نگاهی نو به ترجمۀ قرآن‌کریم براساس مؤلفه های واحد ترجمه (نقد موردی: ترجمۀ معزی، پاینده، مکارم شیرازی و انصاریان)

رویکردهای مختلف به بحث ترجمه، منجر به پیدایش مباحث متعددی در این حوزه شده است. یکی از مباحثی که در حوزۀ نظری مطرح بوده و رابطۀ­ مستقیمی با حوزۀ­ عملی دارد، بحث واحد ترجمه است؛ اینکه مترجم باید چه حجمی از متن را به عنوان واحد ترجمه انتخاب­ کند. واحد ترجمه در حقیقت میزانی از متن مبدأ است که مترجم برای ترجمه انتخاب می­کند؛ یعنی واحدِ متنِ مبدأ است که می­توان آن را بر واحد متن مقصد منطبق ساخت. مترجم نخست باید میزانی از متن مبدأ را که حداقل معنا را می­رساند برای ترجمه انتخاب کند، سپس آن را به همان شکل یا اگر ممکن نبود با ایجاد تغییر به زبان مقصد برگرداند.

از تاریخ شکل­گیری ترجمه تاکنون حساسیت ترجمۀ متون مقدس و به ویژه قرآن اقتضا می­کند ترجمۀ آن­ها با دقت بالایی انجام شود؛ ترجمه­ای بدین شکل نیاز به الگوهای متعددی در زمینۀ واحد ترجمه دارد تا با توجه به این واحد­ها مترجم تلاش­ کند در ارائۀ مفهوم تا حد­ امکان از بافت متن مبدأ دور نشود که اگر چنین اتفاقی بیفتد به مفهوم­ناپذیری ترجمه نزدیک شده­ایم. علاوه بر این، ترجمۀ متون مذهبی به خاطر اهمیتی که این متون در انتقال وحی و کلام الهی دارند در قیاس با سایر متن­ها از حساسیت بیشتری برخوردار است، چراکه از یک سو، هرگونه دخل و تصرف در محتوای متن از سوی مترجم جایز نیست و از سوی دیگر، قِداست کلام، مانع از هرگونه تغییر در ساختار زبانیِ متن می­شود.

در این پژوهش از دوازده ترجمۀ قرآن کریم استفاده شده است. علت انتخاب این مترجمان این است که سعی کرده­ایم نسل­های مختلف مترجمان را با سبک­های مختلف آن­ها در چهارچوب واحد ترجمه مورد بررسی قرار دهیم تا کاربرد واحدهای مختلف ترجمه­ای نزد هر یک را مورد نقد و بررسی قرار دهیم.

تاکنون هیچ­گونه پژوهشی در ایران به نقد ترجمه­های قرآن کریم براساس مؤلفه­­های واحد ترجمه نپرداخته است. همچنین در این مقاله یک واحد ترجمه­ایِ جدید -واحد کمتر از کلمه- به‌کار گرفته شده که هنوز از سوی هیچ یک از نظریه­پردازان ترجمه در غرب به عنوان واحد ترجمه مطرح نشده است.

1. بیان مسأله

ترجمه عبارت است از برگرداندن مفاهیم -چه مکتوب و چه شفاهی- از یـک زبان که زبـان مبدأ نامیده می­شود به زبان دیگر که زبان مقصد خوانده می­شـود؛ به طوری که متــن ترجمه شده همان

تأثیری را که در متن مبدأ دارد در زبان مقصد نیز داشته باشد.

با توجه به این تعریف، سؤال این است که موازنه بین متن مبدأ و متن مقصد در چه سطحی باید برقرار شود؛ به بیان دیگر، واحد زبانی که توازن یا برابری باید بین مصداق­های آن در دو زبان برقرار شود، کدام است؟! بازسازی کامل متن در زبان مقصد غیر­ممکن است و مترجم در ابتدا باید برای عناصر زبان مبدأ، معادل­های مناسب بیابد و سپس به گونه­ای این معادل­ها را در کنار همدیگر قرار دهد که در زبان مقصد قابل فهم باشد و توازن و تعادل بین دو زبان در ساختارهای متفاوت رعایت شود. اینجاست که اهمیت کار مترجم در انتخاب واحد مشخصی از متن مبدأ برای ترجمه به متن مقصد مشخص می­شود.

واحد ترجمه یکی از مباحث نظری در حوزۀ ترجمه است که مشخص می­کند مترجم در جریان ترجمه چه حجمی از متن مبدأ را می­تواند برای انتقال معنا به متن مقصد انتخاب­کند. این نوشتار بر آن است تا واحد ­کلمه، واحد ­جمله، واحد ­اندیشه، واحد ­متن، واحد ­فرهنگ و واحد­ کمتر ­از­ کلمه را که مترجمان در دو زبان مبدأ و مقصد در ترجمۀ قرآن به‌کار گرفته‌اند، مورد بحث و بررسی قرار دهد.

2. 2. پیشینۀ پژوهش

در زمینۀ ترجمۀ قرآن مباحث فراوانی مطرح شده و پژوهش­های درخوری انجام گرفته­ است که در ادامه به طور خلاصه به چند نمونه از آن‌ها اشاره می­شود.

امرایی و معروف (1394) در مقاله­ای با عنوان «نقدی بر ترجمۀ فارسی قرآن­ کریم حداد عادل از منظر ترجمۀ مفهومی» به نقد ترجمۀ فارسی حداد عادل از قرآن­کریم پرداخته­اند و نتیجۀ حاصله این است که ترجمۀ یاد شده، علاوه بر اعتماد به نثر فاخر فارسی، حسب اعتقاد مترجم به روش ترجمۀ مفهومی، ترجمه­ها بیشتر با ساختارها و مختصات زبان مبدأ (قرآن) معادل و مطابق است.

ناصری و همکاران (1393) در مقاله­ای با عنوان «ترجمه­های تحت­اللفظی معاصر قرآن­ کریم به زبان فارسی؛ برتری­ها و کاستی­ها» به بررسی ترجمه­های تحت‌اللفظی دهلوی، شعرانی، مصباح‌زاده و معزی پرداخته و به این نتیجه رسیده­اند که ترجمه­های تحت­اللفظی قرآن­ کریم در مقایسه با ترجمه­های محتوایی -با وجود کاستی­های خود- از برتری­های نسبی نیز برخوردارند.

آزاددل و همکاران (1398) در مقاله­ای با عنوان «نقد و بررسی ترجمۀ سورۀ القارعة بر مبنای بافت زبانی آن (مورد پژوهانه ترجمه­های فولادوند و مکارم‌شیرازی)» به مقایسۀ دو نمونه از ترجمه‌های قرآن کریم (فولادوند و مکارم‌شیرازی) از سورۀ القارعة براساس اصل هم­ارزی بافت زبانی در متن مبدأ و مقصد می­پردازند و در پایان، ترجمۀ پیشنهادی ناظر بر بافت زبانی بر پایۀ سه عنصر لغوی، صرفی- نحوی و بلاغی ارائه می­دهند.

ناصری (1393) در مقاله­ای با عنوان «قرآن­ کریم با ترجمۀ محمدعلی ­رضایی­ اصفهانی و همکاران، ترجمۀ معاصر وفادار به زبان فارسی» به نقد و بررسی میزان دقت، مطابقت و وفاداری ترجمۀ یادشده می­پردازد و معتقد است که این ترجمه وفادارترین و دقیق­ترین ترجمۀ معاصر قرآن به زبان فارسی است.

امیری­فر و همکاران (1396) در مقاله­ای با عنوان «خطاهای ترجمه­ای در باهم­آیی­های قرآنی با تکیه بر دیدگاه­های نیومارک[1]، بیکر[2] و لارسون[3]» با تکیه بر دیدگاه­های اشاره شده، تقسیم­بندی جدیدی از چالش­های ترجمه در باهم­آیی­های قرآنی، فارغ از تقسیم­بندی نحوی آن ارائه کرده­اند و با استخراج شواهدی برای این چالش­ها از ده ترجمۀ معاصر قرآن، راهکارهایی برای حل این چالش­ها پیشنهاد داده­اند.

زند­وکیلی و امرایی (1396) در مقاله­ای با عنوان «ارزیابی مقایسه­ای انسجام در سورۀ طارق و ترجمۀ آن از محمدمهدی­ فولادوند از دیدگاه نظریۀ هالیدی[4] و حسن»، عوامل انسجام و هماهنگی انسجامی در سورۀ طارق و ترجمۀ آن را به صورت گزینشی و استقرایی به بوتۀ نقد و ارزیابی توصیفی- تحلیلی و آماری گذاشته­اند.

با توجه به نمونه­هایی که مشاهده کردیم، مشخص شد که محققانِ بسیاری در زمینۀ نقد، بررسی و ارزیابی ترجمۀ قرآن کریم به فعالیت­های پژوهشی پرداخته­اند، اما هیچ کدام از این پژوهش­ها در زمینۀ واحد ترجمه نیست. از این رو، مقالۀ حاضر سعی دارد به کاربرد واحد ترجمه در ترجمۀ قرآن بپردازد تا بدین شکل نتایج جدیدی در حوزۀ ترجمۀ قرآن­کریم ارائه کند.

3. 3. ضرورت پژوهش

در مورد اهمیت و ضرورت پژوهش حاضر باید گفت که ارائۀ ترجمه­ای دقیق و روان از قرآن کریم در عصر کنونی، نیاز به پژوهش­های فراوانی در زمینۀ ترجمۀ این کتاب مقدس دارد. پژوهش کنونی با بررسی مؤلفه­های واحد ترجمه و میزان کارآمدی آن­ها در ترجمۀ قرآن، سعی در برداشتن گامی مثبت در جهت بهبود کیفیت ترجمۀ کلام الهی دارد. این مقاله با نگاهی نو به ترجمۀ قرآن با هدف مرتفع کردن برخی مشکلات در مسیر مترجمان و ارائۀ ترجمه­ای باکیفیت و روان به رشتۀ تحریر درآمده و امید است در رفع مشکلاتی همچون روان‌سازی ترجمه، جلوگیری از ترجمه­های سلیقه‌ای، حل چالش­های فرهنگی و ترجمۀ دقیق حروفی که در ترجمه تأثیرگذارند، مؤثر واقع شود و در ترجمه­های آیندۀ قرآن کریم مثمرثمر باشد.

4. 4. پرسش­های پژوهش

مقالۀ پیش رو درصدد پاسخ­گویی به پرسش‌های زیر است:

- در ترجمۀ قرآن ­کریم از کدام واحدهای ترجمه­ می­توان استفاده­کرد؟

- کارآیی واحدهای ترجمه در ترجمه قرآن کریم به چه میزان است؟

- کدام واحد ترجمه در این پژوهش نزد مترجمان بیشترین استفاده را داشته است و کدام واحد ترجمه برای ترجمه قرآن کریم پیشنهاد می شود؟ 

5. 5. فرضیه­های­ پژوهش

به منظور پاسخگویی به پرسش‌های مطرح شده در این پژوهش، فرضیه‌های زیر مورد بررسی قرار می‌گیرد:

- به نظر می­رسد در ترجمۀ قرآن کریم می­توان از واحد کلمه، واحد جمله، واحد اندیشه، واحد متن، واحد فرهنگ و واحد کمتر از کلمه استفاده کرد.

- کاربست مؤلفه­های واحد ترجمه تا حد زیادی در ترجمۀ قرآن کریم کارآمد است و با بررسی میزان کارآمدی این واحدهای ترجمه­ای در ارزیابی ترجمۀ قرآن به حل بعضی از مشکلات مترجمان کمک می شود.

- درصد استفاده از واحد جمله نزد مترجمان در این پژوهش بیش از واحدهای دیگر بوده است و واحدِ ترجمه­ایِ پیشنهادی برای ترجمۀ قرآن کریم، واحد جمله است و بیشترین کارآیی را دارد.

6. 6. مبانی نظری پژوهش؛ واحد ترجمه

واحد ترجمه بنا به تعریف وینه و داربلنه[5] عبارت است از «کوچک‌ترین بخش عبارت که در آن انسجام میان اجزای تشکیل­‌دهنده چنان است که نمی­توان هر جزء را جداگانه ترجمه کرد. به عبارت دیگر، ترجمۀ هر جزء، به ترجمۀ جزء دیگر بستگی دارد» (نصیری، 1390: 111).

پل ریکور[6] دربارۀ واحد ترجمه معتقد است که «جملات، عناصر کوچک­تری از گفتار هستند که در قالب متن جای می­گیرند و خود متن نیز در دل متن وسیع­تری که همان مجموعه عناصر فرهنگی، مذهبی، آیینی و جهان­بینی است، جای می­گیرد». ریکور در واقع به این نکته می­رسد که تکلیف مترجم، رفتن از واژگان به جملات، سپس به متن و سرانجام به مجموعۀ کل فرهنگی نیست، بلکه مترجم باید با بهره­ گرفتن از مطالعات خود و شناخت روح فرهنگی به سوی متن، جمله و سپس واژگان پایین آید (نیازی و قاسمی­اصل، 1398: 23).

واحد ترجمه در سطوح مختلف نحوی، واژگانی و معنایی، نقشی و منظور­شناختی در نظر گرفته ­می­شود. ممکن است در بخش­های مختلف ترجمه، واحد ترجمه تغییر کند؛ مثلاً واحد ترجمه در بخشی از متن واژه و در بخش دیگر، سطح کلان­تر نقش در نظر گرفته شود (فرح‌زاد، 1394: 196). به عبارت دیگر، در بیشتر مواقع نمی­توان برای ترجمۀ کل متن از یک واحد ترجمه استفاده کرد. در همین رابطه نصیری (1390) معتقد است که «واحد ترجمه، مکانیکی و ثابت نیست، بلکه شناور و پویاست و از بافتی به بافت دیگر تغییر می‌کند. از این رو، نمی­توان چهارچوب کاملاً مشخصی برای آن تعیین کرد». بنابراین، می­توان گفت که واژگان، عبارت، جمله، ظرفیت­های ساختاری، سیاق، نوع و سبک متن، سبک نویسنده، مخاطب و ظرفیت­های فرهنگی زبان مقصد، عناصر قابل اتکا در تعیین واحد ترجمه هستند (نصیری، 1390: 113).

اکنون این سؤال پیش می­آید که مترجم برای ترجمۀ متن مبدأ از چه واحدهای ترجمه­ای می‌تواند استفاده کند؟! به طور کلی در یک ترجمۀ موفق، واحد ترجمه به انگیزه و هدف مترجم از ترجمه و ویژگی­های متن مورد ترجمه باز مى­گردد که می­تواند کلمه، جمله، اندیشه، متن، فرهنگ و کمتر از کلمه باشد. در ادامۀ این جستار به شرح این واحدهای ترجمه­ پرداخته­ایم.

6-1. واحد کلمه

گاهی در جریان ترجمه شرایط به گونه­ای اقتضا می­کند که مترجم هر کلمه را عیناً در مقابل کلمه­ای ترجمه کند که در این صورت واحد ترجمۀ وی واحد کلمه است. در این واحد، مترجم بدون آنکه مجبور به تغییرات لغوی یا نحوی در پیام شود یا نیاز به دانش فرازبانی داشته باشد برای انتقال پیام، آن را به صورت لفظ به لفظ به زبان مقصد برمی­گرداند. این روش از ترجمه در ترجمه بین زبان­هایی که قرابت ساختاری یا فرهنگی بسیاری با یکدیگر دارند، مشاهده می­شود، اما به طور کلی استفاده از این واحد به عنوان روشی غالب در ترجمه ممکن است باعث شود که بسیاری از جنبه­های معنایی کلمات و متن از بین برود (میرزاسوزنی، 1396: 117).

وینه و داربلنه در نخستین بحث­هایی که راجع به امکان قبول کلمه به عنوان واحد ترجمه مطرح ساختند از آرای اساسی فردیناندو ­سوسور[7] دربارۀ نشانۀ زبان­شناختی -که برحسب دال و مدلول تعریف می­شوند- استفاده­ کردند.

سوسور، اصطلاح «نشانه» را ابداع کرد. نشانه چیزی است که دال (صدا، تصویر یا واژه) را به مدلول (مفهوم) پیوند می­دهد. نکتۀ مهم این است که سوسور تأکید می­کند که نشانه، ماهیتی قراردادی دارد و معنی هر نشانه فقط از تقابل آن با سایر نشانه­های همان نظام (زبانی) به دست می­آید (هتیم و ماندی[8]، 1398: 40-39). از فواید این واحد این است که مترجمان به متن اصلی کاملاً پایبند هستند و باعث می­شود که نهایت امانت­داری در انتقال از متن مبدأ به متن مقصد رعایت شود. تا آنجا که مترجمان در ابتدا صرفاً به خاطر اجتناب از تحریف، واحد کلمه را برای ترجمۀ متون مقدس بر­می­گزیدند.

6-2. واحد جمله

رایج­ترین شیوه در ترجمۀ متن مبدأ به زبان مقصد، استفاده از واحد جمله است؛ یعنی متـرجم هر جمله را در مقابل جـمله­ای دیگر ترجمه کند. گاهی مترجم در تـرجمه، مبـنا را جمله قرار می­دهد، اما تمرکز خود را روی کمتر از جملۀ اصلی یا بیشتر از جملۀ اصلی قرار می­دهد؛ به عبارت دیگر، ممکن است گاهی برای ترجمۀ یک جمله از زبان مبدأ، دو جمله را در زبان مقصد بیاورد و یا ممکن است دو جملۀ کوتاه از زبان مبدأ را در قالب یک جمله در زبان مقصد ترجمه کند که در این صورت باز هم مبنای کار مترجم واحد جمله است و گاهی نیز یک کلمه به صورت جمله ترجمه می­شود.

هتیم و ماندی (1398) در مورد واحد جمله معتقدند که «شاید بتوان جمله را متداول­ترین واحد ترجمه برشمرد، اما با توجه خاص به مسائل ناشی از ترجمۀ کلمات منفرد یا گروه­ها در یک بافت خاص، مهم است که نقش کل متن و ارجاعات آن به عناصر خارج از متن هم مدنظر قرار گیرند». علاوه بر این، نظریه­پردازان ترجمه دربارۀ اینکه واحد ترجمه، واژه، جمله یا متن باشد، اختلاف نظر دارند، اما به طور معمول تا سال­های متمادی، جمله معمول­ترین واحد ترجمه­ای نزد پژوهشگران ترجمه به شمار می­رفت (نیازی و قاسمی­اصل، 1398: 22). در رابطه با فواید واحد جمله باید گفت که در هر زبان، جمله مستقل­ترین واحد زبانی به شمار می­رود و نوعی آگاهی زمینه­ای نسبت به این واحد زبانی نزد گویشوران وجود دارد؛ از این رو، استفاده از واحد جمله می­تواند نقش مهمی را در انتقال پیام متن مبدأ به مخاطب ایفا کند؛ زیرا در پرتو آن بدون حذف و اضافه کردن مفاهیم، مفهوم به خوبی به مخاطب منتقل می­شود. 

6-3. واحد اندیشه = مفهوم

زمانی­که ساختارهای نحویِ زبان مبدأ و زبان مقصد با یکدیگر تناسبی نداشته باشند؛ به عبارت دیگر وقتی که در زبان مبدأ نسبت به زبان مقصد، قواعد هم­نشینی کلمات در جمله­ها متفاوت باشد یا اینکه جمله­ها طولانی­تر یا کوتاه­تر باشند، واحد اندیشه؛ یعنی واحدهای مفهومیِ متن مبدأ مورد توجه قرار می­گیرند و مترجم با توجه به آن واحدهای مفهومی؛ ادغام ­کردن و تقدیم و تأخیر آن­ها به ترجمۀ متن می­پردازد. که گاهی مترجم برای فهماندن موضوع به مخاطب چند کلمه -واحد مفهومی-­ به ترجمه اضافه می­کند یا اینکه در ترجمۀ یک ترکیب دو ­قسمتی مانند جار و مجرور، مضاف و مضافٌ­الیه و... تغییراتی ایجاد می­کند و آن را با معادلی که به زبان مقصد نزدیک باشد، ترجمه می­کند. در واحد اندیشه، گاهی مترجم متن را به صورت جمله به جمله ترجمه نمی­کند، بلکه چند جمله را در قالب یک واحد مفهومی ترجمه می­کند که در این صورت مترجمان در این واحد به حوزۀ معناشناختی توجه می­کنند.

 وینه و داربلنه معتقدند که «واژه را نمی­توان واحد ترجمه دانست؛ زیرا مترجمان توجه خود را بر حوزۀ معناشناختی متمرکز می­کنند، نه بر ویژگی­های صوری هر دال. به زعم آنان، واحد ترجمه عبارت است از کوچک‌ترین جزء گفتار که نشانه­هایش به نحوی با یکدیگر مرتبط­اند که نباید تک‌تک ترجمه شوند. آن‎‌ها این واحد را واحد واژگان­شناختی و واحد اندیشه می­خوانند. به عبارت دیگر، واحدهای واژگان­شناختی طبق توصیف وینه و داربلنه، مشتمل­اند برگروهی از عناصر واژگانی که در کنار یکدیگر، یک واحد اندیشه را شکل می­دهند» (هتیم و ماندی، 1398: 40).

از فواید این واحد آن است که از آنجا که ترجمه نوعی برگردان از یک زبان بیگانه محسوب می­شود، اضافه کردن مفهوم و توضیح به ترجمه امری پسندیده است؛ زیرا در فهمِ مقصودِ متن اصلی مؤثر واقع می­شود و خواننده را در درکِ بهتر از متن ترجمه­ شده یاری می­کند.

6-4. واحد متن

گاهی مترجم، متنِ پیش رو را واحد ترجمه قرار می­دهد. به عبارت دیگر، گاهی مترجم پس از خواندن یک متن (یک صفحه یا بیشتر) و فهم معنای آن، شروع به بازنویسی به زبان مقصد کرده و یک متن مستقل را باز­آفرینی می­کند که ممکن است تعداد واژگان متن مقصد کمتر از متن اصلی یا فراتر از متن اصلی شود.

نیومارک، پس از جمله، پاراگراف و متن را جزء واحدهای بزرگ­تر ترجمه می­داند. این موضوع به گفته رایس و ورمر[9] در یک سطح نقشمند بدان معناست که متن مقصد باید به هدفی که برای آن در نظرگرفته شده­ است، نایل­آید. مثلاً متن ترجمه شده­ای­که دربارۀ یک نرم‌افزار است باید چنان بی­نقص باشد که کاربر بتواند با اجرای دستورات مندرج در آن روی دستگاه، برنامۀ مورد نظرش را اجرا کند. اگر قرار است که آگهی­های تبلیغاتی و به ویژه شعر در فرهنگ مقصد نقش و کارکردی داشته باشد، لازم است که در ترجمۀ آن‌ها، متن را واحد ترجمه قرار داد نه کلمه را (هتیم و ماندی، 1398: 51). فایدۀ این واحد بیشتر در متون تبلیغاتی و بروشورهای مختلف و مثل آن­ها قابل رؤیت است، چراکه در چنین متونی ترجمۀ همۀ واژگان از اهمیت برخوردار نیست و مهم هدفی است که از متن ترجمه مدنظر قرار می­گیرد؛ یعنی اینکه متن ترجمه باید به هدفی که برای آن در نظر گرفته شده­ است، نایل­آید.

6-5. واحد فرهنگ

یکی از مباحث عمده در ترجمه به عنوان عامل برقراری ارتباطِ بین فرهنگی، تفاوت بین مقولات فرهنگیِ جامعۀ مبدأ با مقولات فرهنگی جامعۀ مقصد است. از آنجا که ترجمه با دو فرهنگ متفاوت و در برخی موارد ارتباط آن­ها متضاد هم هستند، مترجم نیز در حین ترجمه گاه با مشکلاتی مواجه می­شود. در این حالت، وی به عنوان واسطه بین دو فرهنگ مختلف باید به گونه­ای عمل کند که از یک سو محتوا و پیام متن مبدأ را منتقل کند و از سوی دیگر، ترجمۀ متن و مقولات فرهنگی موجود در آن در تضاد و تقابل با دیدگاه فرهنگی جامعۀ مخاطب قرار نگیرد (حقانی، 1398: 184).

زمانی که واحد ترجمه، واحد فرهنگ باشد، جمله یا متن مدنظر نیست، بلکه عنصرِ فرهنگیِ متن مبدأ مورد توجه است و مترجم در متن مقصد به خاطر بحث فرهنگی به حذف یا بازنویسی عناصر موجود در متن مبدأ می­پردازد. البته اگر عنصر فرهنگی بین دو جامعه مشترک باشد، نیازی به حذف یا بازنویسی نیست؛ زیرا برای خواننده قابل فهم است. فهم واحد فرهنگ در بیشتر اوقات مستلزم این است که خواننده فرهنگ بومیِ متن مبدأ را بداند و گاهی به خاطر آنکه در زبان مقصد چنین عنصر فرهنگی وجود ندارد، مترجم سعی می­کند آن اصطلاح را به نزدیک‌ترین اصطلاح زبانِ مقصد ترجمه کند.

دانشمندان بسیاری به چالش ترجمۀ فرهنگی تأکید کرده­اند و بیشترین سهم خطا در ترجمه را مربوط به این زمینه می­دانند. از جملۀ آنان، ماریان لدرر[10] است؛ «از میان مشکلات ترجمه، سهم مشکلات مربوط به فرهنگ از همه بیشتر است. مفاهیم و موضوعات موجود در یک فرهنگ با واژگان تمدن دیگر، مطابقت ندارند. بحث، تنها بر سر این نیست که چه واژه­ای در زبان مقصد، هماهنگ با زبان مبدأ جایگزین شود، بلکه بیشتر دانستن این مسأله ضروری است که چگونه تا حد امکان می­توان دنیای پنهان شده را بیان کرد؟!» (حیدری و همکاران، 1397: 79 و 85). فایدۀ این واحد را می­توان چنین بیان کرد که یکی از اهداف ترجمه، آشنایی با فرهنگ مبدأ از جمله ضرب‌المثل‌ها، اصطلاحات و.. است. سؤالی که در ذهن خواننده در مورد معنای واحد فرهنگی ایجاد می­شود، وی را تا حد زیادی به پی­ بردن به معنای آن و آشنایی با عناصر فرهنگی آن جامعه سوق می­دهد و با ترجمۀ واحد فرهنگی، زیباییِ متن اصلی حفظ می­شود.

6-6. واحد کمتر از کلمه

گاهی واحد ترجمه کمتر از کلمه است. به این معنا که یک حرف یا همان واج[11] که کوچک­ترین واحد آوایی زبانی است یا برخی از اصوات[12] که حتی به کلمه نرسیده­اند، می­توانند به عنوان یک واحد تلقی بشوند و واحد ترجمه قرار بگیرند و معنای عبارت را تغییر دهند. چنان که گاهی در بعضی رمان­های غیرفارسی می­بینیم که برای دعوت افراد خردسال به سکوت از کلمۀ «hish..: هیش..» استفاده می­کنند که مترجمِ فارسی زبان هنگام ترجمه، آن را «هیس» ترجمه می­کند که اینجا، واحد ترجمۀ حرف «س» کمتر از کلمه است. همچنین ترجمۀ بعضی از صداها و اصواتی که بیانگر تعجب هستند؛ مثلاً در یک داستان انگلیسی، شخص هنگام تعجب از صوتِ «wáoo..: وَووو..» استفاده می­کند که هنگام ترجمه به فارسی به صورت صوتِ «اَاَاَاَاَ..» ترجمه می­شود.

بیکر[13] (1393) در مورد واحد کمتر از کلمه معتقد است که «به منظور جداسازی عناصر معنایی در کلمات و پرداختن مؤثرتر به آن­ها، برخی زبان­شناسان اصطلاح تکواژ را برای توصیف کوچک­ترین عنصر صوری در زبان ارائه کرده­اند. با این تعریف، تکواژ از این جهت با کلمه متفاوت می­شود که کلمه می­تواند شامل چندین عنصر معنایی باشد یا نباشد. بنابراین، یک تفاوت مهم بین تکواژ و کلمه در این است که تکواژ نمی­تواند حاوی بیش از یک عنصر معنایی باشد و نمی­توان آن را دیگر تجزیه کرد. مثالی از زبان انگلیسی را در نظر بگیریم: inconceivable به شکل یک کلمه نوشته می­شود، اما دارای سه تکواژ است؛ یعنی: in به معنی «نا، غیر، بی»، conceive به معنی «تصور، باور» و able به معنی «قابل». یک دگرگویی مناسب برای کلمۀ inconceivable چنین خواهد بود: «غیر قابل باور/ تصور»».

الخولی (2000) نیز در مورد فرق بین تکواژ و کلمه می­گوید: «1- تکواژ و کلمه هر دو دارای معنا هستند با این تفاوت که تکواژ به واحدهای کوچک­تر که دارای معنا باشند، تجزیه نمی­شود، اما کلمه گاهی تجزیه می­شود. مثلاً «ولد» یک تکواژ و یک کلمه است، اما «المدرّسون»، یک کلمه است که از چند تکواژ تشکیل شده است: (ال+ مدرّس+ و+ ن). 2- همۀ تکواژ­ها، کلمه نیستند؛ مانند «ال تعریف» و «تاء تأنیث». همچنین برخی از تکواژها کلماتی را تشکیل می­دهند؛ مانند «باب»، «نبات» و «زیت»؛ در این مثال­ها هر تکواژ، یک کلمۀ مستقل محسوب می­شود. 3- هر کلمه­ای، یک تکواژ نیست. بعضی از کلمات از یک تکواژ تشکیل می­شوند، اما برخی از کلمات از دو تکواژ یا بیشتر تشکیل می­شوند. به عنوان مثال: کلمۀ «الولد» از دو تکواژِ ال + ولد و کلمۀ «المعلّمة» از سه تکواژِ ال + معلم+ ة، تشکیل می­شود. 4- برخی از کلمات دارای یک تکواژ: «ولد»، «رجل» و «باب»، برخی دیگر دارای دو تکواژ: «الولد»، «جاءتْ»، «ذهبوا»، «دارس» و بعضی دیگر نیز دارای تکواژ­های بیشتر هستند: «المعلّمون» و «الدّارسون»»». از فواید این واحد آن است که گاهی ترجمۀ اشتباهِ یک حرف یا واحدی کمتر از کلمه می­تواند معنا را تا حد زیادی تغییر دهد. بنابراین، یکی از مواردی که موجب اختلاف میان منظورِ متن مبدأ و متن مترجم می‌شود، همین واحد است؛ پس درک درست مترجم از آن حرف یا واحدِ کمتر از کلمه می­تواند منظور متن مبدأ را به طور دقیق منتقل کند و تا حد زیادی به دقت ترجمه بینجامد و یکی از نقاط قوت ترجمه به حساب آید.

7. واحد ترجمه در ترجمۀ قرآن ­کریم

اهمیت قرآن حاصل این اعتقاد است که کلمه به کلمۀ آن، سخنان پروردگار است و جبرئیل آن را به تدریج به حضرت محمد (ص) ابلاغ نمود. بنابراین، مسلمانان قرآن را اثری بی­همتا و غیر­قابل تقلید می­دانند و همین مسأله باعث شده که ترجمۀ آن هم از اهمیت بالایی برخوردار باشد. هرگونه ترجمۀ قرآن اساساً نوعی تفسیر است، یا دست کم مبتنی بر درک متن است و در نتیجه دیدگاه خاصی را القا می­کند؛ از این رو اولویت با مترجمان مسلمان است نه مترجمان غیرمسلمان. اصطلاحاتی نظیر «شرح»، «تفسیر»، و «تأویل» در بافتِ ترجمۀ قرآن، رنگ تفسیر به خود می­گیرند و این مسئله برای مشروعیت بخشیدن به کار ترجمۀ این کتاب، معانی خاصی در­بر دارد (بیکر و سالدینا[14]، 1396: 325 و 327).

به همین دلیل ترجمۀ قرآن از اهمیت بالایی برخوردار بوده و هست؛ تا آنجا که مترجمان در ابتدا صرفاً به­ خاطر اجتناب از تحریف، واحد کلمه را برای ترجمۀ قرآن بر­می­گزیدند و نقش مترجم در این زمینه بسیار اثرگذار است. اکنون به بررسی و نقد واحدهای ترجمه در ترجمۀ بعضی از آیات قرآن می­پردازیم.

7-1. ﴿ذَلِکَ الْکِتَابُ لَا رَیْبَ فِیهِ هُدًى لِلْمُتَّقِینَ﴾[15]

* معزی: «این نامه که تردیدی در آن نیست راهنمای پرهیزکاران است».

* پاینده: «این کتابست، که بی گمان هدایت پرهیزکاران در آن است».

* مکارم‌شیرازی: «این کتاب با عظمتی است که شک در آن راه ندارد، و مایۀ هدایت پرهیزکاران است».

* انصاریان: «در (وحی بودن و حقّانیّت) این کتابِ (با عظمت) هیچ شکی نیست؛ سراسرش برای پرهیزکاران هدایت است».

نقد ترجمه: معزی واحد ترجمه را در این آیه، کلمه گرفته است، چراکه کلمات آیه بدون حذف و اضافه و پس و پیش شدن به فارسی ترجمه شده است؛ «ذَلِکَ: این»، «الْکِتَابُ: نامه»، «لَا رَیْبَ فِیهِ: که تردیدی در آن نیست»، «هُدًى لِلْمُتَّقِینَ: راهنمای پرهیزکاران است». همچنین پاینده در ترجمۀ «لَا رَیْبَ» که یک جمله است از یک کلمۀ «بی­گمان» استفاده کرده است و اینکه وی برعکس دیگر مترجمان که «لَا رَیْبَ فِیهِ» را با هم ترجمه کرده­اند، «فِیهِ» را همراه با «هُدًى لِلْمُتَّقِینَ» ترجمه کرده است. می­توان گفت که مزیت کارِ معزی و پاینده در ترجمۀ این آیه آن است که به طور کامل به متن اصلی پایبند بوده­اند و از آن عدول نکرده­اند.

مکارم‌شیرازی و انصاریان در ترجمۀ این آیه از واحدِ مفهوم بهره جسته­اند؛ زیرا در ترجمۀ بعضی­کلمات از یک کلمه، مفهومی بیش از یک واژه فهمیده­اند و ترجمه به مفهوم انجام داده­اند؛ مکارم‌شیرازی از واحدهای مفهومی همچون «با عظمتی و مایه» و انصاریان از واحدهای مفهومی همچون «وحی بودن و حقّانیّت، با عظمت و سراسرش» در ترجمه استفاده کرده­اند. در نقد این دو ترجمه می­توان گفت که هر چند در ظاهر اضافه کردن این چنین واحدهای مفهومی به فهم بیشتر مخاطب کمک می­کند و نوعی مزیت محسوب می­شود، اما این سؤال پیش می­آید که آیا در ترجمۀ این آیه صفتِ با عظمت بجا به‌کار رفته است؟ یا منظور آیه از «شکی در آن نیست»، اشاره به وحی و الهی بودنِ آن دارد؟ یا آیا سراسر این کتاب مدنظر بوده یا قسمتی از آن؟ در جواب باید گفت که آوردن کلماتی همچون با عظمت، وحی بودن و سراسرش، موجب محدود شدن معنا می­شود و به قوت ترجمه منجر نشده است، چراکه شاید صفات یا قید­های دیگری مدنظر کلام الهی بوده است که دیگر از بین می­روند و ترجمه را با مشکل روبه‌رو می­کنند؛ یعنی می­توان گفت که گاهی این مفاهیم و توضیحات صرفاً زاییدۀ سلیقۀ مترجم است و هیچ وجود خارجی ندارد. با توجه به بافت آیه و معنای نامحدودی که می­توان برای آن در نظر گرفت، پیشنهاد می­شود در ترجمۀ این آیه از واحد جمله استفاده شود.

7-2. ﴿هُوَ الْمَلِکُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَیْمِنُ الْعَزِیزُ الْجَبَّارُ الْمُتَکَبِّرُ﴾[16]

* مکارم‌شیرازی: «حاکم و مالک اصلی او است، از هر عیب منزه است، به کسی ستم نمی‏کند، به مؤمنان امنیت می­‏بخشد، و مراقب همه چیز است، او قدرتمندی است شکست‌ناپذیر که با ارادۀ نافذ خود هر امری را اصلاح می‏کند، او شایستۀ بزرگی است».

* معزی: «پادشاه پاک سلام امان دهنده نگهبان عزت‌مند فرمانروای بزرگ جوی».

* الهی قمشه‌ای: «سلطان مقتدر عالم، پاک از هر نقص و آلایش، منزّه از هر عیب و ناشایست، ایمنی بخش دلهای هراسان، نگهبان جهان و جهانیان، غالب و قاهر بر همۀ خلقان، با جبروت و عظمت، بزرگوار و برتر (از حدّ فکرت)».

نقد ترجمه: مکارم‌شیرازی در ترجمۀ این آیه از واحد جمله استفاده کرده است و برای ترجمۀ هر کلمه از متن مبدأ یک جمله آورده است؛ «الْمَلِکُ: حاکم و مالک اصلی او است»، «الْقُدُّوسُ: از هر عیب منزه است»، «السَّلَامُ: به کسی ستم نمی‏»کند، «الْمُؤْمِنُ: به مؤمنان امنیت می­‏»بخشد، «الْمُهَیْمِنُ: و مراقب همه چیز است»، «الْعَزِیزُ: او قدرتمندی است شکست‌ناپذیر»، «الْجَبَّارُ: که با ارادۀ نافذ خود هر امری را اصلاح می‏کند»، «الْمُتَکَبِّرُ: او شایسته بزرگی است».

انتخاب واحد جمله در این آیه درست است و مزیت ترجمۀ وی محسوب می­شود؛ زیرا همۀ این کلمات (الْمَلِکُ الْقُدُّوسُ ..) «خبرهایی برای مبتدای هو پیش از الْمَلِکُ هستند که به لفظ جلالۀ الله برمی­گردد» (الدرویش، 1994: 55) و بدین جهت بهتر است همۀ این خبرها به صورت جملۀ اسمیه ترجمه شوند. در نتیجه انتخاب واحد جمله به جای واحد کلمه در این آیه بسیار مؤثر واقع شده و در فهم معنای آیه تأثیر بسزایی دارد.

معزی در ترجمۀ این آیه کاملاً به متن اصلی پایبند بوده و با واحد کلمه به ترجمه پرداخته است: «الْمَلِکُ: پادشاه»، «الْقُدُّوسُ: پاک»، «السَّلَامُ: سلام»، «الْمُؤْمِنُ: امان‌دهنده»، «الْمُهَیْمِنُ: نگهبان»، «الْعَزِیزُ: عزت‌مند»، «الْجَبَّارُ: فرمانروای»، «الْمُتَکَبِّرُ: بزرگ جوی». در نقد این ترجمه باید گفت که پایبندیِ این­چنینی به متن اصلی، هر چند باعث امانت­داری می‌شود، اما ترجمه را نامفهوم و فهم را دشوار می­کند و زیباییِ متنی قرآن را نیز از بین می­برد، چراکه اضافه شدن هشت کلمۀ متوالی به این شکل، ترجمه را غیرقابل خواندن کرده است به همین جهت استفاده از واحد کلمه در ترجمۀ این آیه ترجمه را با مشکل روبه‌رو می­کند.

الهی­قمشه­ای در ترجمۀ این آیه حد وسط را انتخاب کرده و از واحد مفهوم استفاده کرده است که برای ترجمۀ هر یک از کلماتِ آیه، بیش از یک کلمه؛ به طوری که به جمله نرسیده باشد را به‌کار برده است؛ مثلاً: مقتدر عالم، دلهای هراسان و نگهبان جهان و جهانیان و ..؛ هر چند هدف از این واحد­های مفهومی کمک به فهم آیه است، اما مشکل آن این است که موجب محدود شدن معنا می­شود؛ مثلاً آیا می­توان با قطعیت گفت که ایمنی بخش بودن خداوند فقط منسوب به دل­های هراسان است؟ که جواب مشخص است؛ خیر؛ زیرا می­توان موارد دیگری را به این ویژگی خداوند نسبت داد.

با توجه به بافت آیۀ 23 سورۀ حشر و توضیحات ارائه شده، واحدِ ترجمه­ایِ پیشنهادی برای این آیه، واحد جمله است.

7-3. ﴿قَالَ أَرَاغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِی یَا إِبْرَاهِیمُ﴾[17]

* فولادوند: «گفت اى ابراهیم آیا تو از خدایان من متنفرى؟».

* معزی: «گفت آیا روی گرداننده­ای از خدایانم ای ابراهیم».

* مکارم‌شیرازی و همکاران: «گفت ای ابراهیم، آیا به خدایان من پشت می­کنی؟».

* پاینده: «گفت ای ابراهیم، مگر به خدایان من بی­علاقه­ای؟».

نقد ترجمه: در بررسی این آیه تمرکز بر ترکیب «رَغِبَ عَن» است که در لغت به این معانی است: «أعرضَ عَنه و ترکه: روی­گرداندن از چیزی و ترک کردنِ آن» (معلوف، 1986: 268)، نفرت داشتن، روی برتافتن، روی­ گرداندن و متنفر بودن (از چیزی) (آذرنوش، 1385: 240). فولادوند و معزی در ترجمۀ این ترکیب اساس کار خود را بر معنی لغویِ ترکیب گذاشته­اند و از واحد کلمه بهره جسته­اند؛ فولادوند: «آیا تو از خدایان من متنفرى» و معزی: «آیا روی­گرداننده­ای از خدایانم». چنان­که مشاهده شد این دو مترجم به متن اصلی پایبند بوده­اند. این در حالی است که مکارم‌شیرازی و همکاران و پاینده از واحد مفهوم استفاده کرده­اند؛ مکارم‌شیرازی و همکاران: «آیا به خدایان من پشت می­کنی» و پاینده: «مگر به خدایان من بی­علاقه­ای»؛ یعنی دو مترجم از واحد کلمه به واحد مفهوم عدول کرده­اند. مزیت کار آن­ها در استفاده از واحد مفهوم این است که ترجمۀ این دو مترجم به ساختار زبان فارسی نزدیک­تر است و موجب درک بهتر از این آیه می­شود.

نکتۀ دیگری که در این چهار ترجمه قابل مشاهده است اینکه فولادوند، مکارم‌شیرازی و همکاران و پاینده در ترجمۀ این آیه از واحد جمله استفاده کرده­اند، اما معزی واحد کلمه را به‌کار گرفته است؛ «قَالَ: گفت»، «أَرَاغِبٌ أَنْتَ: آیا روی گرداننده­ای»، «عَنْ آلِهَتِی: از خدایانم»، «یَا إِبْرَاهِیمُ: ای ابراهیم» که به‌کارگیری واحد کلمه در این آیه درست به نظر نمی‌رسد؛ زیرا فهم آیه را دچار مشکل می­کند و ترجمه را از روانی انداخته است.

با توجه به دلایل ارائه شده پیشنهاد می­شود در ترجمۀ ترکیب «رَغِبَ عَن» در آیۀ 46 سورۀ مریم از واحد مفهوم و در ترجمۀ آیه از واحد جمله استفاده شود.

7-4. ﴿ٱلرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى ٱلنِّسَاءِ﴾[18]

* خرمشاهی: «مردان باید بر زنان مسلط باشند».

* الهی­قمشه‌ای: «مردان را بر زنان تسلط و حق نگهبانی است».

* مکارم‌شیرازی: «مردان، سرپرست و خدمتگزار زنانند».

* انصاریان: «مردان، کارگزاران و تدبیرکنندگانِ [زندگی] زنانند».

* حداد عادل: «مردان بر زنان مدیریت دارند».

نقد ترجمه: نکته­ای که در ترجمۀ این آیه به آن خواهیم پرداخت، ترجمۀ ترکیب «قَوّام علی» است که در لغت به این معانی آمده است: «المتکفِّل بالأمر: متعهد و مسئول» و «القویّ علی القیام بالأمر: توانا بر انجام کار» (معلوف، 1986: 664)؛ مدیر، گرداننده، مراقب و سرپرست (بر چیزی) (آذرنوش، 1385: 567). با مراجعه به ترجمه­های این آیه متوجه می‌شویم که الهی­قمشه­ای و خرمشاهی با توجه به واحد فرهنگ اقدام به ترجمۀ «قَوّام علی» کرده­اند. منظور از واحد فرهنگ، شرایط فرهنگی و اجتماعی موجود در عصر جاهلی است که مردان به نوعی دارای برتری نسبت به زنان بودند. استفاده از واحد فرهنگ، ترجمۀ آیه را با مشکل مواجه کرده است؛ زیرا با توجه به نگاه قرآن به حقوق برابر انسان­ها، استفاده از چنین تعابیری قابل نقد است، چراکه قرآن عامل برتری انسان­ها نسبت به یکدیگر را در علم و دانایی می­داند؛ ﴿قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ﴾[19] و اگر این آیه با توجه به فرهنگ عربِ جاهلی ترجمه شود -مانند ترجمۀ خرمشاهی و الهی­قمشه­ای- و این ترجمه در اختیار جوامع اروپایی که اغلب حامی حقوق زنان و معتقد به برابری حق زن و مرد هستند، قرار بگیرد، فهم آیه برای آن­ها دشوار و غیر­قابل ­فهم می­شود و در نگرش افراد این جوامع به این کتاب مقدس خلل وارد می­شود.

مکارم‌شیرازی، انصاریان و حداد عادل در ترجمۀ «قَوّام علی» با به‌کارگیری واحد مفهوم به معانی متفاوتی که از معنای لغوی این ترکیب حاصل می­شود، استناد کرده­اند و آن را با کلماتی همچون: سرپرست، خدمتگزار، تدبیرکنندگان و مدیریت، ترجمه کرده‌اند که این اصطلاحات مزیت ترجمۀ آن­ها محسوب می­شود؛ زیرا مقصود آیه را به شیوۀ بهتری منتقل کرده­اند و نسبت به گروه اول تعابیر صحیح­تری به‌کار برده­اند. در همین راستا طباطبایی (1378) می­گوید: «کلمۀ «قیم» به معناى آن کسى است که مسئول قیام به امر شخصى دیگر است و کلمۀ «قوام» و نیز «قیام» مبالغه در همین قیام است و مراد از جملۀ ﴿بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ﴾ که در ادامۀ آیه می­آید، آن زیادت­هایى است که خداى تعالى به مردان داده، به حسب طاقتى که بر اعمال دشوار و امثال آن دارند، چون زندگى زنان یک زندگى احساسى و عاطفى است، که اساس و سرمایه‌اش رقت و لطافت است. و از عمومیت علت به دست مى‌آید که حکمى که مبتنى بر آن علت است؛ یعنى قیم بودن مردان بر زنان نیز عمومیت دارد و منحصر به شوهر نسبت به همسر نیست و چنان نیست که مردان تنها بر همسر خود قیمومت داشته باشند، بلکه حکمى که جعل شده براى نوع مردان و بر نوع زنان است، البته در جهات عمومى که ارتباط با زندگى هر دو طایفه دارد. بنابراین، پس آن جهات عمومى که عامۀ مردان در آن جهات، بر عامۀ زنان قیمومت دارند، عبارت است از مثل حکومت و قضا (مثلاً) که حیات جامعه بستگى به آن‌ها دارد و قوام این دو مسئولیت و یا دو مقام بر نیروى تعقل است که در مردان بالطبع بیشتر و قوى‌تر است تا در زنان، همچنین دفاع از سرزمین با اسلحه که قوام آن برداشتن نیروى بدنى و هم نیروى عقلى است که هر دوى آن‌ها در مردان بیشتر است تا در زنان. بنابراین، اینکه فرمود: ﴿ٱلرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى ٱلنِّسَاءِ﴾، اطلاقى تام و تمام دارد».

با توجه به بافت آیۀ 9 سورۀ زمر و با توجه به نگاه قرآن به حقوق برابر انسان­ها، واحدِ ترجمه­ایِ پیشنهادی برای این آیه، واحد مفهوم است.

7-5. ﴿وَلَا یُظْلَمُونَ نَقِیراً ﴾[20]

* فولادوند: «به قدر گودى پشت هستۀ خرمایى مورد ستم قرار نمى­گیرند».

* پاینده: «و به قدر پوستۀ هستۀ خرمایی ستم نبینند».

* ملکی: «سر سوزنی به آن­ها ظلم نمی­شود».

* خرمشاهی: «به اندازۀ ذرۀ ناچیزی نیز به آنان ستم نمی­رود».

* فیض الاسلام: «و به اندازۀ کُورِکی که روی دانۀ خرما است به ایشان ظلم و ستم نمی­شود (اندکی از مزدشان کم نمی­گردد)».

نقد ترجمه: «نقیر» در لغت به معنای: فرو رفتگی پشت هستۀ خرما (قیّم، 1386: 1139) و لکّۀ ریز روی قسمت فرورفتگی خرما (آذرنوش، 1385: 709) است. فولادوند و پاینده با استفاده از واحد فرهنگِ متن مبدأ و حفظ فرهنگ متن اصلی به ترجمه پرداخته­اند: فولادوند: «به قدر گودى پشت هستۀ خرمایى» و پاینده: «و به قدر پوستۀ هستۀ خرمایی»؛ این در حالی است که ملکی و خرمشاهی در ترجمۀ این آیه با عدول از واحد فرهنگ سعی­ کرده­اند کلمۀ نقیر را با نزدیک­ترین اصطلاح به فرهنگ مخاطب ترجمه کنند؛ زیرا مقصودِ کلام الهی از نقیر کمترین مقدار است؛ ملکی: «سر سوزنی» و خرمشاهی: «به اندازۀ ذرۀ ناچیزی». در نقد این دو نظر باید گفت که نظر اول کاملاً گویای معنای مراد است؛ زیرا لفظ خرما به همین شکل و معنایی که ترجمه شده در فرهنگ مقصد نیز وجود دارد و معنای آن به وضوح فهمیده می­شود و در نظر دوم هر چند مترجمان از واحد فرهنگ عدول کرده­اند، اما ترجمۀ آن­ها به طور کامل خواننده را در درک معنای آیه یاری می­کند و از آنجا که گویشور فارسی زبان برای بیان کمترین مقدار از گودى پشت هسته خرما استفاده نمی­کند، ملکی و خرمشاهی با چنین اصطلاحاتی در انتقال معنا موفق بوده­اند. در نتیجه هر دو روش صحیح است.

چنان­ که اشاره شد با توجه به اینکه در فرهنگ فارسی لفظ خرما با همین بار معنایی وجود دارد و با توجه به این استدلال که بهتر است فرهنگ زبان مبدأ در ترجمه تا حد امکان حفظ شود، می­توان نتیجه گرفت که نظر اول -استفاده از واحد فرهنگ- صحیح­تر است و از مزایای آن نسبت به نظر دوم می­توان به این مورد اشاره کرد که از اهداف ترجمه، آشنایی با ضرب‌المثل­ها، اصطلاحات و... در فرهنگ مقابل است. مزیت دیگری که باید در تأیید گروه اول مورد توجه باشد، این است که«در قرآن عبارات متفاوتی برای همین معنا متناسب با غرض هر آیه یا سوره ذکر شده که اگر روش گروه دوم را تأیید کنیم، تفاوت معنایی بسیاری از عبارات را از دست می دهیم. عباراتی مانند: «نقیر»، «فتیل»، «مثقال حبة من خردل»، «مثقال ذرة» و... که همه را می توانیم به روش گروه دوم به مقدار بسیار ناچیز ترجمه کنیم که در این صورت تفاوت­های ریز، اما گاه مهمی را از دست خواهیم داد.

فیض­الاسلام هر دو نظر را در ترجمۀ خود ادغام کرده است: «و به اندازۀ کُورِکی که روی دانۀ خرما است (اندکی)» که کار وی نیز مورد تأیید است، چراکه ضمن حفظ عنصر فرهنگی متن مبدأ، مخاطب زبان مقصد و فرهنگ زبانی­اش را نیز در نظر گرفته است.

با توجه به دلایل بیان شده، پیشنهاد می­شود که در ترجمۀ آیۀ 12 سورۀ نساء از واحد فرهنگ استفاده شود.

7-6. ﴿وَإِذَا الْعِشَارُ عُطِّلَتْ﴾[21]

* حداد عادل: «وقتی شترانِ آبستنِ پا به ماه، به هرزه، رها شوند».

* پاینده: «و چون شتران آبستن بی­ساربان مانند».

* مکارم‌شیرازی: «و در آن هنگام که باارزش­ترین اموال به دست فراموشی سپرده شود‏».

* انصاریان: «و هنگامی که اموال نفیس و باارزش رها و بی­صاحب شود‏».

* فیض­الاسلام: «و آنگاه که (از بسیاری خوف و ترس) شتران آبستن ده­ماهه واگذاشته شوند (با اینکه ارجمندترین چیزها نزد عرب شتر آبستن ده­ماهه است دست از آن‌ها بکشند)».

* طاهری­قزوینی: «و آنگاه که نفیس­ترین اموال به حال خود رها شود».

طاهری­قزوینی در توضیحِ ترجمۀ خود در پاورقی آورده است: «عِشار؛ معنی تحت‌اللفظی آن: شتران ده­ماهۀ آبستن است که در آستانۀ وضع حمل قرار گرفته و بزودی پستانشان سرشار از شیر می­گردد. چنین شترانی با توجه به شرایط زمانی و مکانی، مصداقی از نفیس­ترین اموال نزد عرب بوده است».

نقد ترجمه: معنی لغوی عِشار: شتر آبستن است (آذرنوش، 1385: 439). در ترجمۀ آیۀ فوق حداد­عادل و پاینده با به‌کارگیریِ واحد فرهنگ و حفظ فرهنگ متن مبدأ به ترجمه پرداخته­اند. حداد عادل: «شترانِ آبستنِ پا به ماه» و پاینده: «شتران آبستن». اما در مقابل مکارم‌شیرازی و انصاریان در ترجمۀ این آیه با عدول از واحد فرهنگ سعی­کرده­اند کلمۀ عِشار را با نزدیک­ترین اصطلاح به فرهنگ مخاطب ترجمه­ کنند، چرا­که مقصود از عِشار در آیه باارزش­ترین داراییِ عرب است؛ مکارم‌شیرازی: «باارزش­ترین اموال» و انصاریان: «اموال نفیس و با­ارزش».

از آنجا ­که برای کلمۀ عِشار معادلی در زبان فارسی وجود ندارد، پس نمی­توان به مکارم­شیرازی و انصاریان خرده­گرفت که چرا به حذف معنی عِشار و بازنویسی آن براساس فرهنگ زبانی متن مقصد پرداخته­اند؛ زیرا بار معنایی شتر آبستن در زبان فارسی نسبت به فرهنگ عربی کاملاً متفاوت است، در نتیجه کار آن­ها اشتباه نیست.

از آنجا که یکی از اهداف ترجمه، آشنایی با فرهنگ مبدأ است، ترجمۀ حدادعادل و پاینده براساس واحد فرهنگ، دارای مزیت است؛ زیرا هر چند در زبان فارسی برای کلمۀ عِشار معادلی وجود ندارد، اما سؤالی که در ذهن خواننده در مورد معنای عِشار ایجاد می­شود وی را تا حد زیادی به پی ­بردن به معنای آن سوق می­دهد و با این کار زیبایی متن اصلی؛ یعنی بلاغت قرآن حفظ می­شود و این همان چیزی است که مقصود اصلی متن مبدأ است.

وجود لفظ شتر در متن اشاره به فرهنگ عربی و نزول قرآن در چنین فرهنگی دارد، اما شیوۀ صحیح در چنین مواردی این است که مترجم به هر دو بُعد قضیه توجه کند؛ یعنی در ترجمه به واحد فرهنگ پایبند باشد، اما به دلیل عدم اشراف خواننده به معنای اصلیِ عنصر فرهنگی با پرانتز یا با پاورقی به توضیح بپردازد؛ چنان­که فیض­الاسلام بعد از ترجمه با پرانتز ذهن مخاطب را آگاه ساخته است: «با اینکه ارجمندترین چیزها نزد عرب شتر آبستن ده ماهه است دست از آن‌ها بکشند».

طاهری­قزوینی هر چند در ترجمۀ اصلی از واحد فرهنگ عدول کرده و به فرهنگ زبانی مخاطب توجه کرده، اما با پاورقی: «عِشار؛ معنی تحت‌اللفظی آن، شتران ده ماهۀ ..»، به شرح عنصر فرهنگی موجود در متن مبدأ پرداخته است.

با توجه به موارد گفته شده، واحدِ ترجمه­ایِ پیشنهادی برای آیۀ 4 سورۀ تکویر، واحد فرهنگ است.

7-7. ﴿یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذَا تَدَایَنْتُمْ بِدَیْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاکْتُبُوهُ وَلْیَکْتُبْ بَیْنَکُمْ کَاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلَا یَأْبَ کَاتِبٌ أَنْ یَکْتُبَ کَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْیَکْتُبْ وَلْیُمْلِلِ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ وَلْیَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلَا یَبْخَسْ مِنْهُ شَیْئًا فَإِنْ کَانَ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ سَفِیهًا أَوْ ضَعِیفًا أَوْ لَا یَسْتَطِیعُ أَنْ یُمِلَّ هُوَ فَلْیُمْلِلْ وَلِیُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِیدَیْنِ مِنْ رِجَالِکُمْ فَإِنْ لَمْ یَکُونَا رَجُلَیْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَکِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَى وَلَا یَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا وَلَا تَسْأَمُوا أَنْ تَکْتُبُوهُ صَغِیراً أَوْ کَبِیراً إِلَى أَجَلِهِ ذَلِکُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ وَأَدْنَى أَلَّا تَرْتَابُوا إِلَّا أَنْ تَکُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِیرُونَهَا بَیْنَکُمْ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنَاحٌ أَلَّا تَکْتُبُوهَا وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَایَعْتُمْ وَلَا یُضَارَّ کَاتِبٌ وَلَا شَهِیدٌ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِکُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَیُعَلِّمُکُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیم﴾[22]

* فیض­الاسلام: «ای کسانی که ایمان آورده­اید هرگاه بدَیْن و وام معامله و داد و ستد نمودید تا وقت و هنگام معین و نامبرده شده (کالا نقد و بهای آن نسیئه باشد؛ یعنی هنگام انجام معامله داده نشود که آن را بیع نسیئه گویند، و یا کالا نسیئه و بهای آن نقد باشد؛ یعنی هنگام انجام معامله داده شود که آن را بیع سلف و سلم نامند) پس آن دَیْن را (در کاغذی) بنویسید (تا هنگام حاجت و نیاز بدان رجوع نمایید، و امر در اینجا برای ارشاد و راهنمایی یا استحباب و شایستگی است، نه برای وجوب) و باید میان شما نویسنده­ای (کاغذ دین و وام را) از روی عدل و درستی بنویسد (بر دین و مدت آن نیفزاید و از آن چیزی نکاهد) و باید نویسنده إباء نداشته و دوری نجوید از اینکه (کاغذ دَیْن را) بنویسد چنان­که خدا (نوشتن از روی عدل و داد را) به او آموخته (دستور داده) پس باید (همان را که بدهکار می­گوید) بنویسد، و باید آن کس که بر او حق و وام (ثابت) است (وام خود را) املاء نموده بگوید تا نویسنده بنویسد، و باید (در املاء) از (عذاب) خدا که پروردگار او است بترسد (خلاف آنچه واقع شده سخنی نگوید) و چیزی از آن وام را کم نکند و اگر آن کس که حق و وام بر او است سفیه و کم خرد بوده (سود و زیان خود را تمییز نداده مال و دارائیش را بیجا بکار برد) یا ضعیف و ناتوان (کودک یا پیر سالخورده) باشد یا آنکه آن بدهکار (گُنگ بوده یا جاهل و نادان است) نمی­تواند املاء کند پس باید ولیّ و کارگردان او (پدر یا جد پدری یا فقیه عادل و با نبودن آن‌ها عدول از مؤمنین آن دین را) از روی عدل و درستی (بی­کم و زیاد) املاء کند، و (هنگام نوشتن) دو گواه از مردان خودتان (نه آن­که کودک و کافر باشند) گواه گیرید، و اگر آن دو گواه دو مرد نبودند (یافت نشوند) پس باید یک مرد و دو زن گواه باشند از گواهانی که رضایت داشته آن­ها را بپسندید (با عدالت باشند، نه آنکه فاسق و کسی که از راه حق بیرون رفته که او مَرْضِیّ و پسندیده نیست) تا اگر یکی از آن دو زن (گواهی دادن را) فراموش کند یکی از آن دو، دیگری را به یاد آورد، و باید هر گاه گواهان را (برای گواه شدن یا گواهی دادن به جائی) دعوت کنند و بخواهند (از رفتن به آن جا) إباء ننموده خود را از رفتن باز­ندارند، و (بر اثر بسیاری معامله و داد و ستد) ملالت نداشته و به ستوه نیایید که آن حق و وام را کوچک و اندک باشد یا بزرگ و بسیار تا وقت معین آن بنویسید، آن نوشتن شما نزد خدا درست­تر است (از ننوشتن) و ثابت و استوارتر برای گواهی دادن (که در آن خطاء و اشتباه و نسیان و فراموشی رخ ندهد) و نزدیک­تر است از اینکه (در آن وام از جهت جنس و مقدار و مدّت و مانند آن یقین و باور داشته و) شکّ ننمایید و دو دل نباشید مگر آنکه تجارت و داد و ستد حاضر و آماده (نقد) باشد که آن را میان خودتان (دست به دست) می­گردانید، پس (در این هنگام) گناهی بر شما نیست که آن را ننویسید و (لیکن) هر گاه خرید و فروش کنید (نقد باشد یا سَلَف و نسیئه، مستحبّ است) گواه گیرید، و باید نویسنده و گواه (به بدهکار و بستانکار) زیان نرسانند (نویسنده خلاف حق چیزی ننویسد و گواه گواهی ندهد، یا آن­که به نویسنده و گواه زیان نرسانند یعنی بدهکار و بستانکار ایشان را به نوشتن و گواهی دادن مجبور و وادار ننمایند) و اگر (آن چه را نهی شده) بجا آورید پس آن کار نافرمانی شما است و از (مخالفت امر و فرمان) خدا بترسید، و (آنچه مصلحت و شایستۀ دین و دنیا است) خدا به شما می­آموزد، و خدا به هر چیز (مصالح و مفاسد کارها) دانا است».

نقد ترجمه: فیض­الاسلام متنِ آیه را واحد ترجمه قرار داده و براساس واحد متن اقدام به ترجمه کرده است. با نگاه به ترجمه متوجه می­شویم که ایشان برای ترجمۀ این آیه، که یک صفحه از قرآن را به خود اختصاص داده، متنی را ارائه داده است که از نظر تعداد واژگان سه برابرِ متن اصلی است. به بیان دیگر، یک متن مستقل را باز­آفرینی کرده است. چنین به نظر می­آید که ایشان ابتدا کل آیه را خوانده و پس از فهم معنی با اضافه کردن مفهوم­ها و جملاتی که در پرانتز آورده، سعی در گرفتنِ نتیجه از متن کرده است تا متن مقصد بتواند به هدفی که برای آن در نظر گرفته شده است، نایل آید.

از مشکلات این ترجمه می­توان به این موارد اشاره کرد: هر چند مترجم باید نسبت به کلیت متن، هدف متن و نقش آن در زبان مبدأ و مقصد وفادار باشد، اما خلق چنین متن طولانی را نمی­توان نقطۀ قوتی برای مترجم لحاظ کرد، چراکه ممکن است چنین متن طولانی از حوصلۀ مخاطب خارج باشد. همچنین اگر مترجم با اضافه کردنِ جملاتی سعی در خلق متنِ جدیدی داشته باشد، علاوه بر طولانی شدن متن، خواه یا ناخواه سلیقۀ وی در نتیجه­ای که از متن می­گیرد، مؤثر واقع می­شود و ممکن است باعث اشتباه و تغییر مقصودی ­شود که قرآن به آن­ اشاره دارد. علاوه بر این، فیض­الاسلام در ترجمۀ بعضی کلمات با استفاده از واحد مفهوم، واحدهایی مفهومی را اضافه کرده که موجب محدود شدن معنا می­شود در صورتی که شاید مفاهیم دیگری مدنظر گوینده بوده است. مثلاً در تفسیر  «ضَعِیفاً» از کودک یا پیر سالخورده استفاده کرده، اما شاید منظور، فرد معلول یا کسی که سوادش کم باشد یا ...، بوده است؛ یا آنجا که در مورد عدم توانایی بر املا کردن صحبت شده؛ «لَا یَسْتَطِیعُ أَنْ یُمِلَّ» علت را بر گُنگ بودن یا جاهل و نادان بودنِ وی قرار داده است؛ در صورتی که شاید صفاتِ دیگری مدنظر بوده که بدین شکل قیدها و صفات دیگر از بین می­روند و موجب دور شدن متن از هدفش می­شود.

ضمناً یکی از موارد عجیب کار فیض­الاسلام، این است که امر به نوشتن یا شاهد گرفتن را به جای وجوب بر استحباب حمل کرده که بسیار عجیب است؛ زیرا قرآن در این آیه و آیۀ پس از آن به دین مؤجل پرداخته و به قدری برای نوشتن آن اهمیت قائل شده که حتی بیسوادی را مجوز ننوشتن قرار نداده و برای شاهد نیز چندان اهمیت قائل شده که اگر دو مرد نباشند به جای یک مرد، دو زن را قرار داده است. همۀ صیغه­های امر نیز هیچ جایی برای تردید در وجوب نوشتن باقی نمی­گذارند.

با توجه به دلایل ذکر شده این ترجمه قابل نقد است. با توجه به اهمیت احکامی که در آیه 282 سورۀ بقره به آن‌ها اشاره شده و اینکه احکام فقهی باید بدون کم و زیاد منتقل شوند، پیشنهاد می­شود که در ترجمۀ این آیه از واحد جمله استفاده شود.

7-8. ﴿وَقَالَ الَّذِینَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا کَرَّةً فَنَتَبَرَّأ َمِنْهُمْ کَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا﴾[23]

* حداد عادل: «و آنان که پیروى کرده‌اند گویند کاش یک بار دیگر به دنیا بازگردیم تا همچنان‌که اینان از ما بیزارى جستند، ما هم از آن­ها بیزارى جوییم».

* معزی: «و گویند آنان که پیروى کردند کاش ما را بازگشتى مى‌بود تا بیزارى مى‌جستیم از ایشان بدانسان که بیزارى جستند از ما».

* الهی­قمشه­ای: «و آن پیروان گویند: کاش دیگر بار به دنیا باز می‌گشتیم و از (اطاعت) اینان بیزاری می‌جستیم چنان که این­ها (گرهی از کار ما نگشودند و) از ما بیزاری جستند».

نقد ترجمه: نقدِ ترجمۀ این آیه براساس واحد کمتر از کلمه در حرف «فاء» صورت می‌گیرد. چنان­که مشاهده می­شود حداد عادل: «تا همچنان‌ که» و معزی: «تا بیزارى مى‌جستیم»، «فَـاء» را به معنی سببیه ترجمه کرده­اند. اما الهی­قمشه­ای برخلاف نظر آن­ها «فَـاء» را به معنی حرف عطف ترجمه کرده است: «و از (اطاعت) اینان»؛ با توجه به این قاعدۀ نحوی که هرگاه قبل از «فاء»، طلب محض باشد «فاء»، سببیه است (الشرتونی، 1415: 20) و همچنین با توجه به وجود طلب محض از نوع تمنی «لو» در جملۀ قبل، می­توان نتیجه گرفت که «فاء»، سببیه بوده و بهتر است به صورت «تا» ترجمه شود.

در مورد واحدکمتر از کلمه می­توان گفت که یکی از مهم­ترین مواضع خطا و اختلاف در ترجمۀ آیات قرآن، همین واحد است؛ زیرا بیشتر اختلافاتِ مربوط به تحلیل ادبی و نحوی آیات، مربوط به همین مباحث است. دلیل اختلاف این است که این واحد تا حد زیادی به سلیقۀ مترجم بستگی دارد و معمولاً کلماتی که ذیلِ این مبحث قرار می­گیرند در فرهنگ لغت، معانی فراوانی برای آن­ها ذکر شده که هر مترجم بسته به برداشتش از بافت آیه از معانی مختلفی نسبت به مترجم دیگر استفاده می­کند که باعث اختلاف آراء در ترجمه می­شود.

نکتۀ دیگری که در مورد ترجمۀ معزی قابل ذکر است، اینکه وی آیه را براساس واحد کلمه ترجمه کرده است: «وَ»: و، «قَالَ: گویند»، «الَّذِینَ: آنان که»، «اتَّبَعُوا: پیروى کردند»، «لَوْ: کاش»، «أَنَّ لَنَا: ما را»، «کَرَّةً: بازگشتى مى‌بود»، «فَـ : تا:، «نَتَبَرَّأَ: بیزارى مى‌جستیم»، «مِنْهُمْ: از ایشان»، «کَمَا: بدانسان که»، «تَبَرَّءُوا: بیزارى جستند»، «مِنَّا: از ما»؛ که به‌کارگیری واحد کلمه در این آیه درست به نظر نمی‌رسد؛ زیرا فهم را دشوار کرده و مقصود آیه را دچار مشکل می­کند و ترجمه را از روانی انداخته است.

با توجه به دلایل بیان شده، پیشنهاد می­شود در ترجمۀ آیۀ 167 سورۀ بقره از واحد جمله استفاده شود.

7-9. ﴿فَرَدُّوا أَیْدِیَهُمْ فِی أَفْوَاهِهِمْ﴾[24]

* مکارم‌شیرازی: «ولی آن‌ها (از روی تعجب و استهزاء) دست بر دهان گرفتند».

* حدادعادل: «اما آن‌ها (به نشانۀ انکار) دستان خویش بر دهانشان مى‌نهادند».

* انصاریان: «ولی آنان دست­هایشان را (به عنوان اعتراض، استهزاء، تحقیرکردن و پاسخ ندادن به دعوت پیامبران) در دهان­هایشان بردند».

* فیض­الاسلام: «پس (از روی غضب و خشم، یا تعجب و شگفت) دست­هایشان را در دهان­هایشان بازگردانیدند (زیرا دست به دندان­ گزیدن یا از خشم بسیار است یا از شگفتی، یا از روی استهزاء و ریشخند به ایشان چنین می­کردند، یا دست­هایشان را در دهان پیغمبران می­نهاده­اند تا سخن نگویند)».

نقد ترجمه: واحد ترجمه در این آیه، واحد کمتر از کلمه، در حرف «فی» است. مکارم‌شیرازی آن را به معنی «علی: دست بر دهان گرفتند» و حداد عادل نیز به معنی «علی: دستان خویش بر دهانشان مى‌نهادند» ترجمه کرده­اند. در مقابل انصاریان آن را به معنیِ «ظرفیت: در دهان­هایشان بردند» و فیض­الاسلام نیز به معنیِ «ظرفیت: در دهان­هایشان بازگردانیدند» ترجمه کرده­اند. در ترجمۀ آیۀ فوق این امکان وجود دارد که حالات مختلفی را در نظر بگیریم، چراکه در هر فرهنگی هنگام تعجب کردن، مسخره کردن یا انکارِ چیزی، دست بر دهان می­گذارند. همچنین هنگام اعتراض به چیزی، ریشخند کردن، تحقیر کردن، جواب ندادن، خشمگین شدن، تعجب کردن یا دعوت به سکوت، دست در دهان می­برند و انگشتان را با دندان گاز می­گیرند. در نتیجه ترجمه در این آیه سلیقه­ای شده است.

مشکل اساسی مترجمان در این آیه عدم تشخیص درست ضمیر هم در «أیدیهم» و «أفواههم» است؛ مفسرین در معناى این آیه اقوال مختلفى دارند: از جمله، «بعضى گفته‌اند معنایش این است که: کفار در تکذیب و رد ادعاى رسولان با دست خود جلو دهان ایشان را گرفتند. این آقایان، ضمیر در أیدیهم: دستهایشان را به کفار، و ضمیر در أفواههم: دهانهایشان را به رسل برگردانده‌اند» (آلوسی، 1415: 183). طباطبایی (1378) می‌گوید: «لیکن عمل صحیحى انجام نداده‌اند؛ زیرا دو مرجع مختلف براى دو ضمیر گرفته‌اند، بدون اینکه قرینه و دلیلى در کلام داشته باشند و می­گوید ظاهراً مراد از آیۀ ﴿جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنَاتِ فَرَدُّوا أَیْدِیَهُمْ فِی أَفْوَاهِهِمْ﴾ این باشد که پیامبرانشان با حجت‌هایى آمدند که آن حجت‌ها حق و حقیقت را بدون ابهام برایشان روشن مى‌ساخت، ولى مردم مانع آن شدند که پیامبران لب به کلمۀ حقى بگشایند و بالاخره راه حرف زدن را روى ایشان بستند. بنابراین، دو ضمیرى که در کلمۀ أیدیهم و کلمۀ أفواههم است هر دو به رسل برمى‌گردد و جملۀ ﴿فَرَدُّوا أَیْدِیَهُمْ فِی أَفْوَاهِهِمْ﴾ کنایه است از اینکه ایشان را مجبور به سکوت و نگفتن حق مى‌کردند؛ گویا دست انبیاء را مى‌گرفتند و بر دهان­هایشان مى‌گذاشتند و به این وسیله اعلام مى‌کردند که باید از سخن حق، صرف‌نظر­کنند». بعضى دیگر گفته‌اند مراد این است که «کفار، دست­هاى خود را به دهان­هاى خود گرفتند، درحالى که به انبیاء اشاره مى‌کردند­ که ساکت باشید، همان­گونه­ که مردم با یکدیگر انجام مى‌دهند، وقتى­ که مى‌خواهند به دیگرى بگویند حرف نزن دست به دهان مى‌گیرند که حرف نزن؛ بنابراین نظر، هر دو ضمیر به کفار برمى‌گردد» (آلوسی، 1415: 183).

نکتۀ دیگری که در مورد ترجمۀ این چهار مترجم حائز اهمیت است، استفاده از واحد مفهوم است. اینکه هر یک از مترجمان برای فهم بهترِ معنی آیه، واحدهایی مفهومی را به ترجمۀ خود اضافه کرده­اند:

- مکارم‌شیرازی: از روی تعجب و استهزاء

- حداد عادل: به نشانۀ انکار

- انصاریان: به عنوان اعتراض، استهزاء..

- فیض­الاسلام: از روی غضب و خشم.

یعنی مترجمان دست بر دهان گرفتن یا در دهان بردن را به چنین قیدهایی محدود کرده­اند که استفاده از واحد مفهوم، ترجمۀ آیه را با مشکل روبه‌رو ساخته است، چراکه شاید قیدها و مفاهیم دیگری مدنظر بوده است که دیگر از بین می­روند و متن از هدفش دور می­شود. در نتیجه اضافه کردن چنین مفاهیمی به قوت ترجمه منجر نشده­ است.

با توجه به بافت آیۀ 9 سورۀ ابراهیم، واحدِ ترجمه­ایِ پیشنهادی برای این آیه، واحد جمله است.

بحث و نتیجه­گیری

بررسی هر یک از ترجمه­های قرآن کریم نشان می­دهد که مترجمان هرکدام براساس سبک و سلیقۀ خود به ترجمه پرداخته­اند؛ به گونه­ای که این نکته باعث شده است تا در ترجمۀ بعضی از آیات شیوه­های مختلف ترجمه را شاهد باشیم. که برخی از این شیوه­ها در رساندن پیام مبدأ نتوانسته­اند به طور کامل حق مطلب را ادا کنند، اما در مقابل برخی از مترجمان با درک صحیح از بافت آیه توانسته­اند مقصود آیه را تا حد زیادی به شکل صحیح منتقل کنند. چنان که مشاهده شد این جستار با طرح الگویی نو در ترجمۀ قرآن کریم تلاش کرده است روشی جدید پیش روی مترجمان بگذارد تا بتوانند تا حد امکان از تغییر در مقاصد و مفاهیم قرآن در حین ترجمه پرهیز کنند و بتوانند ترجمه­ای روان و دقیق را ارائه دهند. این الگو به‌کارگیری مؤلفه­های واحد ترجمه در ترجمۀ قرآن کریم است.

این پژوهش نشان داد که مترجم در ترجمۀ قرآن­کریم می­تواند از واحد کلمه، واحد جمله، واحد اندیشه، واحد متن، واحد فرهنگ و واحد کمتر از کلمه استفاده کند؛ کاربرد واحد کلمه کمتر بوده و در آیاتی با موضوعات فقهی که ترجمه­ای بدون دخل و تصرف را می­طلبد پیشنهاد می­شود. واحد جمله به دلیل داشتن این ویژگی که در پرتو آن پیام بدون کم و زیاد و به خوبی منتقل می‌شود، می­تواند بیشترین کاربرد را داشته باشد.

واحد اندیشه زمانی که کاربرد آن منجر به انتقال بهترِ پیام شود؛ یعنی به دلیل تناسب با زبان مقصد موجب فهم بهترِ مخاطب از آیه شود، پیشنهاد می­شود. واحد متن، با توجه به اهمیت امانت‌داری در پیام قرآن و بیم از دخالت سلیقۀ مترجم، استفاده از آن پیشنهاد نمی­شود. واحد فرهنگ -که کاربرد آن بستگی به نوع عنصر فرهنگی و ارتباط آن با متن مقصد دارد- در هر صورت استفادۀ بجا از آن باعث گسترش معنایی کلام و آشنایی با فرهنگ قرآن می­شود. واحد کمتر از کلمه در جاهایی که ترجمۀ دقیق حروف از اهمیت خاصی برخوردار است به دقت ترجمه کمک می­کند که با مقایسۀ واحدهای ترجمه­ که مترجمان قرآن در ایران به‌کار گرفته­اند، میزان کارآمدیِ این واحدها در نمونه­های یادشده بررسی و نقد و مشخص شد کاربست مؤلفه­های واحد ترجمه تا حد زیادی در ترجمۀ قرآن کریم کارآمد است و به حل بعضی از مشکلات مترجمان در زمینۀ روان‌سازی ترجمه، جلوگیری از ترجمه­های سلیقه­ای، حل چالش­های فرهنگی و ترجمۀ دقیق حروفی که در ترجمه تأثیرگذارند، کمک می­کند.

در این مقاله یک واحد ترجمه­ایِ جدید -واحد کمتر از کلمه- توسط پژوهشگران به‌کار گرفته شد که استفادۀ دقیق از آن می­تواند تفاوت­های معنایی مهمی را رقم بزند. در مجموع، با توجه به بررسی ترجمۀ آیاتی که به عنوان نمونه با محوریت واحد ترجمه مورد ارزیابی قرار گرفت، می­توان گفت که درصد استفاده از واحد جمله نزد مترجمان بیش از واحدهای دیگر بوده است؛ زیرا در پرتو آن بدون حذف و اضافه کردن مفاهیم، مفهوم آیه به خوبی درک می­شود و اینکه در ترجمۀ آیات هرگونه دخل و تصرف در محتوای متن از سوی مترجم جایز نیست و قِداست کلام، مانع از هر­گونه تغییر در ساختار زبانیِ متن می­شود.

با توجه به یافته­های این پژوهش و دلایل بیان شده، واحدِ ترجمه­ایِ پیشنهادی برای ترجمۀ قرآن کریم واحد جمله است و بیشترین کارآیی را دارد؛ زیرا معمولاً واحد جمله در مواردی کارآمد است که تعبیر زبان مبدأ موجز (وصف، کنایه و...) باشد که از ویژگی‌های قرآن نیز می‌توان به ایجاز اشاره کرد. در نتیجه واحد جمله را می­توان بهترین و رایج­ترین واحد ترجمه برای ترجمۀ قرآن معرفی کرد. امید است نتایج حاصله از این جستار بتواند در ترجمه­های آیندۀ قرآن کریم مثمرثمر واقع شود.

تعارض منافع

تعارض منافع ندارم.

ORCID

[1]. Newmark, P.

[2]. Baker, M.

[3]. Larson, M.

[4]. Halliday, M.

[5]. Vinay, J. P. & Darbelenet, J.

[6]. Ricoeur, P.

[7]. Saussure, F.

[8]. Hateem, B. & Mundy, J.

[9]. Reiss, K. & Wermeer, J.

[10]. Lederer, M.

[11]. Phoneme

[12]. Sounds

[13]. Baker, M.

[14]. Baker, M. & Saldina, G.

[15]. سورة بقره، آیة 2

[16]. سورة حشر، آیة 23

[17]. سورة مریم، آیة 46

[18]. سورة نسأ، آیة 34

[19]. سورة زمر، آیة 9

[20]. سورة نساء، آیة 12

[21]. سورة تکویر، آیة 4

[22]. سورة بقره، آیة 282

[23]. سورة بقره، آیة 167

[24]. سورة ابراهیم، آیة 9