ارزیابی برابرنهاده های مؤلفه های عامیانۀ سریال مختارنامه

1. مقدمه

آفرینش اثر فاخر، بسیار قابل تقدیر و ستایش است و نشان از هنرمندی صاحب اثر دارد. آنچه بعد از آفرینش اثرِ ارزنده و ارجمند اهمیت می­یابد، معرفی و عرضۀ آن به آن ­سوی مرزها و گسترش دایرۀ مخاطبان است. نقش سیاست‌گذاری­ هوشمندانه و سرمایه­گذاری مناسب در این خصوص در دو چندان شدن مخاطبان غیرقابل چشم­پوشی است و به نوعی می­توان آن را خدمت به زبان و فرهنگ مبدأ دانست. در میان آثار هنری- نمایشی که در سال­های اخیر در کشور ما بر سر زبان­ها افتاده و افزون بر استقبال چشمگیر مخاطبان داخلی به خوبی توانسته نظر مخاطبان سایر کشورهای اسلامی و به ویژه عرب­زبان را به خود جلب کند، سریال مختارنامه است.

سریال مختارنامه برای انتقال مفاهیم موردنظر از راهبردهای متعددی چون ضرب‌المثل، کنایه، تشبیه، مؤلفه­های عامیانه همچون اصطلاحات، کنایه‌ها، همگون‌سازی، واژگان کوچه‌ ‌بازاری، دش‌واژه‌ها، دعا و نفرین، شکسته‌نویسی و... بهره گرفته است و توانسته با استفاده از ابزارهای زبانی به خوبی فرآیند انتقال مفهوم را انجام دهد. وجود چنین راهبردهایی به ویژه مؤلفه­های عامیانه گرچه در زبان مبدأ یا همان زبان فارسی، نقش غیرقابل انکاری در باورپذیری و اقناع مخاطب داشته است، پرسش این است که در متن برگردان شده به زبان عربی، جایگاه و نقش چنین مؤلفه­هایی در انتقال مفهوم مورد نظر به چه شکل است و اساساً آیا این دست مؤلفه­ها در بسترِ متن برگردان شده همان باری را بر دوش می­کشند که در زبان مبدأ داشته­اند.

در پرتو اهمیت مسئله و ضرورت دغدغه­مندی به فرهنگ و زبان فارسی و توجه به موضوعِ نحوۀ بازتاب آثار هنری فارسی به سایر زبان­ها و لزوم اصلاح خطاها در کارهای مشابه بعدی، این پژوهش بر آن است تا بعد از شناسایی، استخراج و دسته­بندی مؤلفه­های عامیانه به‌کار رفته در سریال مختارنامه با روش توصیفی- تحلیلی به واکاوی عملکرد مترجم  نسبت به آن عنصر بپردازد و نقاط ضعف و قوت کار وی را فرادید مخاطبان قرار دهد.    

2. بیان مسئله

زبان عامیانه یا زبان کوچه و بازار یا فولکلور (folklore) «دانش عوام یا توده­شناسی، شاخه­ای است از علم مردم­شناسی و عبارت است از علم به آداب و رسوم­ها، بازی و سرگرمی­ها، قصه­ها، افسانه­هـا، آوازهـای محلـی، ضرب‌المثل­ها و چیستان­ها، تصنیف­های شادی و عزای یک قوم و ملت که زبان به زبان و دهن به دهن از نسلی به نسلی می­رسد و جمع­آوری و بررسی دقیق آن‌ها بسیاری از نکات تاریک و مبهم زندگی و معیشت، اخلاق و عادات، عواطف و احساسات و طرز تفکر و اندیشه و ویژگی­های روحی آن قوم و ملت را آشکار می­سازد» (قیاسی، 1395: 35). گفتنی است این ادبیات قبل از آنکه به صورت مکتوب درآید در ابتدا محدود به ادبیات شـفاهی بود.

زبان فارسی در مرتبة گفتار، شیوه­های بیانی مختلفی از جمله ادبی، رسمی و محاوره یا زبان روزمره دارد. زبان محاوره یا همان زبان عامیانه، زبانی کم و بیش آزاد است که بین شخصیت­های داستان رد و بدل می­شود و گاه نمی­توان مرز مشخصی بین زبان معیار یا زبان روزمره قائل شد. گاه یک واژه یا یک ترکیب، نزد برخی از صاحب­نظران عامیانه است، اما از نظر گروهی دیگر جزء زبان معیار یا حتی ادبی است؛ این مسئله کار پژوهش در زمینۀ زبان عامیانه را دشوار می‌کند.

سریال مختارنامه -که سرگذشت مختار ثقفی (1- 67 هجری) و یاران وی را درخصوص انتقام از مسببان واقعۀ کربلا (دهم محرم سال 61 هـ. ق) به تصویر کشیده و سیر قهرمان­شدگی او را نمایش می­دهد[1]- دربرگیرندۀ تعداد قابل ملاحظه­ای از مؤلفه­های عامیانه است که بین شخصیت­های سریال یادشده رد و بدل می­شود. نظر به حضور پررنگ تعابیر یادشده در دل متن مبدأ و در همان حال، بار سنگینی که این دست تعابیر در فرآیند انتقال مفهوم بر دوش می­کشند، پژوهش حاضر عهده­دار ارزیابی عملکرد مترجم[2] درخصوص برابرنهاده­های تعابیر مورد نظر است.

3. پرسش­ها و فرضیه­های پژوهش

این پژوهش می­کوشد به دو پرسش محوری پاسخ دهد:

- کدام روش معادل­یابی مؤلفه­های عامیانه در سریال مختارنامه بیشترین کاربرد را داشته است؟

- عملکرد مترجم در ترجمه و معادل­یابی انواع مؤلفه­های عامیانه چگونه بوده است؟

فرضیه­هایی که برای آن دو قابل تصور است، چنین است:

- به نظر می­آید روش معنایی بیشترین راهکار مورد استفاده در برخورد با تعابیر عامیانه این سریال باشد.

- برداشت اولیه این است که مترجم در تشخیص و معادل­یابی مؤلفه­های عامیانه سریال؛ آنچنان که انتظار می­رفت دقیق عمل نکرده­ و در بسیاری از موارد شاهد برخورد سطحی و گذرا نسبت به تعابیر مورد نظر هستیم.

4. پیشینۀ پژوهش

تاکنون پژوهش­های بسیاری در زمینۀ زبان عامیانه صورت پذیرفته، اما در خصوص ارزیابی فیلم و به ویژه سریال مختارنامه از منظر مؤلفه­های زبان عامیانۀ پژوهشی ارائه نشده است. با این­ همه برخی از پژوهش­های مرتبط با زبان عامیانه در ادامه ارائه خواهد شد.

الهه ستاری و دیگران (1398) در مقالة «بررسی اصول و معیارهای ترجمه از زبان عامیانه: مورد کاوی زبان عامیانه عربی» سعی در یافتن راهکارهای مناسب برای تعبیرهای عامیانه دارند و بهترین راهکار ترجمه را معادل­یابی زبان عامیانه  و نه ترجمه  معنایی می‌دانند.

مرضیه ربیعی و دیگران (1398) در مقالة خود با عنوان «معادل­یابی مقوله­های فولکلور ایرانی: ترجمة عربی نون والقلم جلال آل‌احمد» به بررسی و تقابل عناصر فرهنگی این داستان و ترجمة آن با استفاده از راهکارهای پیتر نیومارک[3] پرداخته و چنین نتیجه گرفته­اند که معادل­یابی فرهنگی و کارکردی بیشترین بسامد را در ترجمه این کتاب داشته است.­

                مریم حاجی‌زاده و دیگران (1398) در پژوهشی با عنوان «ارزیابی شیوه­های ترجمۀ عبارت‌های طنزآمیز سریال «مدیر عام» و دوبلۀ فارسی آن بر اساس راهبردهای گاتلیب[4]» به تحلیل عبارت­های طنزآمیز این سریال که زیرمجموعة مؤلفه­های عامیانه قرار می‌گیرد، پرداخته‌اند. یافته­های آن‌ها نشان می­دهد که جابه‌جایی ارکان و دگرنویسی مهم­ترین تکنیک مترجم یا مترجمان در دوبله این سریال بوده است.

فاطمه محمدنسب و فرشته افضلی (1400) در پژوهش خود با عنوان «بازتاب جلوۀ مؤلفه­های عامیانه در ترجمه: مجموعه داستان الحب فوق هضبة الهرم» به تحلیل تعابیر و واژه‌های عامیانه در زبان عربی و بومی‌سازی آن پرداخته‌اند و پس از دسته­بندی موارد و نقد و بررسی آن‌ها نتیجه گرفته­اند که مترجم در فرآیند برگردان از راهبرد جابه‌جایی بیشترین استفاده را داشته است.

این نیز یاد کردنی است که تنها پژوهشی که تاکنون در خصوص سریال مختارنامه ارائه شده مقالۀ «بررسی استراتژی­های به‌کار گرفته شده در دوبلۀ عربی تابوهای سریال مختارنامه» (1400) از محدثه حدادی و همکاران است که به ارزیابی و تحلیل راهبردهای تابوها و دش­واژه­های سریال مختارنامه پرداخته است. با این حال هنوز عملکرد مترجم در خصوص مؤلفه­های عامیانه سریال یادشده مورد ارزیابی قرار نگرفته و همین امر اهمیت تحقیق پیش­روی را دوچندان می­کند.

5. بحث و بررسی

به باورِ اهل نظر، گونه­های مختلف زبانی به اداری، رسمی، عادی، محاوره­ای و عامیانه تقسیم می­شود؛ برای مثال، همسر، شوهر و آقا از نظر معنایی شبیه یکدیگرند، اما به لحاظ گونۀ زبانی متفاوتند؛ «گونه» به شکل­هایی از زبان گفته می­شود که هرکدام در مکان و موقعیت معینی به‌کار می­روند و بخشی از نیاز زبان را تأمین می­کنند. پس ما در هر موقعیت با گونۀ زبانی مختص به همان موقعیت سخن می­گوییم که در علم بلاغت به آن مقتضای حال گفته می­شود. این سخن دربارۀ جملات و عبارات و ساخت­های نحوی نیز صدق می­کند که تفکیک نکردن آن‌ها موجب عدم هماهنگی در اجزای متن می­شود (ناظمیان، ۱۳۹۷: ۴۵).

برخی از این مترادف­ها و معادل­ها ممکن است از لحاظ معنایی یکسان باشند، اما از نظر بار عاطفی متفاوتند. مانند عبارت «فوت کرد» با «به ملکوت اعلی پیوست». برخی دیگر از مترادفات جز یک دسته طبقه‌بندی می­شوند، اما هرکدام از نظر شمول معنایی تفاوت دارند؛ مانند واژۀ «فرش» که معنای گسترده­تری نسبت به کلمۀ «قالی» دارد. برخی دیگر از مترادفات از نظر معنایی یکسانند، اما نمی­توان آن‌ها را جایگزین یکدیگر کرد؛ زیرا کلمات همنشین آن‌ها متفاوتند؛ مانند پیر و فرسوده که موصوف خاص خود را دارند؛ پیر برای انسان و فرسوده برای اشیا به‌کار می­رود. برخی دیگر از مترادف­ها از نظر شدت و ضعفِ معنا متفاوتند؛ مانند «بد، شرور، پلید» که مترجم باید براساس مقتضای جمله، معادل مناسب را انتخاب کند (همان: ۴۶-۴۸).

زبان محاوره در عین آنکه از صور خیال مایه می­گیرد با زبان ادبی از دو جهت تفاوت دارد: یکی اینکه تعابیر تصویری را از روی تقلید به‌کار می­برد و گاهی در استفاده از آن‌ها قصد و عمد هنری ندارد و دیگر آنکه از نظم و آراستگی که وجه مشترک زبان­های علمی و ادبی است، بی‌بهره است (سمیعی، 1385: 48).

ذوالفقاری در کتاب زبان و ادبیات عامۀ ایران، عناصر زبان عامه را چهار قسم می­داند: الف- واژگان، ب- ضرب­المثل‌ها، ج- کنایه‌ها و د- اصطلاحات (1394: 384). ویژگی‌های مشترک ادبیات عامه در قیاس با ادب رسمی چنین است:

1- سادگی بیان و زبان؛ زیرا مخاطب آن بیشتر کودکان و طبقات عام جامعه هستند.

2- نامشخص بودنِ پدیدآورنده و خاستگاه: آفرینندة گونه­های ادب عامه مردم هستند و خاستگاه ادب شفاهی را نمی­توان محدود به منطقة خاصی دانست یا دست بالا محدود به مرزهای ملی یک کشور باشد.

3- تعدّد روایات: ممکن است ده­ها روایات و داستان از یک ترانه، ضرب‌المثل و... وجود داشته باشد.

4- شفاهی بودن شکل انتقال

5- تفاوتِ درون‌مایه و کارکردها: مهم­ترین کارکرد ادبیات عامه، جنبة سرگرم‌کنندگی است؛ مثل قصه­ها، لالایی مادران، چیستان­ها، ترانه­ها که وسیله­ای است برای ارتقای زندگی  و وابسته به زندگی اجتماعی که گاه جنبة سیاسی به خود می­گیرد.

6- تنوع گونه­ها و درون مایه­ها: ادب عامه مانند ادب رسمی دارای قواعد محکمی نیست و تنوع‌طلبی و خروج از قواعد رایج است. همچنین از حیث درون‌مایه نیز متنوع و در بیان حقایق جسورتر است.

7- داشتنِ مخاطب عام

8- وسیع بودنِ دامنة تاریخی: ادب عام بسیار کهن و بدون تاریخ است؛ زیرا انسان قبل از اختراع خط، زبان را اختراع کردند و با آن احساسات و خاطرات خود را بیان کردند.

9- نادیده­ گرفتنِ قواعد ادبی: در این زبان به رعایت وزن و قافیه و جنبه‌های ادبی و هنری کمتر توجه می­شود و آنچه اهمیت دارد درون‌مایه و محتوای آن است.

10- دگرگونی به مقتضیات زمان: همواره حوادث و شرایط جدیدی به وجود می­آید که ثبات ادبیات عامه را برهم می­زند و پیوسته آن را تغییر می­دهد (ر. ک: همان: 13-18).

در نظر زبان­شناس اسکاتلندی- آمریکایی جرج یول[5]، زبان محاوره ویژگی­های خاص خود را دارد: الف- نحو زبان محاوره نسبت به زبان مکتوب انسجام کمتری دارد؛ زیرا در محاوره جملات گاه ناتمام می­مانند. همچنین از جملات مجهول کمتر استفاده می­شود. ب- در زبان محاوره بیشتر از «و، ولی، بعد» به عنوان رابط میان بندها استفاده می­شود و گاه بدون هیچ رابطی می­آیند. ج- در زبان محاوره گاه حرف عطف حذف می­شود و صفات را یک به یک بیان می­کنند. د- در زبان مکتوب جملات بر پایة مسند و مسندٌالیه است، اما در زبان محاوره تکیه بر موضوع سخن است. ذ- در زبان محاوره از آنجا که گوینده فی‌البداهه حرف می­زند در میان سخنش مکث­هایی وجود دارد که آن‌ها را اصوات یا الفاضی گاه بی معنی پر می­کنند (خزاعی‌فر، 1388: 84).

همچنان که در پیش گفته شد، مؤلفه­های زبان عامیانه به صورتِ واژگان شکسته، سوگندها و نفرین­ها، تابوهای زبانی، ضرب‌المثل­ها، تعابیر کنایی، تعابیر طنزی و هجو محور، تکرار واژه­ها، واژگان همگون و اتباع، عبارت­های کوچه بازاری نمودار می‌شود. بر این اساس، ترجمه و معادل مؤلفه­های عامیانۀ سریال مختارنامه در محور­های یادشده مورد بررسی قرار می­گیرد.

5-1. برابرنهاده­های شکسته واژگان

تفاوت زبان گفتاری و زبان نوشتاری در شکسته یا شکسته‌نویسی است که مقابلِ به اصطلاح «لفظ قلم» قرار می­گیرد. زبان محاوره را هم می­توان شکست و هم شکسته­نویسی نکرد. در شکسته‌نویسی برخی عناصر دگرگون می­شوند و برخی دیگر دست نخورده می­مانند. شکستگی جلوه­های گوناگون دارد: کاهش شمار هجاها، تغییر تقطیع هجایی، تغییر نوع مصوت، حذف صامت و... و در نتیجه آن، پدیده­های گوناگون زبانی به وجود می‌آید از جمله بن مضارع کوتاه می­شود و گاه به یک صامت کاهش می­یا­بد، مانند «می­روم» به «می­رَم». در نمودی دیگر، فعل اسنادی کوتاه می­شود؛ مثلِ «شب است» به «شبِه». در شکلی دیگر، صامت میانجی حذف می­شود؛ مانند «خانه­اش» به «خونَش»؛ گفتنی است هدف از شکسته‌نویسی صرفه‌جویی و کمترین تلاش برای رساندن پیام است (سمیعی، 1385: 57).

برای اینکه بتوان زبان گفتار و معیار را به زبان محاوره و عامیانه بدل کرد، یکی از راه‌ها شکستن کلمات و تغییر تلفظ آن‌هاست؛ روش شکسته‌نویسی، یعنی کلمات به همان طریقی که ادا می­شوند، نوشته شود. شناخت زبان گفتاری از آن جهت اهمیت دارد که بخش عمدة یک داستان یا نمایشنامه را گفت‌وگو تشکیل می­دهد و مترجم باید گفت‌وگو را روان و طبیعی در بیاورد. در ترجمة گفت‌وگوهای فیلم نیز مترجم معمولاً روان­تر و طبیعی‌تر ترجمه می­کند؛ زیرا می­داند ترجمة او مصرف گفتاری دارد، پس می­کوشد تا حد امکان از نظر لغات و اصطلاحات و نحو جملات به زبان گفتاری نزدیک کند تا گفتار در دهان هنرپیشه روان جلوه کند (خزاعی‌فر، 1388: 81).

بررسی‌ها حکایت از این دارد که 50 مرتبۀ شکسته­نویسی -یا بهتر بگوییم: شکسته‌گویی- در طول سریال اتفاق افتاده که به عنوان نمونه چند مورد از برابرنهاده­های آن در جدول (1)  مورد بررسی قرار می­گیرد.

جدول 1. نمونه­هایی از شکسته واژگان

معادل­های بیان شده القاگر این است که شکستگی واژگان مبدأ در فرآیند تعریب جای خود را به زبان فصیح نوشتاری یا عادی­نویسی داده و آن عبارت­ها عامیانه­بودگی خود را از دست داده­اند؛ هر چند که بار معنایی و گویایی آن‌ها در بیشتر موارد حفظ شده است. توضیح بیشتر اینکه در عبارت «ناز شستت» -که به معنای آفرین و احسنت است- واژۀ «شست» با واژۀ «ید» تناسب دارد و معادل مناسبی آورده شد. برای عبارت «یعنی کشک!» معادل «لا یُجدی شَروَی نقیر، لا یساوی نَکلة، لا یساوی شَروَی نَقیر» مناسب­تر بود. معادلِ جایگزین شده برای «پیش­مرگت!» کاملاً نارساست و امکان استفاده از مشتقاتِ «فداء لک» وجود داشت. برای عبارتِ «انگار نه انگار ما هم آدمیم» امکان استفاده از معادل­هایی همچون  «أصبحتُ صفراً علی الشِّمال، لا یُقرع أَنفی، لستُ فی الحُسبان، أُهمل شأنی» وجود داشت. در معادل عبارتِ «بلبل زبانی موقوف!»، تندی لحن و حالت امری و دستوری آن حفظ شده است. مترجم در برگردان عبارتِ «کار دنیا چپه شده» به تفسیر و اطناب روی آورده است و امکان استفاده از معادل «هل قامتِ الدُّنیا وقَعَدَت؟» وجود داشت.

5-2. برابرنهاده­های سوگندها و نفرین­ها

در کنار شعر و قصه و ضرب‌المثل­ها، سوگندها و نفرین­ها نیز بخشی از فرهنگ مردم است که مطالعة آن برای شناخت و تحلیل امیدها و آرزوهای مثبت و منفی و نیز کینه­ها و مؤدت افراد جوامع مختلف ضروری است و همچون کنایات و ضرب‌المثل­ها، بخشی از تقابل رفتاری مردم و در نتیجه فرهنگ اجتماعی جوامع مختلف است (بشرا، 1396: 10). در جوامعی که باورهای مشترک بین عامه مردم وجود دارد، عبارات نفرین­گونه یا سوگندواژه­ها که در گفتار خود به وفور استفاده می­کنند برای مقاصدی چون تأیید و اثبات سخن خود یا ابراز تنفر و انزجار یا آرزو و دعای بد از کسی یا چیزی را داشتن است. نفرین، واکنشی خشم­آلود است که بیش از هر چیز از عجز و بیچارگی حکایت می­کند. مضمون نفرین­ها عمدتاً در طلب چند شر برای نفرین شده خلاصه می­شود: الف- درخواست مرگ، ب- درخواست کاهش رزق و روزی، ج- درخواست انواع بیماری و د- درخواست عاقبت بد (ذوالفقاری، 1394: 389).

قسم دادن و قسم خوردن نیز برای اطمینان دادن به کسی یا صورت گرفتن کاری است. از جمله قسم­های موجود در ادبیات عامة ایران عبارتند از: به خدا، به والله، به پیر به پیغمبر، به حضرت عباس، به همین سوی چراغ، این تن بمیرد، ارواح پدرت و بسیاری دیگر (همان: 395). متن مورد مطالعه سرشار از سوگند و نفرین است که به عنوان نمونه به برخی از آن‌ها و معادل عربی آن‌ها در جدول (2) اشاره می­شود.

جدول 2. نمونه‌هایی از سوگندها و نفرین­ها

بررسی نشان می­دهد که مترجم در عبارتِ «یک تار موی...» به ترجمۀ تحت‌اللفظی روی آورده است و این امکان وجود داشت که از معادل­هایی همچون «لا أقایسه مع أحد، لا أجعل له مثیلاً، لا أفترض له مزاحماً» استفاده شود. در معادل­یابی برای «هُرهُری مذهب و دم دمی مزاج» نیز از راهبرد «ملایم­گویی» استفاده کرده است. مترجم معادلی برای عبارت «کاش پدر گور به گور شده ...» ارائه نداده است؛ ضمن اینکه تحسّر موجود در زبان مبدأ در زبان مقصد نادیده گرفته شده است. برای عبارت «ای خدا ریشه­ات را بخشکاند» ساده‌ترین معادل در نظر گرفته شده که البته استفاده از معادل­های دیگری همچون «قَطَع الله دَابرک» مناسب­تر بود. همچنین معادل­سازی «به پیر به پیغمبر قسم» با تکرار «قد دخل» و استفاده از «لقد خاض»، چندان دقیق نیست و توجیه علمی ندارد و امکان استفاده از «والله، بالله، تالله» وجود داشت.

5-3. برابرنهاده­های تابوهای زبانی

در هر جامعه­ای برخی از مسائل فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، ادبی، مذهبی، عوامل درونی (حیاء، ترس، سوء ظن و...)، عامل زبانی و لهجه­ها، اصطلاحات یا واژه­هایی وجود دارد که برای آن جامعه ناخوشایند و غیرمؤدبانه یا نامطلوب تلقی می­شود (أبو زلال، ۲۰۰۱: ۶۵-۷۲). استفاده از ناسزا و دشنام -که جزو تابوهای فرهنگی هر ملت قرار می­گیرد- یکی دیگر از چالش­های پیش­روی مترجمان است. این اتفاق در فیلم­های تاریخی بیشتر رخ می­دهد و دلیل آن ­نیز منسوخ شدن برخی اصطلاحات و کلمات است. دشنام، ناسزا یا فحش، نسبت بد دادن به شخص یا نزدیکان وی است و اغلب با کلمات رکیک همراه است. فحش نتیجة عصبانیت فرد و ناتوانی در گفت‌وگوست، فحش یا با انگیزة آزار و قصد جدی و برای تخلیه عصبانیت است یا به قصد شوخی بیان می­شود (ذوالفقاری، 1394: 390). با توجه به بسامد نسبتاً بالای تابوها در متن مبدأ در جدول (3) به نمونه­هایی از آن اشاره می­شود تا عملکرد مترجم در خصوص آن‌ها مورد بررسی قرار گیرد.

بررسی عبارت­های عامیانۀ مندرج در جدول (3) القاگر این است که مترجم تقریباً در بیشتر موارد از شدت ناسزاها و نفرین­ها کاسته و به نوعی با استفاده از راهبرد «ملایم­گویی» خشونت زبانی و معنایی موجود در زبان مبدأ را تقلیل داده است. با این همه معادلِ «زندیق» برای «گردن کلفت» و «نکیر المعروف» برای «نمک به حرام» از نارسایی رنج می­برد. معادلِ «کل هذا الدخانیات یتساطع من قبرک»، ترجمۀ تحت‌اللفظی و نازیبایی است که چندان در زبان مقصد کارایی ندارد. این نیز یاد کردنی است که مترجم با استفاده از راهبرد «حذف» دش­واژه «خیکی» را معادل­یابی نکرده است.

جدول 3. نمونه‌هایی از تابوهای زبانی

بررسی آماری نشانگر این است که از 123 مورد از تابوهای متن در 44 مورد برابرنهاده­ها منطبق با متن اصلی است، در 41 مورد از معادل­یابیِ مفهومی استفاده شده، در 28 مورد از راهبرد ملایم‌گویی بهره گرفته شده و در 10 مورد آن از استراتژی حذف استفاده شده است.

5-4. برابرنهاده­های ضرب‌المثل­ها

ضرب‌المثل، گفتاری است نسبتاً کوتاه در غالب نثر یا نظم که بیشتر برای استحکام و توجیه کلام به‌کار گرفته می­شود و به لطف و نفوذ کلام دوچندان می­افزاید (قیاسی، 1395: 39). ضرب‌المثل­ها غالباً حکایتی را به دنبال دارند که مردم با نقل این حکایات، اوقات خویش را خوش می­دارند و سخن خود را مستدل و منطقی جلوه می­دهند. از آنجا که صنعت ایجاز و اختصار در ضرب‌المثل­ها لحاظ می­شود از کلی‌گویی و اطاله و اطناب سخن می­کاهد (همان).

ذوالفقاری در کتاب خود (1394: 232-245) ویژگی­های مثل­ها که آن‌ها را از دیگر گونه ‌ها متمایز می­کند، این‌گونه برمی­شمارد: 1- کوتاهی و ایجاز، 2- شهرت و رواج در میان مردم، 3- جنبه­های پند و اندرزی، 4- روشنی و درستی معنی، 5- تشبیه مداری، 6- روانی لفظ و سادگی، 7)- کاربردهای متفاوت، 8- جنبة استعاری، 9- نامعلوم بودن پدید آورنده و 10- تغییر شکل و تعدد روایات.

در جدول (4) مهم­ترین عبارت­هایی که بر اساس ضرب­المثل در سریال مختارنامه شکل گرفته­اند به همراه معادل آن‌ها آورده می­شود و از منظر درستی یا نادرستی معادل مورد ارزیابی قرار می­گیرد.

همچنانکه از متن بر می­آید در برخی از موارد معادل­های مناسبی برای ضرب­المثل­ها آورده شده و در برخی موارد آنچنان که شایسته بود، عمل نشد. به عنوان مثال، با استفاده از راهبرد حذف، معادلی برای «آمدم ثواب کنم، کباب شدم» ارائه نشد که امکان استفاده از «جزیتُ جزاء سنمّار، أصبتُ بجزاء السّوء» وجود داشت. معادل بیان شده برای «مویی از خرس کندن...» چندان کاربردی نیست و عبارت­هایی همچون «دَمعة من عَوراء غنیمة باردة، خُذْ من الرَّضفة ما علیها، غَیض من فَیض، قَبَض من الجَمَلِ أُذُنَه» کاربرد بیشتری دارند.

معادل بیان شده برای «دوستی خاله خرسه» نیز نارساست، چون شامل همۀ دوستان و نه دوستان نادان شده است. چنانچه مترجم با توجه به بافت و سیاق از معادل­هایی همچون «صَداقة الجاهل، مُؤاخاة الغَبیّ، مَحبّة الضَّبُع لابنِهِ» بهره می­گرفت به صواب نزدیک‌تر بود.

جدول 4. نمونه‌هایی از ضرب‌المثل­ها

معادل ذکر شده برای «گذر پوست...» گرچه از لحاظ مفهومی درست است با این حال معادل­های کاربردی دیگری نیز همچون «الحَبّةُ تدورُ وإلی الرَّحی ترجع» دارد. معادلِ عربیِ «هر که طاووس خواهد...» نیز از لحاظ مفهومی درست است؛ با این حال عبارت­های معمول­تری در زبان مقصد وجود دارد؛ همچون: «من خَطَب الحَسناءَ لم یَغْلُها المَهرُ، من أَجدَب انتجَعَ، لابدَّ دُون الشَّهد من إبَر النَّحل، إذا أنتَ لم‌تَشرَبْ مراراً علی القَذَی ظَمِئْت». برای عبارت «مرگ یکبار...» معادل نارسایی آورده شده و بهتر بود از معادل «شِجارُ مَرّةٍ ارتیاحُ عمر» استفاده می­شد. معادل آورده شده برای «یا زنگی زنگ...» از لحاظ معنایی و مفهومی درست است، اما امکان استفاده از عبارت­هایی همچون «لا تکن مِثل النَّعامة لا طیرٌ و لا جمَلٌ، کن یَهودیاً تامًّا ولا تلعب بالتّوراة» نیز وجود داشت.

بررسی آماری نشان از آن دارد که از مجموع 132 ضرب­المثل به‌کار رفته در متن، مترجم در 91 مورد آن به ترجمۀ مفهومی آن‌ها روی آورده و صرفاً 36 معادل بیان شده منطبق با اصل است. در ضمن در 5 مورد از راهبرد حذف استفاده شده است.

5-5. برابرنهاده­های تعابیر کنایی

کنایه در لغت به معنی پوشیده سخن گفتن است و در اصطلاح سخنی است که دارای دو معنی قریب و بعید است و این دو معنی لازم و ملزوم یکدیگرند. در تعریفی دیگر «کنایه عبارت یا جمله‌ای است که مراد گوینده معنای ظاهری آن نباشد، اما قرینة صارفه­ای که ما را از معنای ظاهری متوجه معنای باطنی کند، وجود نداشته نباشد» (ثروت، 1392: 3).

«کنایه» واژه یا عبارتی پرکاربرد با معنی مجازی و غیرحقیقی است که میان اهل ادب یا اهل زبان رواج دارد. ابن اثیر در المثل‌السایر گوید: «کنایه هرکلمه‌ای که دلالت بر معنایی کند که هم بر حقیقت بتوان حمل کرد و هم بر مجاز» (ذوالفقاری، 1394: 399). کنایه، ترک تصریح به بیان چیزی است و آوردن ملازم آن تا از آنچه در کلام آمده به آنچه نیامده انتقال حاصل شود (شفیعی کدکنی، 1366: 143).

به باور عبدالقاهر جرجانی «همگان بر این مسئله اتفاق نظر دارند که کنایه بلیغ­تر از تصریح است» (1992: 70)؛ از آن ­رو، در اثبات امری، مزیتی است که در تصریح وجود ندارد؛ اثبات یک صفت و ادعا به کمک اثبات دلایل آن و بر اساس قرینه­ها و شواهدی که با خود دارد، بسی مؤکدتر و بلیغ­تر از آن است که بدون دلیل آورده شود (همان: 72).

همچنانکه در پیش گفته شد، سخن­سنجان کنایه را زیرمجموعۀ ادبیات عامیانه برشمرده­اند و بر این اساس در گام بعدی تعدادی از عبارت­هایی که بر اساس کنایه شکل گرفته­اند  به همراه معادل عربی آن‌ها در جدول (5) بیان و در صورت ضرورت در خصوص آن‌ها توضیح داده می­شود.

جدول 5. نمونه‌هایی از تعابیر کنایی

بررسی معادل­های بیان شده برای تعابیر کنایی نشان از آن دارد که مترجم تقریباً در فرآیند انتقال مفهوم و معادل­یابی درست عمل کرده و توانسته است معنا را از زبان مبدأ به زبان مقصد انتقال دهد. با این حال تعدادی از آن دست تعابیر جای بحث دارد. به عنوان نمونه برای «آب در هاون کوبیدن» امکان استفاده از تعابیر دیگری همچون «رَقَم علی الماء، نفخَ فی الرِّماد، نَفَخَ فی قِربةٍ مثقوبة، ضَرب علی حدیدٍ بارد، قابضٌ علی الماء، غطَّی الشمسَ بالغربال، غَضبَ الخیلُ علی اللُّجُم و...» وجود داشت.

معادلی هم که برای «مار خورده تا...» تقریباً نارسا و ضعیف ارائه شده است؛ در حالی که این تعبیر کنایی در زبان مقصد معادل­های پرکاربردی همچون «فَشِلَ کثیراً حتّی تعلّم طَریقَ الإفشال، أُبتُلیَ حتّی أصبح بَلاء، أصبح جارحاً من کثرة الجراحات و...» نیز دارد. معادل­آوری برای عبارت «همۀ این دودها از گور تو برمی­خیزد» تحت‌اللفظی و غیر فنی است؛ در حالی که در زبان مقصد معادل­هایی برای این تعبیر کنایی وجود دارد؛ مانند «مَصدر کل الشُّرور، هو خالق المتاعب، یَنبثق الشرُّ منه و...». برای تعبیر «پهلوان پنبه» تعابیر دیگری همچون «بطل وهمیّ، فارس الهواء، متبجِّح، متنمِّر، یحارب طواحین الهواء» نیز در زبان مقصد وجود دارد، هر چند که معادل بیان شده هم از رسایی برخوردار است.

از بررسی آماری برابرنهاده­هایِ تعابیر کنایی می­توان به این نتیجه رسید که از 129 مورد تعابیر یادشده برای 79 مورد آن ترجمۀ مفهومی، برای 36 مورد آن برابرنهاده­های منطبق با اصل، برای 8 مورد ترجمۀ تحت‌اللفظی و برای 6 مورد آن از راهبرد حذف استفاده شده است. 

5-6. برابرنهاده­های عبارت­های طنزآمیز

یکی از مؤثرترین زبان­ها در نقد اجتماعی و سیاسی زبان طنز است؛ طنز از نظر بیان یا تمثیلی است یا تفسیری. در طنز تمثیلی برای بیان مقصود واقعه­ای به ظاهر جدی به واقعه­ای خنده­آور تشبیه می­شود، اما در طنز تفسیری، وقایع به طور مستقیم و با دید هزل مورد نقد قرار می­گیرد. «طنز» زبان رندان است؛ زبانی که قید و بند اجتماعی آن را می­طلبد و می‌پروراند (سمیعی، 1385: 60). در سریال مورد مطالعه، عبارت­های طنزآمیز زیادی دخالت ­داده شده­اند که بار انتقال مفاهیم بر دوش آن‌ها بوده است؛ از این رو، شناسایی آن‌ها و بررسی معادل­های عربی آن‌ها در زبان مقصد از اهمیت بالایی برخوردار است. بر این اساس در جدول (6) به بررسی تعدادی از این دست تعابیر می­پردازیم.

بررسی معادل­های بسان شده برای تعابیر طنزآمیز القاگر آن است که مترجم مفهوم کلام را در زبان مبدأ درک کرده و کوشیده در حد توان آن را به مخاطب عرب زبان انتقال دهد؛ گرچه در برخی از معادل­ها دچار لغزش شده است. به عنوان مثال، معادل عبارتِ «بیدی نیست...» چندان فنی و مستحکم نیست و امکان استفاده از عبارت­هایی همچون «إن کنت ریحاً فقد لاقَیتَ إعصاراً، قوی الشَّکیمة، لایَضرُّ السَّحابَ نِباحُ الکلب، لا یُقعقَع له بالشِّنان، لا‌یَضیره طنینُ أجنحة الذُّباب، لا یُؤثِّر اللَّوم فی البحر» جهت استحکام متن وجود داشت.

جدول 6. نمونه‌هایی از عبارت­های طنزآمیز

ادامه جدول 6.

اینکه مترجم برای «... ولی به قد و قواره، ثلث آن­ها هم نمی­شوی» معادلِ «لکن قامتک الشامخة وجسمک الکبیر...» را ذکر کرده، نادرست و نارساست؛ زیرا در زبان مبدأ، قد کوتاه برای مخاطب فرض شده است، حال آنکه ذکر صفت الشامخه و الکبیر برای قد و جسم، تصور دیگری از مخاطب ارائه می­دهد. اشتباه دیگری که مترجم داشته این بوده که مفهوم «به قیمت خون پدرشان» را درست درک نکرده و آن را کنایه از ارزانی دانسته، حال آنکه این تعبیر دال بر گرانی و قیمت بیش از حد است. بر اساس همان دریافت نادرست، معادلِ «بثمن رخیصٍ جداً!» برایش معادل­سازی شده است.

از مجموع 169 تعبیر طنزی به کار بسته در متن مورد مطالعه برای 76 مورد از راهبرد دگردیسی، برای 41 مورد از جابه‌جایی، برای 20 مورد از توضیح‌نویسی و بسط، برای 14 مورد از راهبرد تحت‌اللفظی، برای 12 مورد از راهبرد کوتاه­سازی، برای 4 مورد از راهبرد فشرده­سازی و برای 2 مورد از راهبرد حذف استفاده شده است.

5-7. برابرنهاده­های تکرارْ واژگان

تکرار برای اینکه مفهوم ادبی و زیباشناسی به متن بدهد، واژة ساخته شده معنای جدیدی ایجاد کند و بتوان برای آن مترادف­های معنایی در زبان یافت، است. در این میان واژگان تکراری دیگری وجود دارد که به تنهایی افادة معنی جدیدی نمی­کند در نتیجه در فرآیند تکرار قرار نمی­گیرد، مگر آنکه در کنار یک یا چند واژة دیگر قرار گیرند؛ مانند: «لب از لب گشودن» و «دست روی دست گذاشتن» از این قبیل­اند (رضایتی، 1394: 85). استفاده از روش تکرار برای آهنگین کردن کلام توسط تکرار عبارت یا جمله یا واژه است (شمیسا، 1382: 58). بررسی سریال مورد مطالعه نشانگر این است که برای القای مفهوم از تکرار واژه­هایِ همانند زیاد استفاده شده است که بررسی معادل­های عربی چند نمونه از این پاره­گفتارها در جدول (7)  می­آید.

همچنانکه از نمونه­ها بر می­آید «تکرار واژگان» نقش پررنگی در انتقال مفهوم در زبان مبدأ داشته که البته معادل­­های بیان شده، آن نقش را دستخوش تغییر کرده است. به عنوان مثال، در عبارت عامیانه «کرور کرور/ هرهری مذهب/ دمدمی مزاج» نقش واژگان تکرار شده در معادل ارائه شده بسیار ناچیز است. ترجمۀ پیشنهادی چنین است: «والله لا أبدّل شعرة متعفنة من رأسک بآلاف رؤوس أهل الکوفة متذبذبی الآراء وغرباء الأطوار». در عبارت پنجم، «برای دیدار کسی بال بال زدن» با دور کسی چرخیدن «یحوم حولک» از لحاظ معنایی با هم همسو نیستند و معادلی نارسا برای آن ذکر شده است. در عبارت ششم، استفاده از «عیون کل واحد منهم» معادل مناسب­تری برای «چشم­های تک تک...» بود.

جدول 7. نمونه‌هایی از تکرارْ واژگان

ادامه جدول 7.

اینکه در عبارت هفتم تکرار واژۀ «مو به مو و نکته به نکته» جای خود را در زبان مقصد به «لحظه بلحظة» داده است، چندان مناسب نیست؛ این امکان برای مترجم وجود داشت که از معادل­های دیگری همچون «حَرفاً بحرفٍ، بِنَصِّه و فَصِّه» استفاده شود. معادل بیان شده برای نمونه نهم نیز چندان دقیق نیست و بهتر بود آورده شود: «لایزال جرحه مفتوحاً ویذهب کلّ مذهب أن یری عمربن سعد لحظةً».

ترجمۀ عبارت یازدهم از لحاظ ساختاری و از لحاظ واژگانی متفاوت با زبان مبدأ است و به نوعی با آن بیگانه است؛ برابرنهادۀ پیشنهادی «ولو کِثرَةُ الکَلام عَنِ العَسَل تَجلَبُ الحَلاوَةِ إلى الفَم، لهجر الشامیون بلیتَ ولعلّ!» است. در عبارت آخر نیز در معادل آورده شده، مفهوم به ذهن مخاطب منتقل می­شود، اما می­توانست با رعایت اختصار گفته شود: «هبت ریحه الان، یفعل ما یشاء».

بررسی آماری نشان از آن دارد که مترجم تقریباً برای تمامی 25 مورد تکرار واژگان، ترجمه مفهومی ارائه داده که البته در برخی موارد چندان درست نبوده است. ضمن اینکه ساخت تکراری زبان مبدأ در زبان مقصد نادیده گرفته شده است.

5-8. برابرنهاده­های همگونْ واژگان و اتباعْ واژگان

مراد از «همگون واژه­» آن است که یک واژه با واژة دیگر از نظر صوری مشابه و از نظر معنایی یکسان باشند. در واژگان همگون، هر دو کلمة پیاپی دارای معنی هستند؛ مانند چک و چانه (شاملو جانی بیک، 1391: 44). واژگان اتباع نیز بر عکس واژگان همگون، ترکیب‌هایی هستند که بر اثر تکرار قسمتی از واژة پایه ساخته می­شود، این بخش مکرر به‌خودی خود هویتی مستقل ندارد و به تنهایی به‎کار نمی­روند و نیازمند پایه­ای است؛ مانند «لات و لوت»، «بچه مچه». از آنجایی که جزء دوم این ترکیب به طور مستقل معنی ندارد و بر چیزی دلالت نمی­کند، آن را مهمل نامیده‌اند (کریمی قهی، 1397: 116). سریال مورد بحث دارای 53 همگون­واژه و اتباع­واژه بوده که در جدول (8) تعدادی از آن‌ها مورد بررسی قرار می­گیرد.

معادل­های ارائه شده برای برای همگون­واژگان و اتباع واژگان، نشان از این دارد که مترجم در این زمینه با دقت نظر بیشتری عمل کرده است. به عنوان مثال، در نمونه اول اضطراب و نگرانی مورد نظر در قالب تشبیه مفهوم­سازی شده است که این راهبرد در زبان مقصد نیز لحاظ شده است. معادل­های دیگری نیز برای انتقال این مفهوم می­توان ارائه داد از جمله «بالی مشغولٌ تماماً، فی غایة الاضطراب، قلبی یَفُور من القَلق، علی أحرّ من الجمر». برای نمونه دوم ترجمه پیشنهادی چنین است: «تحدٍّی الخصمِ العاجز لایحتاج إلی کل هذا النهیق!»

در نمونه هفتم، عبارت «ته و تو» معادل­یابی نشده است و امکان استفاده از تعبیر «خفایا الأمور» وجود داشت. در نمونه هشتم، عبارت «پرو پا قرص» در ترجمه لحاظ نشده است واین در حالی است که مترجم این امکان را داشت که از معادل­هایی همچون « یُدافع عنه بِحَمَاس، مُتحَمِّس لهُ، یَنْحَازُ له بحماس» استفاده کند. در عبارت آخر، معادل «الکلام المتزمّت» نمی­تواند برابرنهادۀ مناسبی برای تعبیر عامیانۀ «قلمبه سلمبه» باشد؛ زیرا به معنای «سخن خشک و رسمی» است. معادل پیشنهادی «الکلمات الطنّانة والمتکلّفة» است.

جدول 8. نمونه‌هایی از همگونْ واژگان و اتباعْ واژگان

5-9. برابرنهاده­های عبارت­های کوچه بازاری

واژگان و اصطلاحات کوچه­بازاری، غیررسمی و غیرمعیار هستند که معمولاً توسط افراد خاص، گروه اجتماعی یا صنفی خاص استفاده می­شود؛ بنابراین، همۀ افراد اجتماع قادر به درک آن نیستند. این دست تعابیر عامیانه پیوسته دستخوش تغییر هستند (ستاری، 1398: 97). در جدول (9) به چند نمونه از این دست تعابیر که در سریال مورد مطالعه به کار بسته شده­اند، اشاره می­شود.

جدول 9. نمونه‌هایی از عبارت­های کوچه بازاری

بررسی معادل­های ارائه شده در این بخش بر این امر گواهی می­دهد که از مجموع 16 تعبیر به‌کار گرفته شده کوچه­بازاری، آنچنان که بایسته و شایسته بود مترجم به این دست تعابیر اهمیت نداده است و به نوعی از معادل­یابی آن‌ها گذر کرده است. به عنوان مثال، در نمونه دوم، عبارتِ «لا تعرف شیئاً» نمی­تواند معادل مناسبی برای «به درد لای جرز دیوار نخوردن» باشد؛ این درحالی است که امکان استفاده از تعابیری همچون «لا‌جَدْوَی منه، لا یغنی فتیلاً، لا طائل تحته، لا یساوی نکلةً، خرج المشنقة، لا یَهَشُّ و لا یَنَشُّ» وجود داشت. در عبارت سوم نیز معادلِ «إنک فاشل» برای عبارتِ «زر زدی» کاملاً نارساست و امکان استفاده از تعابیری همچون «اطلقتَ الکلام علی عواهِنه، قلت کلاماً فارغاً، هذیتَ، عَلِکتَ» وجود داشت. در عبارت ششم نیز معادل بیان شده برای «انگشت کوچیکه حسین است» چندان مستحکم نیست و امکان استفاده از تعابیر متداولی همچون «لا یُساوی إِصبعاً واحدةً منه، لا یُساویه فی مَراح و لا مغدًی، لا یَشُقّ غبارَه» وجود داشت. معادل ارائه شده برای تعبیر دهم «چه گلی به سرت زد» تحت‌اللفظی و ناکارآمد است و در زبان مقصد کارایی ندارد. مترجم می‌توانست از عبارت «ما أَسدَی إلیک من خدمة؟، ما صنع إلیک من معروف؟» استفاده کند.

5. بحث و نتیجه­گیری

1- بررسی معادل­های ارائه شده برای مؤلفه­های عامیانه سریال مختارنامه نشانگر این است که ساختار عامیانه­گویی متن مبدأ، جای خود را به عبارت­های فصیح نوشتاری داده است و اثری از ویژگی عامیانه در متن مقصد دیده نمی‌شود؛ این مسئله درخصوص شکسته­نویسی و تکرارواژگان نمود بیشتری یافته است. در پرتو این مسئله، آن وزن و جایگاهی را که مؤلفه­های عامیانه در زبان فارسی داشته در زبان عربی از دست داده است. این نتیجه البته لزوماً به این معنا نیست که مترجم باید حالت عامیانه ­بودن زبان مبدأ را در مقصد نیز حفظ کند.

2- بررسی آماری و محتوایی برابرنهاده­ها نشان از آن دارد که مترجم در فرآیند برگردان مؤلفه­های یادشده بیشتر به ترجمۀ مفهومی و ارتباطی تمایل بیشتری نشان داده و کمتر در جست‌وجوی برابرنهاده و معادل تعابیر کاربردی در زبان مقصد برآمده است.

3- در فرآیند معادل­یابی برای دش‌واژه‌ها، نفرین­ها و ناسزاها، مترجم عمدتاً از دو استراتژی «حذف» و «ملایم­گویی» استفاده کرده و تلاش کرده از تندی و تیزی آن عبارت­ها در زبان مقصد بکاهد و جانب نزاهت کلامی یا عفت کلام را بیشتر از آنچه در زبان مبدأ بوده رعایت کند.

4- به تحقیق باید گفت که مهم­ترین نقطه قوت مترجم در فرآیند معادل­یابی عبارت­های عامیانه، تلاش وی برای انتقال مفهوم از زبان مبدأ به زبان مقصد و در همان حال مهم­ترین نقطه ضعف وی در آن فرآیند، نارسایی تعداد قابل ملاحظه­ای از برابرنهاده­های عربی است.

5- در نگاه کلی و به استناد بررسی­های انجام شده می­توان به این نتیجه رسید که سطح ترجمۀ ارائه شده از مؤلفه­های عامیانه سریال مورد مطالعه، چندان بالا نیست و ترجمۀ بسیاری از عبارت­ها نیازمند بازنگری و اصلاح است. بنابراین، ضمن تشکر و تقدیر از مترجم -که در ارائۀ آثار سینمایی کشور به آن سوی مرزها همت گماشت- ترجمۀ وی متوسط ارزیابی می­شود.

تعارض منافع

تعارض منافع ندارم.

ORCID

[1]. مختارنامه، نام یک مجموعه تلویزیونی پیرامون زندگی و قیام مختار ابو عبید ثقفی است؛ این سریال به داستان مختار ثقفی مکنی به ابو اسحاق که پس از واقعه عاشورا به خونخواهی برمی­خیزد می­پردازد. سریال مورد مطالعه در ۴۰ قسمت ۶۰ دقیقه­ای است. فیلمبرداری سریال یادشده از سال ۱۳۸۲ آغاز و در سال ۱۳۸۸ به پایان رسید. این سریال دارای ۷۰۰ سکانس است که ۱۰۰ سکانس آن مربوط به ۵ جنگ بزرگ این سریال هستند. اولین قسمت آن در نهم مهرماه سال 1389 از شبکه اول سیمای جمهوری اسلامی ایران پخش شد. نخستین بار شبکه آی فیلم این مجموعه را به زبان عربی برای مخاطبان عرب زبان پخش کرده ‌است. استقبال شبکه‌های عربی از این سریال بسیار چشمگیر بوده است؛ به عنوان مثال از جمله شبکه­هایی که سریال مورد نظر را پخش کرده­اند عبارتند از: شبکه‌ الانوار (۱و۲)، اهل البیت، المنار، العالم،‌ المهدی، فدک، الفرات، بلادی، کربلاء، الثقلین، الغدیر، العهد، الکوثر، الفرقان، طه، السلام، الاتجاه، المصطفی، الامام الرضا و الصراط.

[2]. عباس عباسی طائی مترجم سریال مختارنامه است، افزون بر ترجمه سریال یادشده او دارای آثار علمی دیگر نیز است؛ به عنوان مثال؛ از جمله مؤلفات وی دیوان «هذا هو الحب» در شعر عربی فصیح، منظومۀ حماسی «قافلة الحب والموت» و منظومۀ «سلمی» است. از دیگر آثار علمی او می­توان به کتاب «الأدب المقارن التطبیقی» و «صقر الکرخة» و «سلمی و سبع قصص» و «الشعر الشعبی الأهوازی» اشاره کرد. در بخش ترجمه نیز کتاب «قصة الناس والحجارة»، مجموعه قصه­های فلسطینی از نویسندۀ فلسطینی رشاد أبو شاور را از عربی به فارسی برگردان کرده است.

1. Newmark, P.
2. Gottlieb

[5]. Yule, G.