نسبیت زبانی در معادل‌یابی و ترجمۀ مفاهیم نام اندام «دست» در زبان عربی بر مبنای رویکردهای شناختی و فرهنگی

گسترش انتخاب معادل‌های دقیق و بی‌نقص و انتقال مفاهیم آن از زبان مبدأ به زبان مقصد در طول تاریخ از جمله چالش­ها و مشکلاتی بوده است که مترجم همواره بر سر راه خود داشته است. برخی از زبان‌شناسان بر این باورند که ترجمه و معادل‌یابی واژگان، انعکاس دقیقی از زبان مبدأ نیست و علت آن را تجربه­های متفاوت شناختی و فرهنگی سخنوران زبان در طول زمان می­دانند. ماحصل بررسی­های زبانی پژوهشگران از قدیم تاکنون این بوده است که هر زبانی صور‌ت‌بندی و مفهوم‌سازی­های منحصر به فرد خود را دارد و همین امر سبب می‌شود تا سخنوران آن زبان بینش و جهان­بینی متفاوتی داشته باشند. بنابراین، مترجم ممکن است گاهی در انتقال داده‌های متفاوت زبانی دچار مشکل شده و با پدیده‌ای به نام «نسبیت زبانی» «دست» و پنجه نرم کند.

به طور کلی می­توان گفت هر زبانی برای مفهوم‌سازی گاهی از امکانات کلی و ویژگی­های مشترک زبانی استفاده می­کند؛ به طوری که گویا محصول مشترک و دستاورد کلی شناخت انسان است. این نوع از مفهوم‌سازی­ها تحت عنوان همگانی زبانی یا اشتراکات زبانی مطرح می‌شود. گاهی هم برای تولید و مفهوم‌سازی از ساختارها و تجربه­های شناختی و فرهنگی متفاوت سخنوران خود استفاده می­کند که این پدیده را می‌توان با عنوان «نسبیت زبانی» بیان کرد.

یکی از مقوله­های زبانی که نسبیت زبانی در آن نمود پیدا می­کند، چگونگی صور‌ت‌بندی­های نام اندام‌ها و مفهوم­سازی‌های فرهنگی آن است. پژوهش­های زبان‌شناسی جدید حاکی از آن است که نام­ اندام‌ها (واژه­های مختص اعضای بدن انسان) شامل مبانی و ریشه­های فرهنگی و شناختی هستند. در حقیقت این واژه­ها بیانگر منبع شناخت، فرهنگ، فکر و اندیشه و احساس سخنوران هر زبانی است (شریفیان، 1393: 82 و 83).

تن و صور‌ت‌بندی زبانی آن یکی از محوری­ترین سازوکارهای زبانی تلقی می­شود. از این رو، نام ­اندام‌ها که ویژگی تن- زبانی را در خود می­گنجانند از اهمیت کلیدی در بررسی­های شناختی و فرهنگی برخوردارند (زاهدی و ناظوری، 1390: 2). به عنوان نمونه می­توان به واژۀ «أنف» (بینی) در زبان عربی اشاره کرد که بر اساس آن صور‌ت‌بندی­های زبانی و مفهوم‌سازی­هایی شکل گرفته است و ریشه در فرهنگ یا جهان‌بینی متفاوت سخنوران آن زبان دارد. در زبان فارسی اصطلاح «از سر گرفتن» را معادل اصطلاح «استئناف» در زبان عربی قرار دادند. نقطه شروع در زبان فارسی «سر» تلقی شده و این در حالی است که نقطه آغاز و شروع در زبان عربی «بینی» است. بنابراین، می‌بینیم که معادل‌سازی اتفاق افتاده است، اما ترجمه نتوانسته نسبیت و اختلاف فرهنگی را انتقال دهد. به نظر می­رسد بسیاری از مفهوم‌سازی­های واژۀ «أنف» در زبان عربی ریشه در نگاه و اندیشۀ پیشینیان دارد. مفاهیم فیزیولوژی واژۀ «أنف» با مفاهیم سوسیولوژی[1] (جامعه شناسی) ارتباط تنگاتنگی دارد و از «باور قدیمی سخنوران زبان عربی نشأت می­گیرد که «بینی» محل استقرار روح و حیات و تازگی است» (زیعور، 1975: 8 و 28). به عبارت دیگر، می‌توان گفت که بین مفهوم فیزیولوژی «أنف» و مفهوم از سر گرفتن و شروع کردن ارتباطی وجود دارد. از آنجا که «بینی» منبع و مصدر تنفس کردن به شمار می‌آید و با مفهوم حیات و زندگی در تناسب است، می‌توان آن را نقطه آغاز و یا پایان زندگی در نظر گرفت.

معادل واژۀ «دست» در زبان عربی «ید» و در گویش­های محلی «إید» است. بسامد بالای این نام‌­اندام از یک سو و اهمیت و جایگاه نام اندام‌ها در زبان از سوی دیگر، ما را بر این امر واداشت تا به بررسی واژۀ «دست» و صور‌ت‌بندی­های زبانی و مفهوم­سازی­های فرهنگی آن بپردازیم. تا از طریق تحلیل معنایی و زبانی این نام­اندام به حافظۀ جمعی سخنگویان جامعۀ انسانی عرب «دست» یابیم، سپس چگونگی معادل­گزینی و ترجمۀ آن را در زبان فارسی مورد بررسی قرار دهیم. تجارب انسانی سخنوران زبان در نام اندام‌ها گاهی متفاوت بوده و گاهی هم شباهت دارد. با توجه به اینکه زبان عربی و زبان فارسی از دو ریشه و خانواده زبانی متفاوت هستند، بررسی مفاهیم فرهنگی نام­اندام «دست» در زبان عربی و بررسی معادل آن در زبان فارسی بسیار حائز اهمیت است، چراکه بررسی و مقایسۀ نام اندام «دست» در دو زبان، شاید قدم مهمی در راستای فهم تفاوت­ها و اشتراکات فرهنگی در پژوهش­های زبان‌شناسی باشد.

سؤالات پژوهش به این صورت است:

- صورت‌بندی­های زبانی و مفهوم‌سازی‌های فرهنگی نام­اندام «دست» در زبان عربی چگونه است؟

- چگونه می­توان نسبیت زبانی حاصل مفهوم‌سازی­های نام­اندام «دست» را به زبان فارسی انتقال داد؟

فرضیه تحقیق به این صورت در نظر گرفته شده است که «نوعی از نسبیت زبانی در مفهوم‌سازی‌های نام اندام «دست» در زبان عربی وجود دارد که ترجمه در انتقال آن به زبان مقصد عاجز و ناتوان است».

2. پیشینۀ پژوهش

در زمینۀ نام اندام‌ها و بررسی مفاهیم شناختی و فرهنگی آن و ترجمۀ آن، پژوهش­های متعدد و قابل توجهی در زبان­های مختلف انجام شده است. از جمله آن می­توان به مواردی که در ادامه ذکر خواهد شد، اشاره کرد.

از جمله پژوهشگران انگلیسی، ایلدیکو[2] (1990م) است. او ثابت کرده است که با کمک نام اندام‌ها می­توان دامنۀ واژگان زبان را وسعت بخشید. همچنین گیبس و ویلسون[3] (2002م) معتقدند تن انسان به عنوان منبع شناختی در زبان استعاری مورد استفاده قرار می­گیرد. پژوهش­های دیگری نیز در این زبان انجام شده است از جمله آن، پژوهش آهن و وون[4] (2007م) است که بر این باورند «دست» نام­اندامی است که بیشترین کاربرد را در زبان انگلیسی دارد. گفتنی است که این پژوهشگران مفاهیم شناختی و فرهنگی «دست» را در زبان انگلیسی مورد بحث و تحقیق قرار دادند.

در زبان چینی، یو[5] (2000م) به مقایسه نام اندام کف «دست» و «انگشت» در زبان چینی و انگلیسی پرداخته است. وی معتقد است که مفاهیم ساخته شده براساس نام اندام‌ها در قالب تجربۀ شناختی مشترک همۀ انسان­هاست. وانگ[6] (2001م) شکل جدیدی از مفهوم‌سازی­های فرهنگی و تغییرات معنایی واژۀ «دست» را در زبان چینی ارائه داده است. وی بر این باور است که فرآیند و صورت مفهوم‌سازی­های فرهنگی واژه­ها همانند گیاه کاکتوس می­ماند.

پژوهشگران زبان فارسی نیز در راستای پژوهش­های نام اندام‌ها و استعاره­های مفهومی قدم­های مهمی را برداشتند. از جمله آن‌ها می­توان به پژوهش ویسی‌حصار و همکاران (1393ش) تحت عنوان «استعاره و فرهنگ: رویکردی شناختی به دو ترجمۀ رباعیات خیام» اشاره کرد که به الگوهای فرهنگی در فرآیند ترجمه پرداخته و با بررسی سه رباعی از خیام در ترجمه­های انگلیسی و کردی به این نتیجه می­رسد که الگوهای غیرمشترک فرهنگی در ترجمه­ها، اصلی­ترین عامل عدم تعادل و ترجمه‌ناپذیری استعاره است.

مقالۀ «تحلیل نقش صور‌ت‌بندی­های زبانی و حوزه­های فرهنگی در ترجمۀ ترکیب­های استعاری از منظر زبان‌شناسی شناختی» (1401ش) که همایونی و فولادی آن را به نگارش درآوردند در بخشی از مقاله به تحلیل نام اندام‌ها و چگونگی ترجمه و معادل­یابی آن در سه زبان فارسی، عربی و انگلیسی پرداخته شده است. این مقاله سمت و سوی اهداف ما را دنبال کرده است.

زبان عربی به ویژه حوزۀ لهجه­ها و گویش­ها در مقایسه با زبان­های دیگر بهره کمی از پژوهش­های شناختی و فرهنگی نام اندام‌ها برده است. این در حالی است که این زبان با قدمت تاریخی و فرهنگی و تنوع لهجه­ها و گویش­ها، قابلیت بررسی و بحث و تحقیق در این زمینه را داراست. بنابراین به پژوهش­های بسیار اندکی برخورد کردیم که به حوزۀ نام اندام‌ها پرداخته­اند. از جمله این پژوهش­ها می­توان به کتاب «المعتقدات الشعبیة فی التراث العربی» نوشته محمد توفیق السهیلی و حسن الباش اشاره کرد. نویسندگان در فصل پنجم این کتاب به فرهنگ و اعتقادات ملت­های عربی از منظر نام اندام‌ها پرداخته­اند.

گنجیان خناری و کماسی (1402) مقاله­ای با عنوان «البناء الثقافی والمعرفی لمفردة الأنف و مردافاتها فی اللغة العربیة من منظار علم اللغة الثقافی و علی ضوء نظریة وانغ لی» به رشته تحریر درآورده‌اند که تا حدودی اهداف مقالۀ در حال نگارش را دنبال کرده است. نویسندگان از منظر زبان‌شناسی فرهنگی و با تکیه بر نظریۀ وانگ[7] چگونگی مفهوم‌سازی­های فرهنگی و شناختی نام اندام «أنف» (بینی) را بررسی کرده­اند.

نظری در مقاله‌ای تحت عنوان «تحلیل مقوله‌های نسبیت زبانی در عربی نسبت به فارسی و تأثیر آن بر ترجمه» به بررسی نمونه‌هایی در زبان عربی که نوعی از نسبیت زبانی در آن حاکم است، پرداخته است. از مهم‌ترین نمونه‌های اشاره شده در این مقاله می‌توان به مفهوم عدد در زبان عربی و ترجمۀ آن به زبان فارسی اشاره کرد.

نا گفته نماند در راستای بررسی نام اندام‌های زبان عربی، سپس بررسی چگونگی معادل آن در زبان فارسی تحقیقاتی صورت گرفته، اما آنچه حائز اهمیت است این است که تاکنون تحقیقی در زمینۀ صور‌ت‌بندی­ها و مفهوم­سازی­های نام اندام «دست» در زبان عربی و سپس بررسی چگونگی وجود نسبیت در ترجمۀ آن به زبان فارسی، پژوهشی صورت نگرفته است. وجه تمایز پژوهش حاضر با پژوهش­های دیگر در بیان نمونه­هایی از گویش­ها و تعابیر روزمرۀ زبان عربی به عنوان جامعۀ آماری و همینطور بررسی چگونگی معادل و ترجمۀ مؤلفه­های معنایی نام­اندام «دست» در زبان فارسی است.

3. روش پژوهش

مقالۀ پیش رو در قالب چهارچوب رویکرد شناختی- فرهنگی است. برای رسیدن به هدف مورد نظر از نظریه­های زبان‌شناسی شناختی- فرهنگی همچون ابزاری برای پیش بردن تحقیق استفاده خواهیم کرد. این پژوهش به توصیف شیوۀ کاربرد نام اندام «دست» در زبان عربی می­پردازد و سپس معادل­های آن را در زبان فارسی مورد بررسی قرار می­دهد. بدین ترتیب تحلیل­های بحث، ماهیتی کیفی دارند و روش تحقیق به صورت بررسی توصیفی و تحلیلی نمونه­هایی از صور‌ت‌بندی­ها و مفهوم­سازی­های نام­اندام «دست» دارد. پیکرۀ زبانی پژوهش حاضر در زبان عربی نمونه­هایی مستخرج از قرآن کریم و تعابیر و ضرب­المثل­ها است.

4. چهارچوب نظری پژوهش

زبان یک پدیدۀ انسانی فارغ از هر قومی و کشوری است. مسائل مربوط به زبان همواره مورد توجه علمای قدیم و معاصر بوده است. مسئلۀ نسبیت زبانی و ترجمه­پذیری زبان نیز در طول تاریخ مورد توجه پژوهشگران و زبان‌شناسان بوده است. عده‌ای مسیر افراطی را طی کرده و در نهایت نظریۀ حتمیت زبانی؛ یعنی نسبی بودن مطلق و صددرصد زبان را ارائه دادند. عده­ای نیز مسیر تعادل را طی کرده و بر این باور بودند که روح هر زبانی حدودی از نسبیت را دربر دارد. گروهی دیگر به همگانی بودن زبان نزد همۀ انسان­ها و دستاورد مشترک بشر در طول تاریخ حکم قطعی دادند. در مطالب پیش رو به نظرات عده­ای از زبان‌شناسان در رابطه با نسبیت زبانی و ترجمه­پذیری آن نزد زبان‌شناسان قدیم عربی و همینطور زبان‌شناسان معاصر خواهیم پرداخت تا در نهایت سمت و جهتی مشخص و راه­حلی درست را اتخاذ کنیم تا بتوانیم در تحلیل داده­های پژوهش آن را به‌کار بگیریم.

4-1. دیدگاه­های زبان‌شناسان در رابطه با نسبیت زبانی

مسئلۀ ارتباط بین زبان و اندیشه، قدمتی دیرینه دارد. فلاسفۀ یونان از جمله افلاطون و ارسطو در این زمینه اظهارنظر کرده‌اند. از افلاطون نقل است که «هنگام تفکر روح انسان با خودش حرف می‌زند» (نظری، 1396: 103). ریشه­های فکری نسبیت زبانی را می­توان نزد زبان‌شناسان عربی در قدیم نیز جست‌وجو کرد. زبان‌شناسان عربی به عنوان یکی از پیشگامان نظریه­پردازان زبان‌شناسی در وصف زبان و نسبیت آن دیدگاه­هایی را ارائه داده‌اند.

أبو سعید سیرافی (368-280 هـ) در مناظره با عالم فلسفه و منطق أبو بشر متى بن یونس آورده است: «علم منطق و فلسفه بر مبنای زبان و ساختارها و ویژگی­های یونانیان شکل گرفته است و زبان منطق یونان با زبان عربی و ترکی و... مناسبت ندارد. بنابراین، ممکن است سخنور زبان عربی یا ترکی در تطبیق قانون یونانی دچار مشکل شود؛ زیرا با معیارهای زبان مبدأ نا­آشنا است» (التوحیدی، بی‌تا: 1/64-67).

ابن حزم اندلسی (456-357 هـ) در تعریف زبان آورده است: «زبان کلام منطوقی است که یا برای بیان مفاهیم مادی همچون: قلم و کتاب و خانه و... به‌کار گرفته می­شود یا برای بیان مفاهیم انتزاعی و معنوی، همچون: شادی و غم و... . همۀ زبان­ها در تعبیر از مفاهیم مادی یکسان هستند، اما تفاوت زبانی در بیان مفاهیم معنوی و انتزاعی حاصل می­شود» (بنی‌العطا، بی تا: 474).

در زمان معاصر، زبان‌شناس و فیلسوف آلمانی فون هومبولت[8] (1835-1767م) از پیشگامان و رهبران نظریۀ نسبیت زبانی است. او بر این باور است که «ساختار داخلی هر زبانی انعکاسی از روح سخنوران آن است» (العباسی، 2019: 1976). دیدگاه­های هومبولت نقطه عطفی در زبان‌شناسی به شمار می­رود. زبان‌شناسان مشهوری چون سوسور[9] و وایسگربر[10] از نظرات و دیدگاه­های وی تأثیر پذیرفتند و بهره بردند.

نظریۀ نسبیت زبانی در آمریکا تحت تأثیر دیدگاه­های زبان‌شناسان اروپا در شرایطی مطرح شد که بحث­های نژاد­پرستی و زبان و ملیت به اوج خود رسیده بود. از این رو، این نظریه توسط ادوارد سابیر[11] (1930-1884) و بنیامین لی وورف[12] (1941-1897م) مسیر افراطی را در پیش گرفت. وورف، ریشۀ زبان­ها را یکسان نمی­دانست و می­گفت زبان­ها پیشینۀ متفاوتی دارند؛ بنابراین، سخنوران زبان بینش متفاوتی دربارۀ جهان هستی دارند (بالمر، 1986: 86).

4-2. نقد و تحلیل نظریۀ نسبیت زبانی و کارکرد آن در ترجمه

بسیاری از زبان‌شناسان مباحث نسبیت زبانی را وارد عرصۀ ترجمه کردند و بر این باورند که نسبیت زبان مانع انتقال مفاهیم و اختلاف­های فرهنگی از زبانی به زبان دیگر می­شود. فرانز بواس[13] زبان‌شناس آمریکایی اعتقاد داشت که «فهم فرهنگ زبان امری غیرممکن است و فقط از طریق یادگیری آن زبان حاصل می­شود» (Duranti, 1997: 52).

در مباحث پیشین اشاره کردیم که مسئلۀ نسبیت زبانی نزد عده­ای مسیر افراطی را طی کرده و منجر شده است تا به حاکم بودن نسبیت مطلق بر زبان رأی قطعی دهند. برخی دیگر روح و پیشینۀ همۀ زبان­ها را یکسان دانسته و به قطعی بودن همگانی زبان­ها باور دارند. اما نتایج پژوهش­های جدید برخلاف این دو دیدگاه را ثابت کرده است. همانطور که حتمیت وجود نسبیت مطلق در زبان و در همۀ عناصر زبان، تفکری افراطی و غیرعلمی به شمار می­آید (السیّد، 2003: 134)، می­توان گفت که یکسان فرض کردن زبان‌ها در همۀ زوایا و عناصر زبانی نیز خللی در راستای فهم درست زبان وارد می­کند. با بیان کردن معایب و مزایای نسبیت زبانی شاید بتوان راه‌حل مناسبی در کاربردی کردن آن در راستای ترجمه بهره برد. از جمله معایب نسبیت زبانی که منجر به ترجمه­ناپذیری زبان می­شود را می­توان در موارد زیر پیدا کرد:

الف- بهره گرفتن کامل از نظریۀ نسبیت زبانی و تمسک جستن تنها به آن و در نظر گرفتن اینکه زبان مبدأ با زبان مقصد کاملاً متفاوت است، امکان ترجمه­پذیری را به صفر می­رساند.

ب- تصور و فرض اینکه انسان­ها جهان را از ورای زبان خود می­بینند و زبان افکار و فرهنگ، همۀ انسان­ها را منحصر به خود می­کند، امکان فهم و شکل­گیری ارتباط بین انسان­ها را کم‌رنگ می­کند.

ج- اگر مترجم ساختارها و ویژگی­های باطنی زبان را عامل و سبب وجود تفاوت­های زبانی در نظر بگیرد از عوامل دیگر همچون معیارهای فرهنگی و اجتماعی و... که از عوامل اصلی ایجاد تفاوت­های زبانی است، غافل می­شود.

شاید بتوان گفت که مزایای بهره گرفتن از نسبیت زبانی در مطالب زیر خلاصه می­شود:

الف- زبان دستاورد سخنوران خود است و همانطور که هایدگر[14] اذعان دارد: «زبان خانه وجود انسان است» (Heidegger,2003: 2/261). عنایت به اینکه زبان ما حصل جهان­بینی و فرهنگ سخنورانش است، حساسیت امانت­داری در ترجمه و انتقال مفاهیم را افزون می‌کند.

ب- علم و آگاهی مترجم به تفاوت‌های فرهنگی همچون ابزاری در دستان اوست تا تمام امکانات زبان مقصد را به منظور انتقال درست مفاهیم زبان مبدأ به‌کار بگیرد.

از مباحث مطرح شده چنین برداشت می­شود که زبان قبل از اینکه خود نقشی در تولید فکر و اندیشه داشته باشد در بستر تاریخی و فرهنگی و اجتماعی رشد یافته است. بنابراین، نسبیت زبانی حاصل تفاوت­های تجربه­های زیستۀ سخنوران زبان است و مترجم برای درک و فهم معنی باید به تجربه­های تاریخی و فرهنگی و اجتماعی سخنوران زبان مراجعه کند.

4-3. صور‌ت‌بندی­های نام اندام‌ها و مؤلفه­های معنایی و چگونگی ترجمۀ آن

برخی از اعضای بدن به عنوان پایه­ای برای مفهوم­سازی عمل می­کنند. مثلاً واژۀ «دل» در زبان فارسی پایه­ای مفهومی ایجاد می­کند که از طریق آن سخنگویان زبان، تجربه­های زبانی و اجتماعی و عاطفی و شناختی خود را بیان می­کنند (شریفیان، 1393: 126). گاهی مفاهیم شکل گرفته براساس نام اندام‌ها همچون استعاره­ای در زبان پدیدار می­شود. مترجمان غالباً در چگونگی ترجمۀ استعاره­ها با چالش­هایی روبه‌رو شده‌اند. از این رو، رویکردهای متفاوتی در زمینۀ ترجمه­پذیری یا ترجمه­ناپذیری این نوع از مفاهیم به وجود آمده است. در مطالب پیش رو به برخی از این رویکردها اشاره خواهیم کرد.

4-3-1. ترجمه­پذیری یا ترجمه­ناپذیری مؤلفه­های معنایی

استعاره­ها یا مؤلفه­های معنایی گاهی بیانگر تجربه­های زیستی مشترک اکثر تمدن­ها و فرهنگ­هاست. داگوت[15] بر این باور است که هر چقدر اشتراکات فرهنگی دو زبان بیشتر باشد، ترجمۀ آن ساده­تر می­شود و برعکس (Dagut, 1976: 32). بنابراین، ترجمه این نوع از مفهوم‌سازی­ها در هر دو زبان مبدأ و مقصد هم­پوشانی دارد و مترجم دچار مشکل نخواهد شد. نیومارک[16] ترجمۀ مفاهیم شکل گرفته بر اساس استعاره­ها را امکان­پذیر می‌داند. البته او مفهوم‌سازی­های زبانی که وابسته به فرهنگی خاص هستند را چالشی فراروی ترجمه می­داند.

تحول عمده در تغییر نگرش نسبت به ترجمه به طور کلی و ترجمۀ استعاره به طور خاص در دهه هشتاد میلادی با مطرح شدن رویکرد شناختی به وجود آمد و تاباکوسکا[17] (1993م) به عنوان یکی از اولین محققانی است که کاربرد زبان‌شناسی را به عنوان رویکردی در مطالعات ترجمه مورد بررسی قرار داده است. در رویکردهای زبان‌شناسی شناختی برخلاف نظریات کلاسیک، ترجمۀ استعاره از سطح زبانی و ساختاری آن فراتر می­رود، چراکه رویکرد کلاسیک، هدف از ترجمه را تأثیر یکسان متن بر خوانندگان زبان مبدأ و مقصد از طریق رعایت تعادل در ترجمه می­دانست؛ از این رو، برای این منظور سعی می­کرد واژگانی را برای ترجمه برگزیند که مشابه واژگان زبان مبدأ باشد. این در حالی است که رویکرد شناختی معتقد است تعادل ترجمه در استعاره­های مفهومی در دو زبان باید در سطحی شناختی و مفهومی مورد توجه قرار گیرند؛ بر این اساس ترجمه را نوعی مفهوم‌سازی مجدد از پیام متن مبدأ می­داند (همایونی و فولادی، 1401: 260 و 261).

بر اساس آنچه گفته شد، نتیجه می­گیریم که ترجمۀ مفاهیم استعاری به دو شکل اتفاق می­افتد:

الف- ترجمۀ هم­پوشانی: به عنوان مثال، عبارت عربی «من القلب إلی القلب طریق/ القلب یهدی إلی القلب» و عبارت فارسی «دل به دل راه دارد» بر مبنای تجربۀ زیستی و معیار فرهنگی مشترک ساخته شده است.

ب- ترجمۀ ناهمسان و مفهومی: به عنوان مثال، عبارت «دست کم گرفتن» در زبان فارسی مفهومی استعاری است، اما معادل آن در زبان عربی «استخفّه و استحقره» مفهومی استعاری را دربر ندارد. در زبان عربی برای تعبیر از یک چیز بکر از نام اندام «أنف»  (بینی) استفاده می­کنند: «کأس أُنُف» و «روضة أُنُف» و »امرأة أنوف» (زبیدی، 1986: ج 23/42 و43)، اما در زبان فارسی از نام اندام «دست» (دست نخورده) استفاده می­کنند.

از جمله تقابل مفهومی استعاری زبان فارسی و عربی را می­توان در واژه­های «سر و بینی» ملاحظه کرد. عبارت «یأنف» در فارسی «سرپیچی کردن» تعبیر می­شود. به نظر می‌رسد این تفاوت زبانی ریشه در نوع نگاه سخنوران زبان عربی و فارسی دارد. در زبان عربی بیشتر مفاهیم ساخته شده بر مبنای نام­اندام بینی، مفاهیم عزت و سربلندی و قبول نکردن ذلت و خواری را تداعی می­کند. این در حالی است که در زبان فارسی این نوع نگاه به نام اندام (بینی) وجود ندارد (گنجیان و کماسی، 1402: 96) و گویا که نام­اندام «سر» در زبان فارسی بر مفاهیم عزت و قبول نکردن ذلت و خواری دلالت دارد.

5. تحلیل و بررسی و واکاوی داده­های بحث

5-1. تجربه‌های بیولوژی بدن مبنای مفهوم‌سازی‌های نام اندام «دست»

بسیاری از صور‌ت‌بندی­های زبانی نام اندام‌ها ریشه در چگونگی تجربه­های بیولوژی بدنی سخنوران زبان دارد. روبرت هرتز[18] به بررسی مفاهیم فرهنگی دست راست در مقایسه با دست چپ پرداخته و بر این باور است که همانطور که دست راست از لحاظ بیولوژی قوی‌تر از دست چپ است در مفاهیم سوسیولوژی نیز شاهد شکل­گیری مفاهیم فرهنگی و اجتماعی هستیم. دست راست نماد رفعت، بلندی، قدرت، شجاعت، قداست، توانایی و مهارت است و این در حالی است که دست چپ نماد انحراف، پستی، زشتی و ناتوانی و... است (لوبرتون، 2014: 38 و 39). برخی از اعضای بدن به عنوان پایه­ای برای مفهوم‌سازی دامنه گسترده‌ای از مفاهیم شناختی و ویژگی­های شخصیتی عمل می­کنند (شریفیان، 1393: 126). بنابراین، می­توان گفت نام­اندام «دست» نیز پایۀ مفهومی تعداد نسبتاً زیادی از طرح‌واره‌ها و مقوله­های فرهنگی در زبان عربی است.

از آنجا که مفاهیم سوسیولوژی نام اندام‌ها با مفاهیم بیولوژی آن در ارتباط است و در بسیاری از مواقع مفاهیم بیولوژی و فیزیولوژی پایه و اساس حوزه­های مقصد؛ یعنی مفاهیم سوسیولوژی هستند -با پیش­فرض قرار دادن این مسئله- سعی شده است کارکردهای «دست» به عنوان عضوی در بدن انسان مبدأ شکل­گیری برخی از صور‌ت‌بندی­های زبانی قرار داده شود.

از مهم­ترین کارکردها و وظایف «دست» به عنوان عضوی در بدن انسان می­توان به موارد زیر اشاره کرد:

- دست عامل انجام کار است.

- «دست» ابزاری برای وارد کردن نیرو بر چیزی است.

- دست ابزار حرکات نمایشی و ورزشی است.

- دست همچون ظرفی وسیله­ای برای امتلاک و دربر گرفتن است.

- دست ابزاری برای به‌کار بردن حس لامسه است.

- دست ابزار یا وسیله­ای برای اندازه­گیری است.

- «دست» ابزار و وسیله­ای برای نشان دادن جهت و حرکت است.

5-1-1. نمود نسبیت در ترجمۀ مفهوم‌سازی‌های نام اندام «دست» بر مبنای تجارب بیولوژی

همانطور که قبلاً ذکر کردیم، همواره سخنوران زبان برای ساخت یک مفهوم از تجربه­های خود در طول تاریخ استفاده کرده­اند. به عنوان نمونه، در زبان فارسی برای بیان مفهوم خوشحالی از تجربۀ بدنی نام اندام «دست» به عنوان ابزاری برای حرکات نمایشی و ورزشی استفاده کردند و اصطلاح «دست افشاندن» (امینی، 1389: 314) تولید شده است. گاهی این تجربه­ها بین انسان­ها فارغ از زبانی که با آن سخن می­گویند، مشترک بوده و گاهی هم به دلیل اختلافات فرهنگی متفاوت است. بنابراین، انتقال تجربه مشترک از زبان مبدأ به زبان مقصد آسان و راحت است.

در زبان عربی شاهد شکل­گیری مفاهیمی بر مبنای تجربه­های بدنی «دست» هستیم. به عنوان مثال، از «دست» که ابزاری برای وارد کردن نیرو است، مفهوم قدرت ساخته شده است: ﴿قُل مَن بِیده ملکوتُ کلِّ شیء...﴾[19]. همانطور که اشاره کردیم، انسان­ها گاهی از نام اندام‌ها تجربۀ مشترکی را پشت سر گذاشتند و زبان به وضوح آن را نشان می­دهد. ساخته شدن مفهوم قدرت از نام اندام «دست» فقط منحصر به زبان عربی نیست؛ به طوری که می­توان نمونۀ آن را در زبان فارسی نیز یافت. مثلاً در زبان فارسی به شخصی که تابع و مطیع یک قدرت است، «دست نشانده» می­گویند (امینی، 1389: 323). در ترجمۀ آیۀ مذکور بسیاری از مترجمان قرآن کریم توانستند مفهوم قدرت نام­اندام «دست» را به زبان فارسی انتقال دهند. از جمله آن‌ها می­توان به ترجمۀ انصاریان؛ «بگو: (اگر معرفت و شناخت دارید) کیست که حاکمیت مطلق و فرمانروایی همه چیز به «دست» اوست» و یا به ترجمۀ فولادوند؛ «بگو: فرومانروایی هر چیزی به «دست» کیست» اشاره کرد و به نظر می­رسد دلیل انتقال موفق مفهوم قدرت ساخته شده از نام­اندام «دست» از زبان مبدأ به زبان مقصد، وجود این صور‌ت‌بندی زبانی؛ یعنی ساخت مفهوم قدرت براساس «دست» به عنوان ابزاری برای وارد کردن نیرو در هر دو زبان است.

کریستین نورد[20] از نظریه­پردازهای عرصۀ ترجمه بر این باور است یکی از علت­های خطای ترجمه را می­توان در عدم سازگاری معیارهای فرهنگی زبان مبدأ با زبان مقصد جست (نورد، 1396: 145). ترجمه در خدمت زبان مقصد است و بهتر است دلالت­های فرهنگی متن برای مخاطب مقصد قابل فهم باشد و معیار سنجش ترجمه موفق یا ترجمه ضعیف این است که آیا مترجم توانسته است معیارهای فرهنگی زبان مبدأ را آنگونه که قابل فهم درست و دقیق مخاطب زبان مقصد باشد، انتقال دهد یا نه؟! بنابراین فهم درست زبان مبدأ و درک معیارهای فرهنگی آن، قدم اول در راستای انتقال درست مفهوم است و درک تجربه­های متفاوت فیزیکی سخنوران در چگونگی صور‌ت‌بندی­های زبانی آن می‌تواند همچون ابزاری در «دست» مترجم باشد تا او را از خطاهای ترجمه حفظ کند. در مطالب پیش رو به نمونه‌هایی از ساخت مفاهیم متفاوت براساس تجربۀ بیولوژی نام اندام «دست» اشاره خواهیم کرد.

«ید» از جمله واژه­های پرکاربرد قرآن کریم است که بیش از 110 بار تکرار شده است. این واژه در فضای ترجمه غالباً با برابر نهادهای «دست» و «روبه‌رو» به فارسی معنا شده است، اما تاکنون نگاهی زبان­شناختی و فرهنگی به این واژه صورت نگرفته است. در قرآن کریم به نمونه­هایی از مفاهیم ساخته شده بر مبنای تجربه­های بدنی نام اندام «دست» برخورد کردیم که حاکی از صور‌ت‌بندی متفاوت آن نزد سخنوران زبان عربی است. برای نمونه می­توان به اصطلاح «بین یدی» اشاره کرد که بارها در قرآن تکرار شده است و اولین مفهوم برداشته شده از آن می­تواند «در میان دست» و «پیش رو» باشد.

براساس چگونگی تجربۀ بیولوژی (بدنی) نام اندام دست، می­توان خوانشی متفاوت از آن داشت. یکی از تجربه­هایی که انسان­ها در طول تاریخ از کارکرد «دست» در بدن داشتند به‌کار گرفتن آن همچون ظرفی برای اندازه­گیری یا کیل بوده است. مفهوم اندازه­گیری می­تواند منجر به تولید معنای سنجش و شناخت شود؛ همچنان که در زبان فارسی «مفهوم سنجیدن از سنگ که وسیله­ای برای اندازه­گیری بوده است، ساخته شده است (کزازی، 1385: 1/177). الگوی ذیل براساس بررسی­های ما، صور‌ت‌بندی نام­اندام «دست» را در زبان عربی بر مبنای «دست همچون ظرف است» را نشان می­دهد.

به نظر می­رسد مفاهیم ساخته شده بر مبنای نام اندام «دست» در زبان عربی مسیر متفاوتی را طی کرده است. ساخت و تولید مفهوم اندازه­گیری بر مبنای نام­اندام «دست» سپس تولید مفهوم معرفتی شاید منحصر به زبان عربی نیست، اما می­توان ادعا کرد که مفاهیم ساخته

 شده از مفهوم معرفتی همانند: «در برگرفتن» و «نشانه و برهان» که همانند چراغی پیش روی انسان است، منحصر به زبان عربی است. همنشینی واژۀ «ید» در کنار واژۀ «بین» استدلال ما را محکم می­کند؛ ««بین» مصدری است که بر معنای اکتشاف و رفع ابهام به وجود آمده از تفاوت دو چیز دلالت دارد» (المصطفوی، بی‌ تا: 1/398). بنابراین براساس آنچه بیان شد، می­توان گفت در بسیاری از آیات قرآن کریم، «بین یدی» با صور‌ت‌بندی پس از انتقال مفهوم از سنجیدن به مفهوم امتلاک و نشانه و پیش­رو به‌کار رفته است.

در جدول (1) به برخی از آیات قرآن کریم و همین طور به نمونه­ای از ترجمه آن اشاره شده است. به نظر می­رسد در آیۀ اول: ﴿ومِن الجنّ من یعملُ بین یدیه بإذن ربّه...﴾[21]  صور‌ت‌بندی انتقال مفهوم از سنجیدن به مفهوم امتلاک و احاطه و فراگرفتن اتفاق افتاده است. در آیه دوم: ﴿نزّلَ علیکَ الکتابَ بالحقّ مصدّقا لِما بینَ یدیه﴾[22] صور‌ت‌بندی انتقال مفهوم از امتلاک و فراگرفتن به مفهوم نشانه و برهان اتفاق افتاده است. این در حالی است در دو ترجمۀ انتخابی به معنای انتقالی واژه توجهی نشده است. در میان نمونه­هایی قرآنی، همنشینی «بین یدی» با واژه «خلف» بسیار قابل توجه است: ﴿فجَعَلناها نکالاً لما بین یدیها وما خلفَها وموعظةً للمتّقین﴾[23]؛ در بسیاری از آیات، مفهوم «بین یدیه» روبه‌رو و آینده و مفهوم «خلف» پشت سر و گذشته در نظر گرفته شده است.

مفهوم «بین یدیه» را می­توان این­گونه تفسیر کرد که آنچه ما بین دست­ها و روبه‌روی انسان است، فرصت شناخت آن را دارد و حاضر و قابل دسترس است. بنابراین، می­توان گفت که اصطلاح «بین یدی» بهترین انتخاب برای تعبیر از زمان حاضری است که انسان قدرت و فرصت شناخت آن دارد و به طوری مالک آن است.

همان­طور که می­بینیم، در ترجمۀ الهی‌قمشه­ای به معنای انتقالی واژه توجهی نشده است، اما در ترجمۀ فولادوند، شاهد توجه به معنای انتقالی واژه هستیم. با عنایت به آنچه گفته شد می‌بینیم که گاهی ترجمه در انتقال معنای زیر بنایی عاجز و ناتوان است.

قرآن یک مجموعۀ زبانی است و نمی‌توان معنای یک کلمه را در یک آیه مورد بررسی قرار داد و از معانی و مفاهیم آن در آیه‌های دیگر غافل شد. علاوه بر این، گاهی تکرار یک واژه با بسامد زیاد آن در یک مجموعۀ زبانی منجر به تولید و شکل‌گیری معانی متفاوت می‌شود.

جدول 1.نمود نسبیت نام اندام دست در ترجمه­های قرآن کریم

5-1-2. ترجمۀ مفهوم‌سازی‌های نام اندام «دست» در زبان عربی گفتاری برمبنای تجارب بیولوژی

در زبان‌شناسی مدرن، زبان گفتاری اهمیت قابل توجهی دارد، چراکه زبانی رایج و کاربردی است و واقعیت اجتماعی در آن مشخص می­شود. لهجه‌های عربی زبان محاوره‌ای یا گفتاری است که مردم در گفت‌وگوهای خود از آن استفاده می‌کنند و این زبانی است که در بین عموم مردم استفاده می‌شود و به طور غیررسمی در زندگی روزمره مردم عرب کاربرد دارد (البهنساوی، 2004: 4).

انیس فریحة از جمله کسانی است که جایگاه لهجه­های عربی را تشخیص داده و علاقه زیادی به مطالعه آن­ها نشان داده است و در کتاب «گویش­های عربی و روش مطالعۀ آن‌ها» به اثبات رساندن این موضوع که گویش انحطاط یا قهقرایی زبانی نیست، بلکه یک پیشرفت و توسعه زبانی است، پرداخته است (فریحة، 1368: 97).

گویش­ها و لهجه­ها قبل از هر چیز یک نهاد زبانی است (فندریس، 2014: 327). زبان‌شناسانی همچون فرانز بواس و ادوارد سابیر[24] و وورف به مطالعۀ لهجه‌ها و اصطلاحات رایج پرداختند و در مطالعات خود بیشتر به زبان گفتاری در جامعه توجه داشتند تا زبان نوشتاری؛ از این رو، زبان گفتاری یا زبان گفتار را وجه اولیه زبان و زبان نوشتاری را یک وجه ثانویه می­دانند (خرما، 1978: 87). اساس دیدگاه آن­ها، زبان نوشتاری تنها معیار برای درک فرهنگ صاحبان زبان و درک ذهنیت آن‌ها نیست، بلکه باید بر زبان گفتاری و عبارات رایج نیز تمرکز کرد؛ زیرا زبان ابزاری برای طبقه‌بندی تجربه در جامعه و جنبه‌ای از تجربیات انسانی است که در زبان گفتاری یا عامه بازتاب می‌یابد. از این رو، بررسی تعابیر روزمره زبان عربی و انتخاب نمونه­هایی از آن امری بی­هدف نیست، چراکه در قدم اول به تفاوت­ها و شباهت­های فرهنگی و اجتماعی زبان مبدأ در مقایسه با زبان مقصد پی خواهیم برد و در قدم بعدی می­توان چگونگی معادل آن را در زبان مقصد بررسی کرد. همچنین بسیاری از رمان­های معاصر آکنده از اصطلاحات و تعابیری هستند که در گویش کاربرد دارد. بنابراین، مترجم برای فهم و سپس انتقال آن به زبان مقصد احتیاج به ابزاری دارد که فهم چگونگی صور‌ت‌بندی و مفهوم­سازی آن می­تواند یکی از ابزارهای مورد نیاز باشد.

نمونه­هایی که در زمینۀ چگونگی صور‌ت‌بندی نام­اندام «دست» در زبان گفتاری عربی امروزه به آن «دست» یافتیم، حاکی از تفاوت­های فرهنگی است. صور‌ت‌بندی­هایی که به نظر می­رسد بر مبنای تجارب بیولوژی بدن نزد سخنوران زبان شکل گرفته است، نشان می­دهد که کاردکرد «دست» به عنوان ابزاری برای انجام کار و وارد کردن نیرو و همینطور ابزاری برای تعیین جهت یا اندازه­گیری بیشترین فراوانی را در شکل­گیری صورت­های زبانی داشته است. علاوه بر این، می‌توان گفت که تقابل­های معنایی و تناقض و پارادوکس بیشترین نقش را در تولید مفاهیم دارد. در جدول‌های (2) و (3) به نمونه­هایی از این صور‌ت‌بندی­ها و مفهوم‌سازی­ها اشاره شده است و در مقابل تلاش شده تا معادل­های فارسی آن نیز ذکر شود.

داده­های جدول‌های (2) و (3) نشانگر آن است که سخنوران زبان عربی و زبان فارسی تجربۀ مشترکی را از نام اندام «دست» به عنوان ابزاری برای تعیین جهت یا اندازه­گیری در طول زمان سپری کردند. صور‌ت‌بندی که در نمونۀ قرآنی مطرح کردیم؛ مبنی بر اینکه مفهوم معرفت از مفهوم اندازه­گیری «دست» تولید شده است در زبان گفتاری نیز بازتاب داشته است. این صور‌ت‌بندی در عبارت­های مانند: «اید الحر میزان» (شعلان، 2002: 1/186) و «مش عارف یجیب إیده على وراه» (همان: 3/ 293) قابل ملاحظه است. عبارت اول به شخصی گفته می­شود که دستش همچون میزان و ترازو قادر است کم و زیاد را بسنجد و در اصطلاح به شخصی که توانایی ارزیابی و سنجش خوب و بد و یا به عبارتی مهارت پیش‌بینی و... را دارد، می­گویند. از عبارت دوم نیز می­توان مفهوم شناخت را برداشت کرد. شخصی که توانایی آوردن دستش به پشتش را ندارد در جهان­بینی عرب به شخص ناتوان در شناخت و معرفت برداشت شده است. این در حالی است که در جهان­بینی فارسی، شخصی که توانایی تشخیص دست راست را از چپ ندارد، شخص ناتوان در شناخت و معرفت تلقی شده است. مثال دوم نشانگر این است که سخنوران زبان فارسی و عربی تجربۀ مشترکی را در صور‌ت‌بندی تولید مفهوم شناخت از مفهوم «دست» به مثابه ابزاری برای تعیین جهت را سپری کردند.

اصطلاح «دست­ سبک» هم در زبان فارسی و هم در زبان عربی وجود دارد و هر دو از یک صور‌ت‌بندی مشترک (مفهوم اخلاقی به «دست» آمده از مفهوم نام­اندام «دست» به مثابه ابزاری برای اندازه گیری) تولید شده است، اما تفاوت مفهومی این صور‌ت‌بندی مشترک در این است که «دست سبک» در زبان عربی از مفهوم سرعت و چالاکی به حوزه­ای اخلاقی ناپسند و مکروه؛ یعنی دزدی انتقال یافته است و در زبان فارسی از مفهوم سرعت و چالاکی به حوزۀ اخلاقی پسندیده؛ یعنی زبردستی و مهارت در انجام کار انتقال یافته است.

در زبان فارسی به نظر می­رسد که مفهوم «دست سبک» در مقابل مفهوم «دست سنگین» تولید شده است و در زبان عربی به کسی که دزدی می­کند و به عبارتی در دزدی مهارت دارد، می­گویند: «إیده خفیفة» ( همان: 2/476).

جدول 2. صور‌ت‌بندی نام­اندام «دست» در زبان گفتاری عربی بر مبنای «دست ابزار اندازه­گیری است»

جدول 3. صور‌ت‌بندی نام­اندام «دست» در زبان گفتاری عربی بر مبنای «دست ابزار تعیین جهت است»

شایان ذکر است که توانایی و عدم توانایی مهم­ترین مؤلفه معنایی ساخته شده بر مبنای نام­اندام «دست» به مثابه ابزاری برای اندازه­گیری و تعیین جهت در هر دو زبان یعنی زبان عربی و فارسی است:

الف- «دست کوتاه» در تجربۀ سخنوران زبان فارسی و عربی به ناتوانی و «دست بلند و دراز» به توانایی تعبیر شده است.

- «دست بالا» در تجربۀ سخنوران عربی و فارسی به قدرت و توانایی و «دست پایین» به عدم توانایی و قدرت تعبیر شده است.

- «دست جلو و پیش» در هر دو زبان به توانایی تعبیر شده است.

5-2. تجربه‌های جهان مادی مبنای مفهوم‌سازی‌های نام اندام «دست»

گاهی تجربه­های سخنوران زبان از جهان اطراف و پیرامون خود در زبان آن‌ها انعکاس پیدا می­کند. کوچش[25] بر این باور است که«تجارب انسان از جهان مادی، محملی طبیعی و منطقی برای درک حوزه­های انتزاعی‌تر است. فرآیند استعاری از عینی­تر به سوی انتزاعی­تر حرکت می­کند و نه برعکس» (کوچش، 1398: 20). نظریۀ کوچش بر این پایه بنا شده است که معانی ملموس­تر و عینی­تر برخاسته از تجربه­های جهان مادی مبدأ شکل­گیری مفاهیم ثانوی و مقصد هستند. به عنوان مثال؛ در عبارت «از عصبانیت سرخ شده» برای بیان مفهوم خشم از مفهوم عینی­تر و ملموس­تر؛ یعنی «آتش» که از عناصر آن سرخ شدن است، استفاده شده است. استعاره­های مفهومی از یک حوزۀ مبدأ و از یک حوزۀ مقصد تشکیل شده است. حوزه­های مبدأ نوعاً عینی­تر، ملموس­تر و شفاف­تر و در مقابل، حوزه­های مقصد نسبتاً انتزاعی­ترند و توصیفشان دشوارتر است (همان: 34).

با عنایت به نظریۀ کوچش، می­توان گفت که سخنوران زبان عربی برای ساخت مفاهیم معنوی نام­اندام «دست» علاوه بر استفاده از تجربۀ فیزیولوژی و بیولوژی از تجربه­های ملموس­تر و عینی­تر دیگر نیز استفاده کردند. در جدول (4) به نمونه­ای از صور‌ت‌بندی­های نام اندام «دست» بر مبنای تجربه­های جهان مادی اشاره شده است.

جدول 4. صور‌ت‌بندی نام اندام «دست» در زبان عربی بر مبنای تجربه‌های جهان مادی

ادامه جدول 4. 

با استناد به نمونه­های جدول (4) می­توان گفت که بیشتر مفاهیم تولید شده در زبان عربی از نام­اندام «دست» در حوزۀ اخلاق یا بیان توانایی و مهارت و یا تعبیر از رخدادها و وقایع است. سخنوران زبان عربی تجربه­های مادی متفاوتی در تولید صور‌ت‌بندی­های نام‌اندام «دست» در مقایسه با سخنوران زبان فارسی پشت سر گذاشتند. نمونه­های اشاره شده نشان­گر وجود نسبیت و قومیت در زبان مبدأ و انتقال آن به زبان مقصد است. ذهن جمعی عربی برای تولید مفهوم توانایی و مهارت از تجربه­های ملموس فراوانی استفاده کرده است.

5-2-1. نمود نسبیت در انتقال مفاهیم توانایی و معادل‌یابی آن

از آنجا که ترجمه در خدمت زبان مقصد است و باید با معیارهای فرهنگی آن زبان سازگار باشد؛ بنابراین، می­توان گفت که در ترجمه تناسب معنایی با زبان مبدأ در بیان معیارهای فرهنگی اتفاق می­افتد، اما تناسب فرهنگی اتفاق نمی­افتد و نمی­تواند منطبق با فرهنگ آن زبان باشد. وجود مفهوم توانایی و مهارت بر مبنای نام اندام «دست» منحصر به زبان عربی نیست، بلکه چنین مفهومی در زبان­های دیگر همچون فارسی و انگلیسی و چینی و... نیز وجود دارد (مهرابی و ذاکر، 1395: 235 و241).

گاهی ساخته شدن یک مفهوم از یک تجربه جهانی متفاوت نزد سخنوران زبان، منجر به ایجاد یک معیار فرهنگی متفاوت و الگوی نسبی می­شود. به عنوان مثال؛ ذهن جمعی سخنوران زبان عربی از تجربه معجزه حضرت موسی (ع) ﴿وادْخُلْ یدَک فی جیبِک تخرُجْ بیضاء من غیر سوء﴾[26] استفاده کرده و آن را برای بیان مفهوم توانایی به کار برده است؛ به طوری که «دست سفید» در زبان عربی نماد توانمند بودن شخص در انجام کارهای خارق‌العاده است. این در حالی است که مفهوم معجزه ایجاد کردن «دست» در زبان فارسی وجود دارد، اما صورت زبانی «دست سفید» با تجربۀ جهان مادی سخنوران آن نامأنوس است. ذهن جمعی عربی از تجربۀ وارد کردن فشار و نیرو استفاده کرده و از آن صورت زبانی «إیده لقّاطة» (شعلان، 2002: 5/239) و «لا له إیدین تمسک» (همان: 1/443) را برای بیان مفهوم توانایی و یا عدم توانایی ساخته است. صورت زبانی «إیده لقّاطة» (دست بگیر دارد) برای سخنوران زبان فارسی مفهوم اخلاقی ناپسند بخیل بودن و گدایی و برای سخنوران زبان عربی مفهوم توانایی و مهارت را تداعی می­کند.

صورت زبانی «إیده خضراء» و «إیدیه تتلفّ فی الحریر» نیز حامل مفهوم توانایی و مهارت است، اما حاوی نسبیت زبانی نیز هستند. عبارت «دستش سبز است» شاید برای سخنور زبان فارسی قابل فهم باشد که چگونه «دست» همچون گیاه است و معادل (دستش پر برکت است/ دستش خوب است/ دستش سبک است) را جایگزین آن بکند، اما عبارت «إیدیه تتلفّ فی الحریر» (دستش در ابریشم پیچیده شده است) حاوی نسبیت زبانی است، چراکه برگرفته از جهان­بینی عرب­زبان است. ابریشم نماد ارزشمند بودن و گران­قیمتی در فرهنگ عربی است؛ بنابراین، مفهوم عبارت حاکی از آن است شخصی که مهارت و توانایی دارد، بسیار ارزشمند است و باید در ابریشم نگهداری شود. انتقال مفهوم این عبارت برای مترجم آسان نیست، چراکه باید در قید و بند زبان مقصد بوده و معادلی را انتخاب کند که با معیارهای فرهنگی آن زبان تناسب دارد. بنابراین، شاید انتخاب عبارت‌های «دستش را باید در طلا گذاشت» یا «دست و پنجه‌دار است» معادل دقیقی برای عبارت «یده تتلفّ فی الحریر» (شعلان، 2002: 5/238) در انتقال مفهوم مبنای فرهنگی باشد، چراکه طلا نزد سخنوران زبان فارسی نماد ارزشمندی و گران قیمتی اشیاء است.

5-2-2. نسبیت زبانی در انتقال مفاهیم اخلاقی و معادل­یابی آن

بر اثر جهان­بینی متفاوت سخنوران زبان و تجارب متفاوت آن­ها از جهان مادی، نسبیت و قومیت زبانی در زبان پدیدار می­شود. فون هومبولت (1835-1767م) بر این باور است که «روح یک ملت، زبان­شان است و زبان­شان، روح آن­ها» (روبنز، 1997: 254). در تعریب هومبولت، بویی از نسبیت و قومیت مطلق زبانی و انحصار صددرصد زبان نزد سخنوران آن استشمام می­شود، اما نمی­توان این نکته را فراموش کرد که زبان در خدمت بیان تجربه‌های متفاوت و جهان­بینی متمایز مردم خود است. مفاهیم انتزاعی و اخلاقی بیشتر در معرض حصار نسبیت زبانی قرار می­گیرند. تطابق در ترجمۀ نام اجسام و اشیاء، آسان و ممکن است، اما تطابق کامل و صددرصد در مفاهیم شناختی و اخلاقی و تعبیر از فرهنگ یک قوم مشکل است (بنی العطا، بی‌تا: 474). به عنوان مثال، اصطلاح «عل هالخشم» (روی بینی) (الحنفی، 1964: 115) در لهجه­های خلیجی یک مفهوم انتزاعی است؛ «بینی» در فرهنگ زبان عربی نمادی برای عزت و بزرگی است. معادل «عل هالخشم» می­تواند در زبان فارسی «روی چشم» باشد. همانطور که می­بینیم گونه­ای از نسبیت در معادل فارسی این اصطلاح حاکم است و ترجمه از انتقال تفاوت فرهنگی عاجز مانده است.

مفاهیم اخلاقی از جمله مفاهیم انتزاعی به شمار می­روند. عبارت­های همانند: «إیده طرشة» و «إیده سایبة» بر مفهوم انتزاعی دلالت دارند و بیانگر ویژگی اخلاقی انسان هستند. نسبت دادن بیماری نا­شنوایی به «دست» (إیده طرشة) نشانگر حضور تجربۀ متفاوت جهان مادی نزد سخنوران زبان عربی دارد. تولید صورت زبانی ناشنوا بودن «دست» در زبان عربی و عدم وجود این صورت در زبان فارسی بیانگر نسبیت زبانی است. شخصی که دستان قوی دارد به طوری که به محض زدن، آثار ضربه باقی می­ماند در زبان عربی به ناشنوا بودن «دست» و در زبان فارسی به سنگین بودن آن تعبیر شده است. عبارت «ذهبوا أیادی سبا» بر معنای پراکنده و متفرق شدن دلالت دارد، اما حاوی مفهوم تجربۀمتفاوت سخنوران زبان عربی در طول تاریخ از بادی که معروف بر سبا بوده نیز است.

بحث و نتیجه گیری

از بررسی داده­های پژوهش چنین برداشت می­شود که حوزه­های معنایی شکل گرفته در زبان عربی و فارسی بر مبنای «دست همچون ابزاری برای اندازه­گیری و تعیین جهت»، بیانگر وجود اشتراکات فرهنگی و تجربۀ زیستی مشترک نزد سخنوران هر دو زبان است. با این وجود، نمی­توان حضور نسبیت در برخی از صور‌ت‌بندی­ها و مفهوم‌سازی­های نام‌اندام «دست» به ویژه مفهوم‌سازی­های صورت گرفته بر مبنای تجارب جهان مادی را انکار کرد. براساس نمونه­های تصادفی بررسی شده در تحقیق، می­توان گفت که حوزه­های معنایی توانایی و عدم توانایی در مقایسه با حوزه­های معنایی دیگر از بسامد بیشتری برخوردار هستند.

در معادل یافتن برای صور‌ت‌بندی­های زبانی که حاصل تجارب مشترک است، ترجمه هم­پوشانی اتفاق می­افتد، اما در معادل یافتن برای صور‌ت‌بندی­های زبانی که حاصل تجارب متفاوت سخنوران زبان است، ترجمۀ ناهمسان شکل می­گیرد. در ترجمۀ صور‌ت‌بندی­های متفاوت و ناهمسان باید مترجم به معیارهای فرهنگی هر دو زبان مبدأ و مقصد توجه کند. در صور‌ت‌بندی متفاوت، نسبیت زبانی اتفاق می­افتد و ترجمۀ هم­پوشانی در انتقال مفاهیم عاجز است و باید ترجمۀناهمسان یا به عبارت دیگر، ترجمۀ ارتباطی را که هم مفاهیم زبان مبدأ را انتقال می‌دهد و هم با معیارهای فرهنگی زبان مقصد در تناسب است به‌کار گرفت.

تعارض منافع

تعارض منافع ندارم.

ORCID

[1]. Sociology

[2]. Ildiko

[3] .Gibbs, W.

[4]. Ihen, W.

[5]. Voo

[6]. Vang

[7]. Wang's theory

[8]. Humboldt, V.

[9]. Saussure

[10].Weisgerbe

[11]. Sabir, A.

[12]. Lee Whorf, B.

[13]. Boas, F.

[14]. Heidegger

[15]. Dagut

[16]. Newmark, P.

[17]. Tabacusca

[18]. Hertz, R.

[19]. سورة مؤمنون، آیة 8

[20]. Nord, K.

[21]. سورة سبأ، آیة 34

[22]. سورة آل‌عمران، آیة 3

[23]. سورة فصّلت، آیة 42

[24]. Sabir, E.

[25]. Gosh, Z.

[26]. سورة نمل، آیة 12