معرفی دیوان «دارالسلام» شیخ عبدالرزاق نقشبندی به همراه تحلیل ساختاری و محتوایی آن

مقدمه

اهمیت تصحیح یک نسخه خطی، علاوه بر تقویت غنای ادب فارسی، به شناخت دیگر زوایای ناشناخته آن نیزکمک می‌کند. در خارج از مرزهای ایران و به‌خصوص در هندوستان، هنوز نسخه‌های متعددی به زبان فارسی وجود دارد که تصحیح و چاپ‌نشده‌اند و به همین دلیل در بوته ارزیابی و نقد قرار نگرفته‌اند. شیخ عبدالرزاق نقشبندی ازجمله شاعران گمنام و ناشناخته کشمیری و صاحب اثری است به نام «دارالسلام» که از جمله این قبیل آثار به حساب می‌آید. از این اثر، دو نسخه خطی در دیوان‌خانه مهاراجه شری پرتاب سِنگ سرینگار کشمیر وجود دارد؛ یک نسخه به شمار ثبتی ۲۷۳۷ که بر روی کاغذ کشمیری تحریر شده و دیگری به شماره ثبتی ۲۷۴۴ که با استفاده از کاغذ معمولی نگاشته ‌شده است. شیخ عبدالرزاق نقشبندی از شاعران قرن دوازدهم ایالت کشمیر هندوستان است که دین او، سنی حنفی و پیرو مرام صوفیانه  نقشبندیه بوده است. وی اصلیتی ایرانی دارد و آبا و اجدادش در دوره مغول از خراسان به ناحیه کشمیر مهاجرت کرده و در شهر سوپور به‌طور مستقل ساکن شده‌اند. با توجه به عدم معرفی این شاعر و گمنامی وی، هنوز اطلاعات دقیقی در شناخت و معرفی این شاعر و اثر وی وجود ندارد.

  روش پژوهش

این تحقیق به شیوه کتابخانه‌ای و به روش توصیفی ـ تحلیلی و بر اساس تحلیل اشعار و مستندات موجود در متن نسخه، درصدد یافتن پاسخ‌های علمی به پرسش‌های زیر است:

1. شیخ عبدالرزاق نقشبندی چه کسی بوده و در چه دورانی می‌زیسته است؟
2. وی چه مفاهیم دینی یا اجتماعی را در اشعار خویش بازتاب داده است؟
3. هم‌عصران او چه کسانی بوده‌اند و تحت تاثیر کدام تفکر یا شخصیتی بوده است؟

 

1ـ1 پیشینه پژوهش

چنانکه گفته شد شیخ عبدالرزاق نقشبندی یکی از شاعران کشمیر هندوستان است  که جستجوهای علمی در منابع معتبر، فهرست نسخ خطی و چاپی، سایت‏های اینترنتی و بانک‏های اطلاعاتی، نشان می‌دهد تاکنون پژوهشی دربارۀ وی و دیوانش انجام‌نشده است و این جستار برای اولین‏بار به معرفی این شاعر و آثار و احوال او می‌پردازد.

 

2. بحث و بررسی

2ـ1. معرفی شاعر (زندگی‌نامه شیخ عبدالرزاق نقشبندی کشمیری)

شیخ عبدالرزاق نقشبندی کشمیری، یکی از فرزندان شیخ مرادالله بدری است. اگرچه در ناحیه کشمیر تذکره‌های مختلف درباره شعرا، صوفیان و اولیاء نوشته‌شده است؛ اما هیچ تذکره‌ای درباره زندگی‌ او مطلب مبسوطی ندارد. تنها تذکره حاجی محی‌الدین مسکین، درباره او چنین گفته است:

شیخ عبدالرزاق نقشبندی در قصبۀ سوپور سکونت پذیر بود. در عهد شباب در پکهلی برای اکتساب آداب طریقت نهضت نمود و در آنجا به خدمت بزرگی مشرف گشت و مدت شش ماه در آنجا به خدمت آن جناب بسر برد و بعد از مراجعت از آن سواد در خدمت عبدالسلام وکیل فایز گشته آداب سلوک و خط ارشاد حاصل کرده، ایام زندگانی در عبادات و مجاهدات انجامید و در سنه هزار و دوصد و نه در محله وانته پوره رحلت نموده مدفون‌شده. دیوان دارالسلام در احوال مرشد تصنیف نموده است (مسکین، 1322: 159).

   شیخ عبدالرزاق نقشبندی در طول حیات خویش اثری گران‌قدر به نام «دارالسلام» تألیف کرده و آن را به روح پاک مرشد خویش؛ یعنی آخوند سید عبدالسلام تقدیم نموده است. دیوان «دارالسلام» در دو فصل نوشته‌شده است. شاعر در فصل اول به جزئیاتی از زندگی خود اشاره می‌کند که تا حدودی به دورنمایی از آن می‌توان دست‌ یافت.

بر این اساس شیخ عبدالرزاق نقشبندی، صوفی قرن دوازدهم هجری، بعد از وفات پدر که در دوره کودکی او رخ داد، در پی یافتن مرشد سیر و سلوک عازم منطقه پکهل شهر پیشاور شد و درآنجا به مدت شش سال به خدمت بزرگان دین مشغول بود. وی درباره این سفر چنین می‌گوید:

چند مه گشته من مادر خویش رفتم اندر پکهل به ذوق و به شوق تا به شش سال در پکهل بودم

رو نهادم گریز را در پیش تا که یابم مرشد مافوق پیش هریک بزرگ آسودم                       (گ 32 پ).

   وی در اشعارش، اسم شیوخ دیگر زمان خود را که در منطقه پکهل زندگی می‌کردند و در میان مردم کشمیر شهرت داشتند، ذکر کرده است. دراین‌ارتباط درباره مرشد خویش (عبد احد) در پکهل چنین می‌گوید:

شیخ  من بد بنام عبد احد من ازو استفاضه می‌کردم

خلوتی بود راه او به رشد صحبت و خلوتی به سر بردم                    (گ 33 ر).

   بعدازاین، وقتی مرشد و مراد او، حضرت شیخ عبد احد، قصد سفر به منطقه کشمیر می‌کند و شیخ عبدالرزاق را در شهر پکهل تنها می‌گذارد، وی از شدت دل‌تنگی و تکمیل راه سیر و سلوک به شهر لاهور نقل‌مکان می‌کند و در آنجا استادی برجسته به نام «میان محمد شهریار» را می‌یابد و در خدمت وی تعلیمات راه سلوک سلسله نقشبندیه را ادامه می‌دهد:

 

پس همان شیخ رفت از کشمیر  او به کشمیر رفت و من فی‌الفور شهریار آن مِیان محمد پیر زو به چندین قرار گیر شدم

در پکهل مر مرا گذاشت فقیر رفتم اندر کرانه لاهور بُد و بودش ز نقشبند پذیر طالب پیر دستگیر شدم                           (همان).

    شیخ عبدالرزاق بعد از محرومی از سایه پدر و فوت مادر، در حالت سرگردانی و سرگشتگی به این فکر فرو می‌رود که کسی را ندارد؛ وقتی می‌بیند برادرش شیخ محمد عثمان بدری را در دوران کودکی ازدست‌داده و برادر بزرگش شیخ عبدالصمد بدری نیز به شهر مظفرآباد (پاکستان امروزی) کوچ کرده است و تنها یک برادر به نام ملا محمد مقیم مانوس اوست:

پدر و مادر و برادرها  یک برادر به من بود همراه

دور از من شدند دو سه جا که ازو دلم کشد صد آه                        (گ 34 ر).

   در این زمان، ازآنجاکه شیخ عبدالرزاق از چشمه سیر و سلوک و مقامات معنوی کاملا سیراب نشده بود و هنوز احساس تشنگی می‌کرد؛ در پی مرشدی کامل بود تا عطش خود را فروبنشاند. البته چون شیخ تحت تأثیر سلسله نقشبندیه بود و گرایش زیادی به مرشدان این سلسله داشت، این امر باعث می‌شد تا او کامرانی و توفیق خویش را در صحبت بزرگان این سلسله جستجو کند:

آر در دست مرشد کامل   باش در روز و شب به صحبت وی بشکفد تا دلت چو گل به بهار    گر تو خواهی که می‌شوی سرشار

تا ز لطفش به‌حق شوی واصل همیان بسته کن به خدمت وی هم ز غفلت به درشود ز دو خار... روی دل به‌ سوی نقشبندان آر                     (گ 35 ر).

 شیخ عبدالرزاق به دلیل دست نیافتن به مرشد کامل در کشمیر، قصد رفتن به ناحیه پکهل را می‌کند تا به خدمت مرشد خود شیخ عبد احد در آید. تلاش وی در این مورد به‌جایی نمی‌رسد تا این‌که شبی در وقت نماز تهجد مشاهده می‌کند مردی با چهره تابان و لباس سبز در برابر او ایستاده است و او را به بستن دیده‌ها امر می‌کند. بعد از باز کردن چشم، شیخ خود و این مرد تابناک را در مسجدی در شهر باره مولا کشمیر می‌یابد که هر دو در این مسجد مقدس مشغول نماز و مناجات هستند. بالاخره این مرد سبزپوش، که گویا حضرت خضر بوده، شیخ را به مرشدی به نام ملا آخوند سید عبدالسلام وکیل بشارت می‌دهد (گ 36 پ، 37 ر و 38 پ).

گفتمش ای خدا به تو خشنود گفت من خدمت شما هستم  خدمت والده که بنمودی  شد قبول خدای آن خدمت همچو من مرد کرد زو پیدا   ز امر حق کردمت چنین تلقین

کیستی گو به من به‌حق ودود درد جان ترا دوا هستم سرخود زیر پای او سودی بدل زحمت آمدت رحمت... بفرستاد سوی تو اینجا تا به وصل خدا شوی تو قرین                          (گ 38 پ).

2ـ1ـ1. خاندان شاعر

یکی از دودمان‌هایی که از مناطق خارج کشمیر مانند: ایران، ترکستان و... به ‌قصد نشر و اشاعه معارف اسلامی و برای تبلیغ دین اسلام وارد منطقه کشمیر شد، دومان بدری بوده است. تقریباً سیصد و اندی سال پیش زمانی که منطقه کشمیر تحت سلطه پادشاه جهانگیر ـ یکی از مشهورترین پادشاهان سلطنتی گورکانیان ـ بود، حضرت شیخ عنایت‌الله بدری ـ که مبلغ اسلام و داعی جلیل‌القدری بوده است ـ با همراه فرزند ارجمندش، حضرت مرادالله بدری، از خراسان به کشمیر مهاجرت کرد و تا آخر عمر در آن دیار به تبلیغ دین اسلام مشغول بود (ر.ک: عزیز، 1367: 28). وی برای سکونت، یکی از شهرستان‌های کشمیر به نام سوپور را انتخاب کرد و تا آخر عمر در آن شهر ساکن بود:

که به دیباچه حال خود کم‌ و بیش اصل من بوده است از سوپور

گفته‌ام بازگویمت از خویش و ز خراسان هست جد من مشهور                       (گ 237ر).

چرا خاندان شیخ عبدالرزاق نقشبندی را «خاندان بدری» نامیده‌اند؟ از این جهت که گفته می‌شود سلسله نسب خاندان بدری به یکی از اصحاب بدر می‌رسد و به این سبب آنان در عرف به بدری مشهور گردیده‌اند. کاتب نسخه «دارالسلام»، شیخ عبدالقدیر بدری ـ یکی از نوادگان شیخ عبدالرزاق نقشبندی ـ در اشعارش می‌فرماید:

 

 

آنکه بوده ز جفت دنیا طاق عرف او نقشبندی و بدری چون ز اصحاب بدر نسبت یافت

هست عبدالرزاق در آفاق بدر نور است و قدر او فخری زان نه خود عرف بدر نسبت یافت                 (بدری، 1438: 11).

2ـ2. مذهب و مرام شاعر

مذهب شیخ عبدالرزاق نقشبندی، سنی حنفی معرفی‌شده است:

پیرو شرع مصطفی دارم

حنفی فقه شد مدد گارم                       (گ396 پ).

      

و اما پیشتر اشاره شد که او از جهت مشی و مرام صوفیانه پیرو فرقه نقشبندیه بوده است. فرقه نقشبندیه همان فرقه خواجگان است و به این دلیل خواجگان نامیده شده اند که بیشتر بزرگان این طریقت تعلیم و تلقینشان به صورت مستقیم و حضوری از مرشد نبوده است، بلکه آنان در این مقام طریقه خواجگان را دنبال می‌کرده اند (ر.ک: صاری‌اوغلی، 1379: 18). همان طریقه‌ای که خواجه یوسف همدانی و خواجه عبد الخالق غجدوانی بنانهاده بودند. طریقه نقشبندیه را اگرچه به خواجه بهاءالدین محمد متعلق می‌دانند؛ اما در واقع او بنیان‌گذار و مؤسس این سلسله نیست؛ زیرا خواجه بهاءالدین از جانشینان عبدالخالق غجدوانی تعلیم و تلقین گرفته و احیاگر طریقت خواجگان شد. خواجه بهاءالدین فرقه نقشبندیه را از تعلیمات خود وسعت بخشید به طوری که در مدت کمی این فرقه در ماوراءالنهر و خراسان گسترش یافت. پس از خواجه بهاءالدین، خواجه علاءالدین عطار (ف 802 ه.ق.)، خواجه محمدپارسا (متوفی ف ه.ق.) و خواجه یعقوب چرخی (ف 851 ه.ق.) جانشینان وی بوده‌اند. از خلفای خواجه یعقوب چرخی، خواجه عبیدالله را می توان نام برد که از مشهورترین خواجگان این سلسله به شمار می‌رود که در روزگار وی، سلسله نقشبندیه در مناطقی دیگر به‌سرعت رواج یافت (ر.ک: همان: 19 و مدرسی،1360: 86ـ91).

   چنانکه ذکر شد، طریقت نقشبندیه یکی از قدیمی‌ترین فرقه‌های صوفیانه است و عمدتاً به‌وسیله خواجه بهاءالدین محمد نقشبند (79-717 ه.ق.) رواج یافت (ر.ک: زرین‌کوب، 1356: 76). فرقه مذکور در کشمیر، به‌وسیله سید هلال در زمان سلطنت سلطان سکندر (11413-1389م.) توسعه یافت. گفته می‌شود که سید هلال شاگرد مستقیم خواجه بهاءالدین نقشبندیی بوده است. وی زندگی آرامی داشت و در ربیع‌الاول 861 ه.ق. (فوریه 1457م.) در محل سکونتش، در روستای آشام کشمیر درگذشت (ر.ک: میرزایف، 1350: 47). سید هلال تنها یک شاگرد به نام سید امین ـ که در کشمیر در میان مردم به «وصی صاحب» مشهور بود ـ از خود برجای گذاشت. او از سادات مشهور بیهقی و دومین پسر سید حُسین بیهقی یا منطقی بود. سید امین تحصیلات اولیه خود را نزد حاجی ابراهیم ادهم فراگرفته بود. هنگامی‌که سید هلال به کشمیر رسید، سید امین در مقام شاگردی او به فرقه نقشبندیه مشرف گردید. سید امین به‌وسیله بیهقی بیگم، همسر سلطان زین‌العابدین، به فرزندی پذیرفته شد؛ اما زندگی پرتجمل برای او جذابیتی نداشت و او که مانند استاد روحانی خود زیست فقیرانه را بر زندگی اشرافی ترجیح می‌داد، بقیه عمر خود را در روستای آشام به دور از اشرافیت سپری نمود (Shah, 2017: 108).

   وقتی سید هلال درگذشت، سید امین به سرینگر نقل‌مکان نمود و در کلبه‌ای در نزدیکی کوه ماران، عزلت گزین شد. سید امین بااینکه از دربار سلطنتی دوری اختیار کرده بود، قربانی یک دسیسه سیاسی شد. عده‌ای از اشراف ناراضی کشمیر که به دلیل گستاخی با سادات بیهقی بیگانه شده بودند، در 30 ذی‌القعده 889 ه.ق. به آن‌ها حمله کردند و پانزده نفر از اعضای خانواده بیهقی را به قتل رسانیدند. ازجمله آن‌ها سید امین بود که در این ماجرا بی‌گناه کشته شد. او بعداً در آلیکادال، در کناره راست رودخانه جهلُم، در سرینگار جایی که آرامگاه او تا به امروز وجود دارد، به خاک سپرده شد. سید امین هیچ جانشین شایسته ذکری از خود باقی نگذاشت. پس از مرگ او سلسله نقشبندیه بیش از یک قرن در کشمیر ناشناخته باقی ماند تا این‌که بعد ها به‌وسیله سیدالسادات خواجه سید میر خواند محمود بن شریف نقشبندی الحسنی والحسینی، معروف به حضرت عشعان، (متوفی 11 شعبان 1052 ه.ق. (1642م.) که در پایان قرن شانزدهم میلادی به آنجا رسیده بود، احیا شد (ر.ک: عزیز، 1367: 59).

   خواجه میر خواند، فرزند خواجه سید شریف بود که نجابت خود را به خواجه علاءالدین عطار (متوفی 802 ه.ق. مطابق 1400م.) نسبت می‌داد و البته خود خواجه علاءالدین عطار هم یکی از شاگردان برجسته خواجه بهاءالدین نقشبندی به حساب می آمد (Shah, 2017: 108-109).

با وجود این که در قرن دوازدهم گروه های متعدد از صوفیان در کشمیر فعالیت داشتند، اما شیخ عبد الرزاق نقشبندی نسبت به این گروه ها توجه خاصی نشان نمی داد و از اشعار او بر می آید که وی شیفته و پیرو عقاید  و تعلیمات نقشبندیان بوده است   :

یا رب زین رتبه بهره مندم کن از سگ کوی نقشبندم کن

سگ درگاه نقشبندم کن زنده از بوی نقشبندم کن                                ( گ ۲۷ ر)

در این ارتباط، اشعار دیوان دارالسلام نشان می‌دهد که شیخ در مکتوبات خواجگان این سلسله مانند: عبدالرحمن جامی، عبدالخالق غجدوانی، عبیدالله احرار ودیگران تامل و تعمق داشته است و زبده عقاید صوفیانه او در واقع مربوط است به عقاید و تعلیمات فرقه نقشبندیه:

عبدالرحمن حضرت جامی گفته است در اشعه لمعات

آنکه بود است در جهان نامی معنی این بیت را به این آیات                           ( گ ۳۶۵ ر)

باید دانست که اصول عقاید سلسله نقشبندیه در یازده عبارت بیان شده است: هوش در دم، نظر بر قدم، سفر در وطن، خلوت در انجمن، یاد کرد، بازگشت، نگاه داشت، یادداشت، وقوف زمانی، وقوف عددی و وقوف قلبی (مدرسی، ۱۳۶۰: ۷۳)، که شیخ عبدالرازق آنها را در دیوان دارالسلام شرح و تفسیر کرده است:

معنی این است هوش در دم را دم به دم دم بکش به آگاهی

آمد و رفت دم بود به خدا غفلت اندر نمای کوتاهی ...                           (گ ۳۶۱ ر)

  یکی از اصحاب و اتباع شیخ عبدالرزاق نقشبندی، شیخ محمد ذاکر بوده است. وی تاریخ وفات شیخ عبدالرزاق را این‌گونه به نظم در آورده است

زهاتـف سال تاریخش بجســتم سوم بود از جمید      ابتدایی شفا کن صبر ذاکر را بر این غم

به تأییدش چنین تاریخ گفتم چراغ بشمار فوتش از رسایی حکیما ده به دردش نیز مرهم    (بدری، 1318: 817-816)

بر این اساس تاریخ فوت شیخ عبدالرزاق را به‌حساب جمل، «چراغ» یا 1204ه.ق. ذکر کرده است. عبدالقدیر بدری، نوه شیخ عبدالرزاق هم‌ سال وفات جد خویش را سوم جمادی‌الاول سال 1204ه.ق. در بالای بیتی از شیخ محمد ذاکر با خط سرخ رقم کرده است.

 

2ـ3. معرفی دیوان «دارالسلام»

تنها اثر بازمانده از شیخ عبدالرزاق نقشبندی، دیوان «دارالسلام» است. این دیوان یک متن منظوم صوفیانه است که بر وزن حدیقه‌الحقیقه حکیم سنایی در قرن دوازده ه.ق. سروده شده است. این اثر به خط نستعلیق نگاشته شده و دارای دو فصل است. نویسنده در فصل نخست، پس از حمد و سپاس خداوند، نعت رسول اکرم^(ص)، درباره معراج عالم (روز بعثت)، به مدح شیخ بهاءالدین نقشبندی پرداخته است. علاوه بر این در فصل نخست، نویسنده مطالبی را درباره حالات زندگی خود و مرشدش، آخوند سید عبدالسلام وکیل، و نیز این‌که چگونه به دربار مرشد مشرف گردیده، رقم کرده است. اصل موضوع دیوان دارالسلام، عرفان و اخلاقیات و تبیین تعلیمات صوفیانه مبتنی بر نظریات سلسله نقشبندیه است.

  در فصل دوم، به افکار، سنت‌ها، حقیقت عالم صغیر و کبیر، حقیقت اعضای بدن انسان و موضوعات تصوف و عرفان پرداخته شده است. همچنین در آخر نسخه، کاتب آن، شیخ عبدالقدیر بدری، بخشی را به‌عنوان «رساله دلیل احمدیه» اضافه کرده است. رساله دلیل احمدیه به نثر است و درباره حالات و کرامات خارق‌العاده شیخ عبدالرزاق نقشبندی و خاندان بدری به نگارش در آمده است.

   دیوان دارالسلام شامل سه مقصد است که قبل از مقصد نخست، دیوان با حمد خداوند، نعت رسول اکرم^(ص) و مدح بهاءالدین نقشبندی آغاز می‌شود.

• مقصد نخست: در بیان نشیب و فراز زندگی نویسنده، از روزگار کودکی تا رسیدن به درگاه مرشد طریقت، تنظیم‌شده است.
• مقصد دوم: در معرفی مرشد و استادانش است. بنابراین به واسطه این مقصد، زنجیره 28 اسم از بزرگان دین و استادان (مرشدان) و شاگردان سلسله نقشبندیه، به‌قرار ذیل ذکرشده است:

پروردگار عالمیان(ج)      حضرت رسول^(ص)   ابوبکر صدیق سلمان فارسی    قاسم‌ابن محمد‌ابن ابوبکر    امام جعفر صادق^(ع)    بویزید بسطامی    خواجه ابوالحسن خرقانی   خواجه ابوعلی فارمدی   خواجه ابویوسف همدانی  خواجه عبیدالله غجدوانی    خواجه محمد عارف ریوه­گری    خواجه محمد انجیر فغنوی   عزیزان علی رامتینی   خواجه محمد بابای­سماسی  حضرت سید امیر کلال  حضرت شاه نقشبندی بهاءالدین      خواجه یعقوب چرخی    خواجه ناصرالدین عبیدالله احرار   خواجه محمد زاهد   خواجه محمد درویش       خواجه امکنگی    خواجه باقی باالله  امام ربانی مجدد الف ثانی شیخ احمد سرهندی   سید آدم بنوری        میان سعدالدین لاهوری   حاجی محمد اسماغیل غوری  حافظ عبدالغفور پیشاوری  حضرت ملا آخوند سید عبدالسلام وکیل.

ازآنجاکه بیشتر تذکره‌ها، سلسله رجال طریقت نقشبندی را از رسول اکرم^(ص) تا سید آدم بنوری ذکر کرده‌اند و کم ‌و بیش به زندگینامه آن‌ها در کتب مربوط به صوفیان و تذکره‌ها پرداخته‌اند؛ لازم نیست در اینجا به احوال همه این بزرگان اشاره شود.  

 

• معرفی ملا آخوند سید عبدالسلام وکیل نقشبندی

ملا آخوند سید عبدالسلام وکیل، به‌عنوان یک عالم با عمل و یک عارف حقیقی از عرفای کشمیر قرن یازدهم شناخته می‌شود. وی در ایالت کشمیر چشم به جهان گشود، اما تذکره‌ها اسم پدر و مادر و سال تولد او را ثبت نکره اند. ابومحمد حاجی محی‌الدین مسکین‌ بن ملامحمد، در دیوان خویش «تحایف الابرار فی ذکر اولیاء الاخیار»، درباره ملا آخوند سید عبدالسلام چنین فرموده است:

ایشان برادر نسبی مرادالدین خان بوده. در ایام کودکی به همراه پدر و برادر خویش به شهر پیشاور رفت. بعد از فراگرفتن علوم عقلی و نقلی، جهت کسب مرام صوفیانه در دربار عبدالغفور پیشاوری خلیفۀ میِا سعدالدین لاهوری حاضر شد و بعد از طی مراحل طریقت به درجۀ اعلی رسید. وی با یاری مرشد و برادر خود در دادگاه‌های کشمیر به عنوان وکیل و قاضی، منتخب گشت و آن‌قدر مالک جاه و حشمت بود که برای رفتن به محل کار سوار پالکی (موکب اشرافی) می‌شد (مسکین، 2015: 567).

ظاهرش بود پرده دنیا  اسپ و جنیان و پالکی فیروز گه به جنیان و گه به اسب ‌سوار

باطنش باخدا به ذکر و دعا بُد برای سواریش هر روز می‌شدی آمدی چو در دربار                       (گ 203 ر).

از قراین موجود، معلوم می‌گردد که ملا آخوند سید عبدالسلام وکیل، در زمان اورنگ زیب پادشاه مغول، می‌زیسته است. این پادشاه، نواب ابراهیم‌ خان را به‌عنوان والی ایالت کشمیر منتخب کرده بود. در دوران صوبه داری نواب ابراهیم‌خان یک اتفاق برای برادر آخوند عبدالسلام می‌افتد که باعث می‌شود وی به حضور حافظ عبدالغفور مشرف شود و از محضر او کسب فیض نماید. شیخ عبدالرزاق در اشعارش از زبان کسی به نام شیخ مقصود، آن را یادآوری کرده است:

شیخ مقصود نام پیری بود گفت روزی ز شیخ پرسیدم  عرض کردم چگونه عبد غفور گفت من با برادر اکبر  حافظ احسن بصیر نامش بود

از محبان شیخ بُد تا بود چون کلامش چو فاضلان دیدم رهبرت شد در این ره پرنور پیش شیخی شدیم در کشمر شرب از راه خواجه تامش بود                              (گ 203 پ).

و این شیخ حافظ پیش‌بینی می‌کند که او در آینده صاحب جاه و مقام خواهد شد و بعدا به واسطه اتفاقاتی که رخ داد، این گونه هم شد و شیخ عبد السلام به منصب قضاوت رسید:

پیش شه قاضی القضاة شوی

صاحب جاه و التفات شوی

ناگفته نماند که ملا آخوند سید عبدالسلام وکیل، در شهر پیشاور زنی را به عقد خود در آورد و خداوند از آن زن او را چهار فرزند عنایت کرد (گ 200 پ). به قول صاحب دارالسلام، آخوند عبدالسلام وکیل، در سال 1171 ه.ق. ماه شوال روز یک‌شنبه بعدازظهر چشم از جهان فروبست و داعی اجل را لبیک گفت و در محله کوجواره سرینگار کشمیر به خاک سپرده شد:

تا مدامی که شیخ نیک‌سرشت رحلتش بود هجده شوال    سنه الف و صد یک و هفتاد تا به هشتاد سال آن استاد

رخت بربست سوی باغ بهشت روز یکشنبه و دو پهر وصال بود در جان خویشتن کن یاد بد نشسته به مسند ارشاد                         (گ 45 ر).

  از معروف‌ترین خلفای آخوند عبدالسلام وکیل، شیخ بابا محمد عثمان، شرف‌الدین محمد زهگیر، شیخ عابد محمد کاووس و عبدالرزاق نقشبندی هستند (گ 234 پ، 235 ر).

   3- مقصد سوم دیوان دارالسلام، مباحث اخلاق اسلامی در چارچوب آیات قرآنی، احادیث اسلامی، داستان و حکایات دینی و اجتماعی مبتنی بر اخلاق اسلامی است که به دو مورد از آنها اشاره می شود:

الف- حلال خوردن و حلال طلبیدن:

یک نکته مهم که ازنظر اخلاقی و دستور دینی در دین اسلام در باره آن بسیار سفارش شده، خوردن لقمه حلال است  قرآن کریم در مورد آن چنین می‌گوید: «یَا أَیُّهَا النَّاسُ کُلُواْ مِمَّا فِی الأَرْضِ حَلاَلاً طَیِّباً وَلاَ تَتَّبِعُواْ خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُّبِین» (بقره، آیه 168). شاعر این بحث را به کمک آیه دیگر قرآن: «یَا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا إِنِّی بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ» (مومنون، آیه 51) و حدیث پیامبر اکرم^(ص): «مَن أکَلَ لُقْمَةً مِن حَرامٍ لَم تُقْبَلْ لَهُ صلاةٌ أرْبَعینَ لَیلةً...» (مجلسی، 1351، ج 63: 314) این‌گونه بیان می‌کند:

یافتن حق اگر ترا هوس است از کلو طیبات پند شنو گر خوری آنچه زو حلال بود در حدیث آمده است هر که حرام     تا چهل روز حق وضویش نیست

مر ترا خوردن حلال بس است واعملو صالحا بخوان سر نو بر رخت نور ذوالجلال بود لقمه‌ای خورد از طعام و ادام فرض و نفل و دعا قبولش نیس (گ 290 پ، 291 ر، گ 439 ر)

ب- در مذمت بخیل

آن چنان که  می دانیم بخل یکی از صفات منفی و از رذایل اخلاق انسان به حساب می آید که در قرآن کریم و در احادیث بسیار مورد نکوهش قرارگرفته است۔ چنانکه امیرالمؤمنین علی^(ع) دراین‌باره فرموده است: «بشِّرْ مال البخیل بحادث، أو وارث»؛ مال بخیل را به آفتی از روزگار یا میراث‌خواران بشارت‌ده (لیثی واسطی، ۱۳۷۶: ۱۹۵). شاعر این حدیث را به حضرت رسول^(ص) نسبت داده و گفته است:

پیش ایزد بخیل مردود است زان سبب شد بخیل خوار و بتر            مصطفی این حدیث فرمودست              بدهید خوش‌خبر به مال بخیل

هم به نزد رسول مطرود است باش از بخل دورتر و حذر گوئیا در به شکر اندود است حادث و وارثش برد بی قیل                       (گ ۳۲۹ ر).

2ـ4. معرفی نسخ خطی دیوان دارالسلام

در تصحیح این اثر نسخ ذیل مورداستفاده بوده است:

نسخه A: به شمار ثبتی ۲۷۳۷ در دیوان‌خانه مهاراجه شری پرتاب سِنگ سرینگار کشمیر، که دارای ۳۶۷ برگ و ۷۳۴ صفحه در اندازه  23.2x14.8cm و بدون جلد است. این نسخه بر کاغذ کشمیری نگاشته شده است و هر صفحه آن بیست بیت شعر دارد.

از سدۀ قرن نهم هجری که شبه‌قارۀ هندوستان به‌عنوان مرکزی از مراکز فرهنگی در شرق جهان اسلام شناخته شد، در میان کاتبان، نوع دیگری از کاغذ رواج یافت که در کشمیر به عمل می‌آمد. این کاغذ که بیشتر رنگ‌های سفید و نخودی آن به جهت نسخه‌نویسی به‌کاررفته، بسیار نازک و عموماً آهار خورده است. هزاران نسخۀ خطی از نگاشته‌های فارسی که در شبه‌قارۀ هندوستان دیوانت شده، بر روی این کاغذ نسخه‌نویسی گردیده است (مایل هروی، 1379: 256).

نسخه حاضر علاوه برداشتن فهرست مضامین، عناوین مضامین نیز در درون دیوان با خط قرمز ثبت‌شده است. صفحات دیوان رکابه و شمار صفحه دارد، بدون هیچ‌گونه تزیینی. متاسفانه به سبب آب خوردگی، شماره بعضی از صفحات پاک‌شده و یا مخدوش است. زمان دیوانت نسخه سال ۱۳۱۸ ه.ق. است و به خط فرزند شیخ غلام احمد بدری بن شیخ غلام مصطفی بدری بن شیخ عبدالرزاق نقش‌بندی، به نام شیخ عبدالقدیر بدری نگاشته شده است.

   در بسیاری از موارد، کاتب یا فردی دیگر، زیر برخی از کلمات ابیات را با مرکب قرمز خط کشیده است. در حاشیه دیوان علاوه بر آیات و احادیث، نکات تاریخی خاصی را در ارتباط با بعضی از ابیات یادآوری کرده است. همچنین ابیاتی را که ایراد داشته، اصلاح‌کرده است. اشتباهات املایی گه‌گاهی در این نسخه به چشم می‌خورد؛ مثلاً خواست به‌جای خاست، تظویر به‌جای تزویر، بست به‌جای بیست، اصراف به‌ جای اسراف، خوند به‌جای خواند، رند به‌جای راند، مسطور به‌جای مستور و... این نادرستی‌های املایی شاید به خاطر کم‌دقتی یا کم سوادی نسخه‌نویس بوده است.

 نسخه B: به شماره ثبتی ۲۷۴۴ در دیوان‌خانه مهاراجه شری پرتاپ سِنگ سرینگار کشمیر. این نسخه دارای ۲۵۹ برگ و ۵۱۸ صفحه در اندازه 20.4x13cm و بدون جلد موجود است. برای این نسخه از کاغذ معمولی استفاده‌شده و تعداد ابیات هر صفحه متفاوت است. بعضی صفحات نوزده، بعضی بیست و اغلب صفحات بیست‌ودو بیت دارد. همچنین صفحات آن دارای رکابه و شماره صفحه است. نسخه کامل نیست و از صفحه ۲۱۵ تا ۲۳۹ برگه‌ها افتاده است. هیچ تزیینی برای صفحه‌ها به کار گرفته نشده و نسخه کاملاً ساده‌ای است. این نسخه در سال ۱۳۱۵ ھ.ق. به خط شیک عبدالقدیر بدری، نگارش یافته است.   

 

2-5. بررسی و تحلیل ویژگی‌های سبکی و زبانی دار السلام

این ویژگی‌ها در سطح‌های آوا و وزن، واژگان، بلاغت و ادبیت و محتوا بررسی می‌شود:

 2ـ5ـ1. ویژگی‌های آوائی

از اشعار شیخ عبدالرزاق نقشبندی معلوم می‌شود که وی نمی‌خواسته خود را به‌عنوان یک شاعر حرفه‌ای معرفی کند و بیشتر هدف او از تألیف و سرودن دیوان دارالسلام، که در قالب مثنوی و بر وزن حدیقه‌الحقیقه حکیم سنایی است، نشان دادن اعتقاد عمیق خود نسبت به عقاید پیر و مرادش، آخوند عبدالسلام وکیل بوده است:

گر چه دیگر برادران این راز من هم این چند بیت بی تزویر

گفته‌اند و نداشتش این ساز میکنم در سر محبت پیر                     (گ ۳۲۹ ر).

ازاین‌جهت شیخ عبدالرزاق نقشبندی خود را شاعر (حرفه‌ای) نمی دانست و ازاین‌ بابت در بسیاری از موارد توجه چندانی به قواعد و قوانین شاعری نداشت و در بند آراستن سخن و به‌کارگیری فنون ادبی نبود؛ بنابراین در جای‌جای این اثر، عیوب وزن و قافیه و ردیف و امثال آن را آشکارا می‌توان دید. در این ارتباط شاعر در بیشتر اشعار خود فقط به آوردن قافیه اکتفا نموده و در کمتر مواردی ردیف را به‌کاربرده است:

بعد یک هفته یک عزیزی نیک

اسبی آورد هدیه با دل نیک                       (201 ر)

 

عرض کردم که این جوان در مزد

پیش ازو  من ز بیم خواهم مرد                        (228 ر)

 

هر که از تو مصافحه گیرد

او به تحقیق دست من گیرد                        (163 ر)

 

و البته اشعار فاقد قافیه هم در این دیوان قابل‌مشاهده است:

هر که دستت گرفت در بیعت

دست من درگرفت این حق است                    (گ، 132 پ)

 

این بلا گوهر خزانه ماست

ما گهر را به کس عطا نکنیم                 (گ، 186 پ)

شاعر در چند جای عبارت (همه‌ها) را به معنای «جملگی» آورده است تا با قافیه و ردیف و وزن شعر هماهنگ شود:

متحرک می‌شوند چون اعضا در مقامات واصل از همه‌ها

زود بینند سوی وی همه‌ها در کرامات شامل از همه‌ها

2ـ5ـ2. حذف برخی از واج‌ها

 ۱ ۔ در برخی از ابیات به جهت تنظیم وزن شعر، به سنت قدیم شعر فارسی، واج الف (ا) حذف‌شده ست:

براهیم به‌جای ابراهیم

چون براهیم ماه و هم خور را

گفتی این است مر مرا ز خدا

۲ ۔ حذف الف (ا) در «از»

گر تو اسراف می‌کنی ز دخان

می‌شوی از برادر شیطان

۳ ۔ حذف واج (گ) در «اگر»

ار تو اسراف می‌کنی ز دخان

می‌شوی از برادر شیطان

۴ ۔ حذف (ا و گ) در «اگر»

جایکی بهر خواب و خوردن خود دانه بر سفره‌اش نیفتادی

ور زیاده کنی بود از بد ور فتادی بکس نمی‌دادی

۵ ۔حذف (و) در «وی»

کرد خیرالبشر خطاب و را

که نبخشد خدا گناه ترا

۶ ۔حذف (ت و ر) در «بهتر»

بانی دین امام ربانی

به نوشت است اگر همی‌خوانی

۷ ۔ ساکت نمودن واج «و» برای تنظیم  وزن شعر:

گفت خود را اویسی احمد جایکی بهر خواب و خوردن خود

چند گه بود اندرین بیخود ور زیاده کنی بود از بد

2ـ 5-3. افزایش واج

اضافه کردن واج (ا) به ابتدای اسم یا صفت به سبک قدیم: اسفید به‌جای سفید، اشتر به‌جای شتر، اشکسته به‌جای شکسته.

اشهب از تاختن سر اندازد

اشتر ز آهستگی سر افرازد

و اضافه کردن واج «ه» به آخر واژه: جهازه به‌جای جهاز و...

در جهازه فکند و رفت به زود زنده­گی بده تو در دوعشاء

کرد هر صاحبان خود پدرود پس سخن درمکن ز چون‌وچرا

2ـ5ـ4. ویژگی‌های واژگانی

اگرچه متن دیوان دارالسلام، به زبان رایج دوره شاعر سروده شده است؛ اما ظواهر امر نشان می‌دهد که این اثر رنگ و بوی کهنگی هم دارد؛ به‌طوری‌که واژگان فارسی و عربی قدیم در اشعارش به فراوانی دیده می شود؛ واژگانی مانند: تیار، فلسه، بزاق، تبختر، صبی، حنطه، رادی، بوند، ادام، بخنی، ثیب، کربت، محرر، ماکیان، مطبخ، آوند، بیضه، رایت، اخگر، تکاور، غوک، هیمه، باسن، همیان، منفعل، ممسک، ضغظه، غل و امثال این‌ها. ازآنجاکه شاعر زندگی در دوره‌های مختلف: مغول، افغان و انگلیسی‌ها را تجربه کرده است، تأثیر زبان مربوط به حاکمان این دوره‌ها را در شعر او می توان مشاهده کرد؛ مانند واژه انگلیسی (لک) (Lakh) به معنی صد هزار:

سه سه لک یافتند از دینار گر دو لک بوده‌اند اصحابش

اشتر و گاومیش غیر شمار صد هزاران به‌پیش احبابش

همچنین در این دیوان، لغات زبان عربی و اصطلاحات دینی، به‌واسطه تأثیر قرآن و حدیث، به مقدار زیاد دیده می‌شود، مانند:

چون قضایش نمود بر خود هلک همچنان زنگ جرم و ذنب و گناه هر غریب و فقیر و هر مسکین گفتم ابلیس راشدی تو رجیم بارها خواجه از یسار و یمین

حال وی ماند سالم اندر فلک دور گردد ز تائبان گناه گشت آزاد از عذاب مهین انّ علیک لعنتی به یوم عقیم مژده دار ز آید بهاءالدین

و علاوه بر لغات عربی، شاعر گاهی واژه‌های ترکی را نیز به‌کاربرده است، مانند:

آنی یخشی تو نکیر گفت

یعنی آن را نکو بگیر بگفت

همچنین واژه‌های زبان اردو به مقدار زیاد دیده می شود: مانند نوھٹہ، اٹھک، منٹچو، دوبی ...

بود نوهٹه مسکنش خوشتر

چون رسیدم در آمدم از در

و نیز واژه‌های زبان کشمیری؛ از جمله: کدل (به معنای پل)، ڈالان، بانگ و...

مقبره‌اش در ره فتح کدل است

درگشادِ گره که بی‌بدل است

و گاهی آوردن واژه‌های نامفهوم که در فرهنگ‌ها ضبط نشده است؛ مانند کلمه «چسپی» در بیت ذیل که معنای روشنی ندارد و ممکن است در معنای مشت‌ومال باشد:

در مورد افعال، شاعر فعل منفی را در بیشتر ابیات همراه با (م) آورده است؛ مانند مخور، میار، مساز و...

هست بدتر ز عصر چون نسوار سوی من گفت هیچ غم تو مخور

زان به بینی خویش بوی میار من ترا تربیت کنم درخور

2-5-5. ویژگی‌های نحوی

  به‌کارگیری حرف‌اضافه «به» در معانی مختلف: تا، با، در و...

خواه ای دل ازین همه تو مدد

رضی‌الله‌عنهم خوان به ابد

» در این بیت:

مردم ازجمله جاه گشتند جمع دید شیخ بزرگ بر مرکب عالمان که با عمل هستند

همچو پروانه درشدند به شمع شد پیاده به‌ پیش شان به ادب که به دل خاک‌ پایشان هستند

آوردن «اندر و اندرون» به‌جای «در»:

اندران وقت یافتند وفات

به سیاحت شدند در جنات

استفاده از واژه «همی» در افعال ماضی و مضارع استمراری:

گر کند شیخ شکوه‌ای به شما شیخ را رد و بد همی‌گفتی

من وسیله همی­شوم به شما دامن از صحبتش همی‌رفتی

گاهی در فعل امر، پیشوند «می»  را به‌کاربرده است:

افضل است از همه یقین می‌کن

اعتقاد نکو برین می‌کن

2ـ5ـ6. سطح بلاغی

همان‌طور که اشاره شد، هدف اصلی شاعر در این اثر تعلیمی بیشتر تبیین و تفسیر اخلاقیات اسلامی و عقاید صوفیانه فرقه نقشبندی، مدح و منقبت خواجگان این فرقه و معرفی عقاید آن‌ها بوده است. ازاین‌جهت شاعر در این اثر تا حد زیادی در بند به‌کارگیری صنایع و فنون ادبی و زیبایی‌های بلاغی و آراستن سخن، به آن صورت که شاعران حرفه‌ای در نظر داشته‌اند، نبوده است. بااین‌حال در برخی از ابیات و فرازهای دیوان، به صنایع و فنونی برمی‌خوریم که احتمالاً به‌صورت ناخودآگاه و غیرارادی در شعر شاعر وارد شده است؛ صنایعی از قبیل: تضمین، تلمیح، تشبیه و...

2ـ5ـ7. تضمین

تضمین از آرایه‌های ادبی و به معنی آوردن آیه، حدیث، یا سخن مشهور در بین سخن است. هم‌چنین، اگر شاعر تمامی مصراع یا بیتی را از شاعری دیگر در سخن خود بیاورد، تضمین خوانده می‌شود (همایی، 1364،ج 2: 93). بیشتر تضمینات به‌کاررفته در این اثر مربوط به آیات قرآن و احادیث اسلامی است؛ مانند این بیت:

ادعو ربکم تضرعا برخوان

لا یحب المعتدین بخوان بی آن                  (گ 245 ر)

 

که آیه «ادْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْیَةً إِنَّهُ لَا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ» (اعراف ۵۵)، در آن تضمین شده است.

و از این موارد در این اثر به فراوانی هست که شاعر سعی کرده است با استفاده از آیات قرآن و به شکل‌های مختلف، مفاهیم دینی و یا صوفیانه را به مخاطب خود تعلیم دهد، ازجمله تضمین آیه 261 سوره بقره؛ «مَثَلُ الَّذینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فی سَبیلِ اللهِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فی کُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَ أللهُ یُضاعِفُ لِمَنْ یَشاءُ وَ أللهُ واسِعٌ عَلیمٌ» در بیت زیر:

حَبَّةٍ واحد سنابل سبع

الف مائه من سنابل نفع         (گ 266 پ)

و به همین سان تضمین احادیث نبوی و بزرگان دین در بسیاری از ابیات این اثر تعلیمی دیده می‌شود، مانند: «اِتَّقُوا فِرَاسَةَ اَلْمُؤْمِنِ فَإِنَّهُ یَنْظُرُ بِنُورِ اَللَّهِ» (دیلیمی، ۱۳۷۶، ج۱: ۱۳۰) در بیت زیر:

اتقو جمله عقل مومن را

انه ینظر بنور الله

2ـ 5-8. تلمیح

تلمیح از لَمَحَ، در لغت به معنی با گوشه چشم نگریستن است و ازجمله صنایع معنوی بدیع است که در آن نویسنده یا گوینده در ضمن نوشتار یا گفتار خویش به آیه، حدیث، داستان، یا مثل قرآنی یا  مثلی معروف، اشاره داشته باشد (همایی،1364،ج2: 69). بنا به روایت ابن‌بابویه، «حُبِّبَ إِلَیَّ مِنَ اَلدُّنْیَا اَلنِّسَاءُ وَ اَلطِّیبُ وَ قُرَّةُ عَیْنِی فِی اَلصَّلاَةِ» (۱۳۸۲،ج۱: ۱۶۵)، ، حدیثی از پیامبر اکرم^(ص) است که شاعر در شعر زیر به آن اشاره  دارد:

زانکه فرمود احمد مرسل     در جهان مر مرا اشک مشک فریز

هر که بود است اطیب و افضل هم نماز است و هم زن آمد نیز                    ( گ ۲۵۱ ر).

و همچنین آیه: «ا نَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ الْجِبالِ فَأَبَیْنَ أَنْ یَحْمِلْنَها وَ أَشْفَقْنَ مِنْها وَ حَمَلَهَا الْإِنْسانُ إِنَّهُ کانَ ظَلُوماً جَهُولاً» (احزاب، 72) در ارتباط با این اشعار:

هم امانت که کرد عرض به حال هر سه گشتند حاش لله خوان از ظلوم و جهول کرد ثناش

بر سماوات و ارض و فوقی جبال نگرفتند و درگرفت انسان حیرت و عبرتی نمود نباش          (گ ۲۷۳ ر ۲۷۴ پ).

2ـ5-9. تشبیه   

کاربرد این آرایه اندک و شاعر تمایلی به استفاده از انواع تشبیه نداشته است و در اغلب تشبیهات به‌کاررفته، تمامی ارکان تشبیه را ذکر کرده است:

بود         اندر           نماز            استاده                       جبینش چو مهر رخشنده همچون مرغ قفس رمیده شدم

راستر همچو سرو آزاده روی چون ماهتاب تابنده مثل گندم ز دل طپیده شدم               (گ 40 پ، 41 ر).

 

بحث و نتیجه‌گیری

دیوان دارالسلام، و به‌ عبارت دیگر، گنجینه اخلاق مباحث و تعلیمات فرقه نقشبندیه، باز تاب عقاید و تفکرات خاص شیخ عبدالرزاق و مرشد او، ملا آخوند سید عبدالسلام وکیل است. این ویژگی موجب شده که او برای تبیین بیشتر این عقاید، به معرفی دقیق رجال طریقت نقشبندیه بپردازد و نشان دهد که این طریقت در هند و کشمیر به وسیله کدام یک از خواجگان آن رواج یافت و گسترش پیدا کرد. بنابراین، این دیوان از ‌این جهت می تواند برای تذکره‌نویسان و محققان ادبی و تاریخی مورد تامل و توجه باشد. با بررسی اشعار نه چندان فاخر دیوان دارالسلام در می یابیم که  شاعر در این اثر تا حد زیادی دربند به‌کارگیری صنایع و فنون ادبی و زیبایی‌های بلاغی و آراستن سخن به آن صورت که شاعران حرفه‌ای در نظر داشته‌اند، نبوده است. بااین‌حال، در برخی از ابیات و فرازهای این اثر به صنایع و فنون ادبیی برمی‌خوریم که احتمالاً به‌ صورت ناخودآگاه و غیرارادی در شعر شاعر واردشده است. در این ارتباط تلمیح و تضمین آیات و روایات را نسبت به آرایه‌های دیگر بیشتر می‌بینیم که این موضوع نشان دهنده ارادت شاعر به مفاهیم دین اسلام و نیز مقامات دینی و شخصیت های عرفانی تاثیر گذار، بخصوص مرشد خود شیخ عبد السلام بوده است. از آنجا که شاعر با فرهنگ ها ی مختلف مربوط بوده و به آن سبب از زبان‌های مختلف تأثیر پذیرفته است؛ علاوه بر واژگان کهن فارسی و عربی، موجود در دیوان شاهد واژگان زبان های انگلیسی، کشمیری، اردو و ترکی نیز هستیم. در مجموع دیوان دارالسلام منعکس کننده مسائل دینی، صوفیانه، ادبی، تاریخی و سیاسی کشمیر در قرن دوازدهم هجری است که از خلال آن می توان به بسیاری از اطلاعات اجتماعی و عرفی آن دوره دست یافت.  

تعداد مشاهده مقاله: 651