بر آن را ندارد.
• از نظر عطّار کسی که عدالت را در جامعه پیشۀ خود کند؛ امّا تعصّبِ بی­جا داشته­باشد و بخت با او یار نشود، گرفتار قتل نفس و ماندگاری در جهنم خواهد شد.
• عطّار تأکید می­کند زنانِ پارسا و پاک­دامن همواره از پذیرفتن خواهش­هایِ ناپاک مردان هوس­باز امتناع می­کنند.
• عطّار هشدار می­دهد ضعف مبانی قضایی در جامعه و حکومت باعث تشدید ظلم و خشونت علیه زنان می­گردید. مردان ظالم و هوس­باز، در صورت مخالفت و پاسخ ندادن زنان به کار ناروا و خواهش­های کثیف، برای حفظِ چهره و آبرویِ خود، به خشونت متوسّل می­شوند و زن را محکوم به تهمت و مجازاتِ عملِ ناکرده می‌کنند، رشوه می­دهند و شاهدان ناعادل برای شهادت در دادگاه می­آورند و قاضی بدون تحقیق دقیق در مورد شاهدان ناعادل حکم به مجازات و سنگسار کردن زن می­کند و بزرگ­ترین و غم­انگیزترین خشونت جسمی و ظلم و ستم را جاری می­کند بدون اینکه زن بتواند کوچک­ترین دفاعی در حقِ خود بنماید.
• عطّار می­گوید در جامعۀ ناامن، زنان و دختران نمی­توانند احساس امنیت کنند و همواره چشم­های ناپاک را به دنبال خود دارند و در صورت پاسخ­ندادن به خواهش­های ناروا، محکوم به تهمت و مجازاتِ عملِ ناکرده می­شوند و عملاً خشونت مردان را برمی­انگیزند.
• هم­چنین عطّار به زنان می­آ­موزد در جامعۀ ناپاک و ناسالم که زنان پناه­گاهی ندارند و همچنان خشونت جنسی- روانی در حوزۀ عمومی و به شکل آشکار و پنهان هوس­ها و نگاه­های هرز مردان را به دنبال خود دارند، در مقابل ظلم و تهمت ظالمان به درگاهِ خدا روی ­کنند و به محکمۀ عدل او شکایت کنند و از او یاری بطلبند؛ زیرا او هوس­ها و خواهش­هایِ ناروا و سخنانِ باطل مردانِ ظالم و کثیف را می­داند و همۀ نقشه­هایِ باطل آن­ها را مُهر بطلان می­زند و بهترین یاور برای زنان خواهد بود.
• پیام عطّار مبنی بر این است ­که هرکس تقوای الهی را در پیش گیرد، خداوند او را از هربلا و مصیبتی نگاه­دارد و به عزت و مقام والا می­رساند.
• عطّار عملاً به زنان می­آموزد برای رسیدن به مقام ولایت و قربِ حق صورت مرد داشتن شرط نیست و در صورت فراهم­کردن شرایط و زمینه­ها، مدارج کمال را بیشتر و زودتر از مردان طی می­کنند.

تعارض منافع

تعارض منافع ندارم.

ORCID

[1]. method