تحلیل اسطورۀ پریان در ادبیات عامه بختیاری و متون ادبی (شاهنامه و قصّۀ سمک عیار)

مقدمه

یکی از نمودهای فرهنگی مرتبط با باورهای اساطیری در فرهنگ و ادب عامه مردم بختیاری، حضور پریان است. موجوداتی که از سرشت و سیمای دوگانه مثبت (زیبایی خیره‌کننده، گنج بسیار و...) و منفی (فریب دادن و آسیب زدن به جوانان) برخوردارند. این مهم بیانگر یک مفهوم متضاد و نگاهی دوسویه است که از یک‌سو دلکش و سوق‌دهنده و از سوی دیگر، هشداردهنده است. با توجه به ریشه­شناسی واژه پری که بازمانده پئیریکا (pairikâ) اوستایی است (سرکاراتی، 1393: 3) و با تکیه‌بر عناصری چون زیبارویی پریان در کنار خویشکاری باروری، پیوند با آب و ناحیه­های سرسبز و آوارگی و مرگ ناشی از چنین پیوندهایی (مختاریان، 1392: 62) می­توان رد این باور را در اساطیر ایرانی (اوستا و بندهشن) و پرستش ایزدبانوان جستجو کرد (بهار، 1387: 565). رضی (1381: 537) پرستش پریان را به‌عنوان ایزد بانوان باروری مربوط به دوران کهن و بخش­هایی از سرزمین ایران شرقی می­داند که پس از دین‌آوری زرتشتی و تغییرات و تحولات فرهنگی و دینی، مردود اعلام می­شوند؛ اما باورهای نخستین درباره آن‌ها در فرهنگ‌عامه به حیات خود ادامه می­دهد. البته بعد از پذیرش اسلام در متونی چون شاهنامه و قصه سمک عیار چنین سیمای دوگانه از پری نیز حفظ شده­است.

1ـ پیشینۀ پژوهش

با توجه به جستجوهای کتابخانه­ای و بررسی­های صورت گرفته در سایت­های معتبر علمی و علی­رغم پژوهش­های گسترده درباره فرهنگ و ادبیات عامه قوم بختیاری و قصه سمک عیار، تاکنون درباره سیمای پریان و خویشکاری آنان در فرهنگ بختیاری و سمک عیار پژوهشی انجام نگرفته­است؛ به همین دلیل در این پژوهش به تحلیل این موضوع می­پردازیم. اما در شاهنامه فردوسی پژوهش­هایی چون «تهمینه کیست؟» از مختاریان (1392)، «فرضیه­ای درباره مادر سیاوش» از آیدنلو (1388)، «تحلیل الگوی خویشکاری پریان در داستان­های غنایی شاهنامه» از آقاخانی بیژنی و همکاران (1397) و سرکاراتی (1393) در مقاله «پری؛ تحقیقی در حاشیه اسطوره­شناسی تطبیقی» بر خویشکاری پری بودن تهمینه و مادر سیاوش اشاراتی کرده­اند. علی­رغم انجام چنین پژوهش­هایی و عدم بررسی داستان زال و رودابه و نقش کنیزکان رودابه در سیمای پری و همچنین با توجه به جنبه حماسی متن شاهنامه و اشعار و روایات مربوط به پریان در قوم بختیاری که با مقوله شکار و جنگ همراه هستند، جهت دستیابی به نتایج علمی از ابیات شاهنامه استفاده می­کنیم.

2ـ روش پژوهش 

برای روشن ساختن پیشینة پریان در فرهنگ و ادبیات عامه قوم بختیاری و دستیابی به ساختار فکری و بافت اجتماعی روایات مربوط به پریان در این قوم، می­کوشیم تا روایات جمع­آوری شده را با روش توصیفی ـ تحلیلی با شاهنامه فردوسی و سمک عیار بررسی کنیم. این موضوع در روشن ساختن پیشینه و شخصیت­های اسطوره­ای پریان بسیار راهگاشت و می­توان با بیان شباهت­ها به نتایجی علمی دست یافت.  

   پژوهش حاضر به شکل بنیادی، بر پایه مطالعات کتابخانه­ای ـ میدانی و به روش توصیفی ـ تحلیلی انجام شده­است. درمجموع و پس از مصاحبه­های میدانی، 8 روایت درباره پریان از مردم بختیاری جمع‌آوری شده­است. بیشتر روایان، زنان هستند که اغلب بالای 60 سال سن داشته­اند؛ زیرا آنان، پریان را به‌نوعی دشمن خود می­دانند که ممکن است فرزندان و یا شوهرانشان را از آن‌ها بگیرند. میانگین مصاحبه با مصاحبه‌شوندگان، 20ـ25 دقیقه بوده­است. همچنین به دلیل قرار گرفتن پریان در کنار اجنه، بسیاری از مردم بختیاری (حدود 30 راوی و ازجمله ملاها) از سخن گفتن و انجام مصاحبه درباره آن‌ها به دلیل ترس و امکان آسیب دیدن خودداری کرده­اند. مکان­های جمع­آوری روایات، شهرستان­های فلارد، لردگان و اردل از توابع استان چهارمحال­وبختیاری بوده­است.

   از آنجاکه که طبق نظر برخی از پژوهشگران ازجمله سرکاراتی (1393: 7)، آقاخانی بیژنی و همکاران (1397: 14) و رضی (1381: 537) مبنی بر زنده ماندن اعتقاد به پری با همان باورهای نخستین در فرهنگ‌عامه، پرداختن به چرایی و چگونگی حضور پریان در فرهنگ‌عامه مردم بختیاری و بررسی پیشینه اساطیری آنان با متن شاهنامه و سمک عیار از اهداف اصلی این پژوهش است.

3. پیشینه پریان در اساطیر

با توجه به پژوهش­های انجام‌گرفته درباره پریان، می­توان آنان را دسته­ای از اساطیر باستانی هندواروپایی (خدیش و داوودی­مقدم، 1399) و زنانی زیبارو و جوان پنداشت که در دوران کهن به‌عنوان ایزد بانوان باروری و زایش، پرستش و ستایش می­شدند (آیدنلو، 1384: 65). موضوعی که در اساطیر و داستان­های یونانی ازجمله سیرسه (ایزدبانوی جزیره ائیه) در اودیسه هومر (1370)، راکشسی­ها در ریگ­ودا (1372) هندی و مَوش پری (mūš)، دژیایریه (dužyāirya) و خنثائیتی (xnāθāiti) در اوستای ایرانی نمود دارد (سرکاراتی، 1393: 7) و بر پیشینه هندواروپایی آنان مُهر تائید می­زند. با توجه به تحولات و نوآوری­های دین زرتشتی، پریان در ردیف دزدان، جادوان و جهیکاها قرار می‌گیرند و همین موضوع آنان را به‌مثابه یکی از نمودهای شر و اهریمنی نشان می­دهد؛ بنابراین سرشتی پلید و پتیاره یافته­اند که سعی در گمراهی جوانان و پهلوانان (جنگجویان) دارند (رضی، 1381: 537). موضوعی که در بخش­های مختلف اوستا قابل‌مشاهده است و سه مفهوم متفاوت از آن‌ها ارائه شده­است:

1ـ در یسنا (هات16، بند8) از پایداری در مقابل موش­پری در معنای حرص و طمع (پورداوود،1380) سخن رفته­است. در زامیادیشت (کرده 4، بندهای26ـ28) و آبان­یشت (کرده 13، بند50) نیز به این موضوع اشاره شده­است.

2ـ مفهوم دیگر پری که به آن‌ها نقشی منفی می­دهد، موضوع خشک‌سالی است که در تیریشت (کرده 5، بند 8، کرده 9، بندهای 39ـ44 و کرده 16، بند 51) از تیشتر (الهه باران­آوری) خواسته می­شود تا برای جلوگیری از خشک‌سالی و غلبه بر پئیریکاهای دژیایریه در معنای پری بد سالی (پورداوود، 1380: 195) که مانع بارش باران می­شوند، مقابله کند.

3ـ در وندیداد (فرگرد 1، بند 10 ـ فرگرد 19، بند 5) از پری به‌عنوان خواهش­های زنانه یاد شده­است که سبب گمراهی جوانان و رواج فساد اخلاقی می­شود. موضوعی که می­توان آن در وجود پری خنثائیتی در معنای وسوسه­کردن (پورداوود، 1380: 195) مشاهده کرد.

   علی­رغم نگاه منفی به پری در متن اوستا، بسامد بالای این واژه در نقش­های گوناگون نشان از اهمیت آنان در مفهوم یاری­رساننده در جامعه پیشازرتشتی دارد. موضوعی که جایگاه و ارزش والای آنان را در باور­های مردم و همچنین تأثیر نقش مهمشان را در شهریاری نشان می­دهد. این مهم می­رساند نقش پریان به ریشه­های کهن باور­ها بازمی­گردد که از گروه خدایان بوده و بعدها به دلیل تعارض مذهب و اختلاف دینی ـ به­ویژه به­وسیله روحانیون ـ از مقام ایزدی فروافتاده و در شمار دزد، جادوگر، دیو و جن به شمار آمده­اند (رضی، 1381: 538). بر طبق آیین ایرانی، پری زنی زیبا و البته بیگانه و اهریمنی است و پهلوان ـ که بیشتر پهلوان دینی است ـ را از راه راست منحرف می­کند (خالقی مطلق، 1388: 70). به دلیل پویایی اسطوره­ها در فرهنگ مردم بختیاری با توجه به سبک زندگی عشایری و انجام آیین­ها به همان سبک و سیاق گذشته و توجه به مقوله شکار و شکارگری، بن­مایة اساطیری پریان در فرهنگ و ادب عامه این مردم حضوری ملموس دارد و در ادامه به تحلیل آن می­پردازیم.

4. یافته‌ها؛ سیمای پریان در فرهنگ‌عامه مردم بختیاری (خلاصة روایات)

از مجموع هشت روایت شفاهی ذکرشده درباره پریان، روایت شماره دو به‌صورت داستان و هفت روایت دیگر، به‌صورت پراکنده اطلاعاتی از پریان را ارائه کرده­اند. یک روایت هم به‌صورت مکتوب و با عنوان داستان «آمن­قره» از تهماسبی کهیانی (1391: 145) بیان شده­است.

   از مجموع روایات ذکرشده درباره پریان می­توان چنین برداشت کرد که پری در فرهنگ بختیاری، زنانی زیبارو و البته جوان هستند که هنگام غروب و به‌ویژه در شب، بر جوانان ظاهر می­شوند (کدهای 4 و 8). حتی در روز و وقتی جوانی برای شکار می­رود و اگر تنها باشد، ممکن است اسیر پریان شود (کدهای 1 و 6). آنان در کنار رودها، بیشه‌زارها و همچنین باغ­های نزدیک چشمه مسکن دارند (کدهای 1، 4 و 8). بسیار زیبارو هستند (همه کدها). گنج‌های بسیاری دارند و با همین زیبایی و ثروت، جوانان را فریب داده و عاشق خود می­کنند (کدهای 3 و 5). درواقع آنان از اجنه یا «از خودمان بهترون» هستند که در برخی از مواقع به شکل آهو یا کبوتر ظاهر می­شوند (کدهای 3 و 2). اگر جوانی فریبشان را بخورد و شیفته آنان شود، او را پری زده یا جن‌زده می­گویند (همه کدها) که درنهایت خود و همچنین خانواده اش آسیب می­بینند (کدهای 5، 6 و 3). برای همین است که جوانان را از رفتن به بیشه­زارها و چشمه­ها در غروب و نیمه­های شب منع می­کنند (کدهای 5 و 8). حتی برای آسیب­ندیدن از پریان، معمولاً مقداری موی گرگ، نمک، دانه اسفند، زاگ، مقداری دانه جو در بسته­ای سبزرنگ می­ریزند و آن را به بازوی جوانان می­بندند (همه کدها)؛ البته ممکن است برخی را هم باسواد و پولدار کنند (کدهای 6 و 7).

   آنچه در فرهنگ مردم بختیاری درباره پریان وجود دارد، نگاهی دوسویه است که ازیک‌طرف نیک و خیر و از طرفی دیگر، بد و شر است و به همین دلیل برای آنان، کیش کافر و مسلمان قائل شده­اند. اینک به تحلیل ساختار روایات ذکرشده درباره پریان می‌پردازیم تا بهتر و بیشتر با باورهای کهن و نو درباره آنان آشنا شویم.

4ـ1. جامعه شکارگر و اهمیت نقش شکار  

نخستین موضوع درباره پریان، حفظ چنین باوری در جامعه­ای است که مقوله شکار و شکارگر اهمیت بسیاری دارد (آقاخانی‌بیژنی و همکاران، 1397: 14). محل زندگی مردم بختیاری در کوهستان­هایی است که موضوع شکار برای تأمین معاش خانواده قابل‌توجه است. معمولاً وجود باغ­ها، بیشه­زارها و چشمه­ها، منبع خوبی برای شکار پرندگان و حیوانات کوهی به شمار می­رود و به همین دلیل و با توجه به نقش و اهمیت شکار در هویت بخشیدن به شخصیت جوانان ایل و فراهم شدن فرصتی برای بروز ویژگی شجاعتشان و آمادگی در نبردها (دیگار، 1369: 124)، آنان راهی مکان­های ذکرشده می­شوند. موضوع شکار و شکارگری را می­توان با کلید­واژه­های موجود ازجمله توصیف ابزارهای شکار (تفنگ و تیر آن)، فنون و شگردها، گونه­های شکار (بز کوهی (پازَن و غزال)، کبک و غیره) کوه­ها و مکان­ها، فصل و هدف شکار در اشعار صیادی (زیرمجموعه اشعار حماسی) بختیاری و حتی در سوگ­سروده های جوانان مشاهده کرد (کریمی و همکاران، 1399: 160 و حسینی، 1376: 150). چنین اشاراتی مهر تائید بر جامعه شکارگری ایل بختیاری می­زند و این موضوع در کنار دیگر موضوعات حماسی نشان از اهمیت مقوله جنگجویی دارد و می­رساند که با جامعه­ای شکارگر سروکار داریم. همین امر سبب توجه بسیار به حفظ تخمه و نژاد و اهمیت دادن به فرزند پسر در فرهنگ بختیاری شده‌است. همچنین مضمون پریان را ـ که بازمانده باورهای اساطیری و داستان­های اقوام کهن آریایی شکارگر است (مختاریان، 1392: 61) ـ حفظ کرده­است. در داستان «آمَن­قرِه» (تهماسبی کهیانی، 1391: 148)، نیز بن­مایه شکار حفظ شده­است و او برای رسیدن به دختر شاه پریون به شکار اژدها می­رود. با توجه به مقوله پری دریایی، قابل‌ذکر است که منظور از پری در فرهنگ بختیاری و جغرافیای زندگی آنان، پری مربوط به خشکی است. 

   موضوع و بن­مایه شکار در رابطه با پریان در داستان­های شاهنامه (زال و رودابه، رستم و سهراب، سیاوش و بیژن و منیژه) نیز قابل‌مشاهده است. در داستان­های ذکرشده، موضوع شکار و به شکار رفتن پهلوانان که اغلب جنگجویی جوان و قابل هستند، در واژه «نخچیر» نمود یافته­است (فردوسی، 1398: 111) و ضمن حفظ بن‌مایه شکار، بر اهمیت آن تأکید کرده­است. همین موضوع در سمک عیار نیز مطرح شده­است و خورشیدشاه به‌قصد شکار از شهر خارج می­شود: «خورشیدشاه در این حال هفده‌ساله بود. ازبهر شکار، بازان و شاهین و چرخ و یوز و سگ و... و به شکار رفتی...» (ارجانی، 1362: 6).

   نمونه­های ذکرشده بیانگر آن است که در محیط­هایی که فرهنگ و سنت شکار حفظ شده­است، باورمندی به پریان وجود دارد و این موضوع علاوه بر فرهنگ و ادب­عامه بختیاری، در متون ادبی فارسی نیز نمود یافته­است.

4ـ2. پیوند با آب و بیشه­زار

از موضوعات محوری در روایات مردم بختیاری درباره پریان، حضور آنان در پیوند با آب است. معمولاً آنان در بیشه­زارها، کنار رودها و چشمه­ها مسکن دارند و در چنین مکان­هایی راه بر جوانان شکارگر می­بندند. چرایی حضور آنان در چنین مکان­هایی ضمن ارتباط مفهومی بین زن و آب از منظر زایش و باروری، ریشه در روزگارانی کهن دارد که پریان را ایزد بانوانی می­دانستند که با آب­های تازگی­بخش و رویاننده و همچنین رستن و سرسبزی گیاهان پیوند نزدیک داشته­اند (آقاخانی بیژنی و همکاران، 1397: 16). موضوعی که در روایات مردم بختیاری درباره پریان پرتکرار است. در داستان «آمَن­قرِه»، برای رفتن به قصر دختر شاه‌پریان باید از کنار آسیاب آبی گذر کرد. موضوعی که به‌صورت غیرمستقیم بیانگر پیوند دختر شاه‌پریان با آب است. قابل‌ذکر است که در گذشته آسیاب آبی را درجایی که چشمه و باغ بوده­است، دایر می­کردند.

   موضوع پیوند پری با آب و نیز بیشه­زار در داستان­های شاهنامه نیز نمود دارد. در داستان زال و رودابه، از رودی سخن می­رود که زال در آنجا با کنیزکان رودابه دیدار می‌کند (فردوسی، 1398: 110). در داستان رستم و سهراب، واژه «جویبار» نشان­دهنده بیشه­زار است: «بگشتند گرد لبِ جویبار» (همان). در داستان سیاوش نیز پهلوانان ایرانی در بیشه­ای با مادر سیاوش روبه­رو می­شوند و در داستان بیژن و منیژه نیز این موضوع مطرح شده­است (همان).

   چنانکه در سمک عیار نیز نمود یافته­است: «یک روز بامداد شاهزاده با سپاه قصد تماشا کرد که مرغزاری خوش و خرم پیش آمد...» (ارجانی، 1362: 7). چنین تکرارهایی نشان از آن دارد که بنا به سنت­های کهن و با توجه به نظر آیدنلو (1384: 31)، بیشه­زارها یکی از مهم‌ترین محل­های اقامت و همچنین ظهور پریان است.

   بعد از مطرح‌شدن محل زندگی پریان، بلافاصله از گنج­های بسیار آن‌ها سخن می­رود. وجود این کلیدواژه نشان‌دهنده ثروتی است که درگذشته برای آنان بوده­است. آنان در معابد باشکوه سکونت داشته­اند که همین امر الهه بودنشان را درگذشته دور تائید می­کند. ثروت موجود در معابد در رابطه با ایزد بانوان، با موضوع نذر و پیشکشی رابطه دارد. درواقع مردم برای دفع بلا و نیز خشنودی خدایان کهن، نذرها و هدیه­هایی را به معابد پیشکش می­کردند که همین موضوع سبب انباشت ثروت در معابد شده­است. از سوی دیگر، موضوع گنج­های پریان را می­توان با بینش اساطیری ثروت­بخشی آنان مرتبط دانست. در اساطیر ایرانی، برخی از ایزد بانوها، ثروت­بخش و یاری‌رسان به ایرانیان هستند که ازجمله می­توان به ایزد بانوی اَشی (ارت­یشت، بندهای 7 و 16) اشاره کرد که با کسب ثروت و بخشودن همراه است (آموزگار، 1393: 30). در بند 7، او دارای دارایی­های گران‌بها معرفی‌شده­است. در دیگر بندهای این یشت ازجمله بند 10 از زنانی سخن می­رود که با حمایت اشی بر تخت­های زرین پایه او را ستایش می­کنند. در بند14: «بازرگانان در سرای کسانی که تو یاورشان باشی، از سرزمین‌های بیگانه، سیم و زر و جامه­های خوش­بافت آورند». در یسنا (هات 27، بند 6) او گنجور معرفی‌شده است: «رَدِ اَشَوَنی... پالوده و سروش نیک ـ که با اَشی گنجور همراه است ـ باید هماره در اینجا کوشا باشند». دو بند ذکرشده به‌خوبی وجود ثروت در معابد و ارتباط آن با ایزد بانوان را توجیه می­کند.

   در داستان «آمَن­قرِه»، ثروتمند بودن دختر شاه‌پریان با موضوع قصر داشتن نمود یافته­است: «خلاصه آمَن قرِه رفت و رفت تا رسید به شهر دختر شاه پریون و رفت دم قصر...» (تهماسبی کهیانی، 1391: 145).

   با توجه به زیرساخت اسطوره­ای متن شاهنامه و حضور پریان در این اثر ادبی، ثروت موجود پریان به دلیل ویژگی­های ادبی شاهنامه در کنار نگرش منفی دین زرتشتی به پریان، از معابد به کاخ­های شاهان دشمن انتقال یافته­است. همچنین پیرو همین نوع نگرش، نه‌تنها پریان از نیروهای دشمن شمرده‌شده‌اند؛ بلکه آنان ماهیتی از اقوام بیگانه دارند. موضوعی که می­توان درباره تهمینه (دختر شاه سمنگان و تورانی)، مادر سیاوش (خویش گرسیوز و تورانی)، منیژه (دختر افراسیاب و تورانی) و کنیزکان رودابه (حضور در قصر مهراب کابلی از نژاد ضحاک) مشاهده کرد. ثروت مرتبط با پریان نیز به شکل پوشیدن لباس­های گران‌بها (دیبای رومی)، آرایش­های شاهانه و کنیز داشتن، گهرهای فراوان و تاج زر و سراپرده­ای آراسته به یاقوت و زر نشان داده شده­است (فردوسی، 1398: 263). چنین موضوع و بن­مایه­ای نیز در دیدار جمشید با دختر اورنگ­شاه در گرشاسب­نامه اسدی طوسی با انتقال قصر­های زیبای پریان به شهر زیبای زابلستان حفظ و بیان شده­است (اسدی­طوسی، 1393: 48). در سمک عیار این موضوع با قصر داشتن مه­پری و خیمه خاص او نمود یافته­است (ارجانی، 1362: 8).

4ـ3. پیکرگردانی پری و رویارویی با آن

در سه روایت (کدهای 3، 2 و 6) از پیکرگردانی و تغییر شکل پری به سیمای آهو، بز کوهی و کبوتر سخن رفته­است. در روایت (کد 2) پژوهش، پری به شکل بز کوهی خوش‌خط‌وخال ظاهر شوند و جوان را به سمت باغ می­کشاند. همچنین «آدم­های قدیمی که دیدن و تعریف کردند و به ما رسیده، کبوتر هم شکلی از پری و جن است و نباید به سمتش برویم؛ چون به ما آسیب می­زند...» (کد 3). در روایت دوم پری در ردیف جن قرار گرفته­است که بیانگر نگاه دین زرتشتی نسبت به پریان و منفی شمردن آن‌ها است. آنچه در این دو روایت بر آن تأکید شده­است، حفظ بن­مایة پری به سیمای دو حیوان است که با مقولة پیکرگردانی قابل‌تحلیل است. پیکرگردانی در اساطیر موضوعی آشناست (رستگارفسایی، 1388: 53) و با توجه به سه روایت ذکرشده و پیکرگردانی پریان به سیمای آهو، بز کوهی و کبوتر یا همان آشکار شدن در سیمایی متفاوت به اثبات سرشت اساطیری آنان حکایت دارد (هینلز، 1393: 167).

   در داستان­های عامیانه شاهد حضور آهو یا گوری هستیم که قهرمان را به سمت شاهزاده می­کشاند؛ همین بن­مایه در این روایات نیز به‌گونه‌ای دیگر حفظ شده­است. در داستان «آمَن­قرِه» از کبوتر سخن رفته­است که با دختر شاه‌پریان ارتباط نزدیکی دارد و پیام عاشقانه را برای آمن­قره می­فرستد (تهماسبی کهیانی، 1391: 145). این مهم می­رساند که دختر شاه‌پریان به شکل کبوتر پیکرگردانی کرده­است. موضوعی که با نظر سرکاراتی (1393: 14) درباره پیکرگردانی پریان به شکل کبوتر همخوانی دارد.

   در سمک عیار نیز از حضور گوری سخن رفته­است که خورشیدشاه را به سمت خیمه می­کشاند: «شاهزاده بر پی گورخر، اسب می­تاخت. بالایی پیش آمد و بر آن جانب نگاه کرد...» (ارجانی، 1362: 8).

   جالب است که در داستان­های شاهنامه نیز چنین بن­مایه­ای با تکرار واژه گور حفظ شده­است؛ یعنی حضور و تکرار گور، راهنمایی پهلوان به سمت پری است. کنیزکان رودابه پس از گفتگو با زال، از پریدن با مرغ سخن می­گویند که می­تواند بیانگر تبدیل‌شدن آن‌ها به کبوتر باشد و نیز از تبدیل‌شدن به آهو با کمک جادو سخن می­گویند. رستم پس از شکار گور و برای پیدا کردن اسب خود، به سمت شهر سمنگان می­رود. گیو و طوس در پی شکار کردن گور به سمت مادر سیاوش کشانده می­شوند. آنچه از زبان گرگین بیان می­شود، نشان از آن دارد که بیژن در پی شکار گوری به سمت منیژه رفته­است (فردوسی، 1398: 657).

   آهو و گور در داستان­های ذکرشده از شاهنامه می­تواند به‌نوعی تجسد خود کنیزکان رودابه، تهمینه، مادر سیاوش و منیژه و نشانه­ای از حضور آنان برای رساندن پهلوان موردنظر به جایگاه و مکان خاص خویش باشد. چنانکه در یکی از روایت­ها (کد 2) نیز بز کوهی، جملو را به سمت پری راهنمایی می­کند و درواقع این بز کوهی تجسد خود پری است.

4ـ4. دیدار با پری و توصیف زیبایی وی

از مهم‌ترین موضوعات درباره پریان، دیدار با جوانان و وصف زیبایی خیره‌کننده آنان است. در همه روایات پریان از زیبایی خاصی برخوردار هستند که در یک نگاه جوان را شیفته و دلباخته خود می­کنند. چنین زیبایی خاص ضمن مطرح کردن یکی از معنای پری؛ یعنی «انسان بسیار زیبارو و جوان» (دهخدا، 1377: ذیل واژه)، بیانگر همان نگاه پیشازرتشتی و البته الهه بودنشان است که نقشی بغانه داشته­اند. زیبایی خاص پریان سبب شده­است تا مردم بختیاری این موضوع را نوعی جادو و افسون قلمداد کنند که می­تواند بیانگر نگاه زرتشتی به پریان باشد. البته در فرهنگ‌عامه بختیاری «ملاهایی هستند که با نوشتن برخی ذکرها می­توانند سبب دلگرمی بین دو جوان عاشق یا زن و شوهر شوند که معمولاً چنین کاری را نوعی جادو قلمداد می­کنند» (همه کدها). به‌احتمال بسیار نگاه خاص و عاشقانه پریان و دلربایی آنان از جوانان برگرفته از همین نوع نگاه عامیانه است.

   از مهم‌ترین توصیفات ارائه‌شده درباره پریان، همان ویژگی­ها و توصیف­هایی هستند که در اشعار غنائی بختیاری در وصف معشوق دیده می­شود. آنان درباره زیبایی پریان معمولاً اشعاری را می­خوانند که ذکر برخی از آن‌ها در کتب شاعران بختیاری در وصف معشوق آمده­است. در نمونه زیر معشوق در زیبایی پری دانسته شده­است که می­تواند بن­مایه بازمانده از خاطره ناخودآگاه پرستش ایزدبانوان باستان باشد که در اشعار غنائی در قالب معشوق مفهوم­پردازی شده­است و بیانگر تقدم زیبایی پری بر زیبایی معشوق است. شاعر موی معشوق را به کمند تشبیه کرده­است. در ادامه، مطرح کردن حور و پری در کنار هم بیانگر وجود نقش بغانه پری در معابد کهن و ارتباط با باغ­ها است که بعدها و با ورود اسلام، حور بهشتی همتای پری ایرانی شده­است:

āĭ ke bâ χâle lāvet bordi ze mõ sûr o ǧārâr

                                             topāri zâdi māẏār,ẏâ kr hedi kāowge bāhâr

be kāmānde sāre tornāt ǧāsām āĭ hûr o pāri

                                           χāvārāzχomûnnādârûm,hāmārûzomšāowtâr

برگردان: ای که با خال بر روی لب­هایت بردی از من شادی و قرار، تو مگر پری­زادی یا که کبک بهاری هستی./ به پیچ روی زلفت سوگند [می­خورم] ای حور  پری، خبر از خودمان نداریم، همه روزم شب تاریک است.

   در نمونه زیر عروس را در زیبایی به پری تشبیه کرده­است:

ez āmârāt sār brûn kerd bĭārûs mese pārĭ

                                           ez jāmâles motmāen šod mero mâho moštārĭ

برگردان: از عمارت سر بیرون کرد بی­بی­عروس مانند پری، از زیبایی­اش مهر و ماه و مشتری مطمئن شدند.

   چنانکه مشاهده می­کنید عناصر توصیف‌شده درباره پری از محیط کوهستانی مردم بختیاری وام گرفته شده­است و اغلب توصیفات و تشبیهات ساده و حسی به حسی هستند؛ دلیل این امر عامه‌پسند بودن اشعار و یا بازگویی آن‌ها در میان عوام است؛ به همین دلیل از پیچیدگی خاصی برخوردار نیستند.

   توصیف زیبایی زنان با خویشکاری پری در شاهنامه نیز چشمگیر است. کنیزکان رودابه ازنظر زیبایی و آرایش به خرم بهار تشبیه شده­اند: «ز هر بوی و رنگی چو خرّم­بهار» (فردوسی، 1398: 110). همچنین بر زیبایی تهمینه تأکید شده و چنین توصیف می­شود: «دو ابرو  کمان و دو گیسو کمند» (همان). ویژگی­ها و توصیفات زیبایی مادر سیاوش، نه‌تنها سبب درگیری میان گیو و طوس می­شود؛ بلکه کیکاووس نیز با دیدنش دل می­بازد و او را مهتر شبستان خویش می­کند. منیژه نیز بسیار زیبارو و خیره­کننده توصیف می­شود: «درخشان کند باغ چون آفتاب» (همان).

   در سمک عیار نیز توصیفات ارائه‌شده از مه­پری، بسیار چشمگیر است؛ به‌گونه‌ای که خواننده با خوانش توصیفات ارائه‌شده از وی، مجذوب زیبایی او می­شود: «شاهزاده در آن شخص نگاه کرد دختری دید چون با سری گرد و پیشانی پهن، زلف چون کمند و ابروان چون کمان چاچی. دو چشم چون دو نرگس و...» (ارجانی، 1362: 8).

  توصیفات ارائه‌شده بیشتر از نوع تشبیه حسی به حسی هستند و با توجه به مخاطب چنین قصه­هایی همانند اشعار غنائی بختیاری از پیچیدگی خاصی برخوردار نیستند و فهم آن‌ها برای خواننده بسیار ساده و قابل‌درک است. ابراز علاقه مردان به پریان و شیفتگی و بعضاً دیوانگی ناشی از آن، به سبب توصیف زیبایی خاص آن‌ها است که در اشعار، داستان­های عامه، متون حماسی و اساطیر نمود یافته است و ازنظر یونگ (1389: 275) می­تواند بیانگر فرافکنی عنصر مادینه (یا جلوه­ای از آنیما (arcytipe) ی مثبت) باشد. موضوعی که سبب می­شود مرد در هنگام دیدار با او را همان زنی بپندارد که در جستجویش بوده­است. به همین دلیل است که در فرهنگ‌عامه بختیاری معتقدند جوانان پس از دیدار با پری شیفته و دلباخته آنان می­شوند. موضوعی که در شاهنامه و سمک عیار نیز شاهد آن هستیم. پیش‌تر ذکر شد که پریان با آب و بیشه­زار پیوند دارند و به همین دلیل در وندیداد (فرگرد 11، بند 9) مطرح شده­است که آنان می­توانند در آتش، آب، زمین و حیوان پنهان شوند. این موضوع در کنار زیبایی خاص پریان، سبب شده­است تا آنان را جادوگر به شمار آورند. هرچند حضور و پنهان شدن پری در کنار آتش نشان از نقش بغانه و پرستش او در دنیای باستان، در آب و زمین نشان از زایندگی و باروری و در حیوان، نشان از پیکرگردانی آن‌ها دارد.

4ـ5. پیوند پری با شب و خواب

مهم‌ترین عنصر پرتکرار در روایات مربوط به پریان در فرهنگ بختیاری، ظهور پریان در شب است. اینکه چرا شب در این روایات بسامد بالایی دارد، بی­شک باید ریشه در دوران کهن داشته باشد. رد این موضوع را می­توان با توجه به نقش پریان در اوستا (فروردین­یشت، کرده 24، بند 104) جستجو کرد که از پیوند آنان با شب، خواب و رؤیا سخن رفته­است؛ آنجا که سخن از خواب بد و پری می­شود: «فروهر پاک‌دینان را می‌ستاییم از برای مقاومت کردن ضد خواب­های بد و نشانه­های بد و پری­های بد». موضوع پایداری در مقابل پریان در خواب نشان از آن دارد که پریان در خواب می­توانند بر جوانان غلبه کرده و آنان را گمراه کنند. موضوعی که خود از الگوی داستان پری خنثائیتی و گرشاسب اسطوره­ای حکایت دارد و تاکنون در باور­ها و فرهنگ‌عامه باقی­مانده است (رضی، 1381: 538).

   با توجه به سیمای منفی پری در اوستا و داستان گرشاسب، می­توان پیوند پری با شب و خواب را حاکی از آن دانست که پریان نشان‌دهنده وجود آنیمای منفی هستند که موضوع «پری زدگی» را پیش می­کشد (سرکاراتی، 1393: 19). آن‌ها با زیبایی اغواکننده خویش، درصدد فریب جوانان هستند و به شکل بسیار زیبایی در خواب فرافکنی می­شوند؛ به‌گونه‌ای که جوانان و بعضاً مردان هر چیز افسون کننده و زیبایی را به آن‌ها نسبت می­دهند و یا درباره آن‌ها خواب­هایی می­بینند که از آن کسب لذت می­کنند. وجود دختر شاه‌پریان، پریچهره و... ناشی از همین نوع نگاه است.

   جوان پس از دیدار با پری، چنان شیفته او می­شود که تا مرز جنون پیش می­رود. «وقتی جوانی دچار پری­زدگی یا جن‌زدگی شود، مادر جوان به‌پیش ملا می­رود تا برای او دعا کند. سپس آن دعا را با مقداری نمک، زاگ، مهره آبی، اسفند و موی گرگ درجایی که جوان پری­زده شده­است، بر روی سفره­ای سفیدرنگ می­گذارد. دعا می­خواند و صلوات می­فرستد. پس از انجام چنین کاری، دعای ملا را برمی­دارد و در آب می­اندازد... البته این رسم دیگه قدیمی شده و امروز خیلی کم انجام می­شود» (کد 5). چنانکه مشاهده می­کنیم، پهن کردن سفره سفیدرنگ در زیر درخت، کنار چشمه یا باغ و پس‌ازآن دعاخوانی نشان از آن دارد که این رسم، شکل تخفیف­یافته پرستش پری در پیوند با نقش او «به‌عنوان زن ـ روحانی در دوران کهن» (دلاشو، 1366: 247) بوده­است که در فرهنگ‌عامه بختیاری با کاربردی واژگون­یافته که تحت تأثیر اندیشه زرتشتی است، باقی مانده­است. رهاکردن دعا در آب، با مفهوم شستشوی غم و درد به‌وسیله آب مرتبط است که معمولاً در مراسم سوگواری نیز قابل‌مشاهده است. 

   بن‌مایه عنصر شب در داستان­های شاهنامه با آمدن پری (تهمینه) به دیدار پهلوان (رستم) نمود برجسته­ای دارد: «چه جویی شبِ تیره، کامِ تو چیست؟» (فردوسی، 1398: 263). در دیگر داستان‌های بررسی‌شده از شاهنامه در این پژوهش، عنصر شب در ارتباط با پری به‌مانند داستان رستم و سهراب مطرح نشده؛ اما با تغییراتی چنین بن­مایه­ای را حفظ کرده­است. برای نمونه مادر سیاوش می­گوید که او را شبانه از خانه بیرون کرده­اند (همان). 

در قصه سمک عیار نیز بن­مایه شب حفظ و مطرح شده­است: «شاهزاده تیر می­انداخت... همچنان تا شب درآمد. گورخر از چشم شاهزاده ناپدیدار شد» (ارجانی، 1362: 8).

4ـ6. ابراز عشق و علاقه برای باروری از جوانان

از دیدگاه مردم بختیاری، پری در ابراز عشق و علاقه خود به جوانان معمولاً پیش‌قدم است و آنان هستند که با ظاهر شدن بر جوانان سعی در گمراه کردنشان دارند: «معمولاً پری بر جوانان ظاهر می­شود و تلاش می­کند تا آنان را گمراه کند» (کدهای 6 و 3). موضوع ظاهر شدن پری بر جوانان برگرفته از خویشکاری زایش و باروری آنان است که بنا بر نظر سرکاراتی (1350: 5) و با توجه به حفظ معنای اصلی خود؛ یعنی «زاینده و بارور»، ریشه در دوران کهن دارد؛ آنجا که تجسم ایزد بانوان زایش و باروری به شمار می­رفته و نمودگار میل و خواهش جنسی محسوب می­شدند. موضوعی که در روایت ذکرشده از کد دو نیز قابل‌مشاهده است؛ یعنی پری است که از عشق خود به جملو سخن می­گوید و او را به سمت خود می­کشاند. همین موضوع را در داستان­های شاهنامه نیز می­بینیم؛ یعنی پریان هستند که نسبت به پهلوان جنگجو ابراز عشق و علاقه می­کنند. تهمینه این موضوع را آشکار به رستم می­گوید: «تو راام کنون، گر بخواهی مرا» (فردوسی، 1398: 264). موضوعی که سبب شده تا برخی از پژوهشگران ازجمله خالقی مطلق (1388) و مختاریان (1392) پذیرنده رستم را تهمینه بدانند که به دلیل تغییرات ادبی سپس­تر موضوع پدر تهمینه وارد داستان شده­است. مادر سیاوش، کیکاووس را انتخاب می­کند: «ز گردنکشان برگزیدم تو را» و منیژه است که دایه خود را به‌سوی بیژن می­فرستد (فردوسی، 1398: 305 و 654).

   در قصه سمک عیار نیز خود پری به شکل گور بر خورشیدشاه ظاهر می­شود که همین موضوع نشان از ابراز عشق و علاقه پری به جوان دارد: «دختر چون دانست که دل از دست وی رفته­است گفت: ای جوان تو کیستی و از کجا آمدی. ازبهر چه درمانده­ای... شاهزاده گفت: ای دلارام... بگو تا تو کیستی... مگر مهتر پریانی» (ارجانی، 1362: 8).

   موضوع ارتباط پری با جوان یک‌شبه است و صحبتی از ازدواج نیست؛ بنابراین هدف از ابراز عشق و علاقة پری به جوانان، ایفای نقش باروری از سوی پریان است. موضوعی که علاوه­بر فرهنگ‌عامه بختیاری، در شاهنامه و قصه سمک عیار نیز نمود یافته­است. در داستان جملو، موضوع یک‌شب به یک سال تغییر کرده­است و او صاحب فرزند پسری می­شود و در داستان رستم و سهراب و سیاوش این موضوع به سرانجام رسیده­است و شاهد تولد سهراب و سیاوش هستیم؛ اما در دو داستان زال و رودابه و بیژن و منیژه این موضوع به سرانجام نرسیده است. در دیگر روایات مردم بختیاری موضوع زایش فرزند از پری نمود خاصی نیافته­است و مانند قصه سمک عیار و داستان بیژن و منیژه نوعی جنگ را در پی دارد. با توجه به اهمیت تخمه و نژاد و همچنین فرزند پسر در فرهنگ بختیاری، حضور پری و ابراز عشق به جوان می­تواند برای ربودن تخمه و نژاد باشد؛ زیرا در فرهنگ این مردم، تنها کسی می­تواند پشت جنگجوی قابلی را بر زمین بزند که از نژاد او باشد (کدهای 2، 6 و 4). همین موضوع درباره سهراب نیز صدق می­کند. تنها اوست که قدرت رویارویی و برابری با رستم را دارد. چنین موضوعی نشان از خویشکاری سیاسی ـ اجتماعی پریان دارد که تلاش می­کنند تا بدین طریق قومی جنگجو را نابود کنند. همچنین نمایانگر اندیشه زرتشتی است که سعی می­کند پریان را منفی جلوه دهد، پس پریان را جنگ­افروز معرفی می­کند. این موضوع برای نابودی سیمای بغانه پری است؛ زیرا ارتباط آنان با جنگجویان خطر جنگ را در پی دارد و به همین دلیل روایات جنبه هشداردهنده دارند و خانواده­ها از رویارویی جوانانشان با آنان خودداری می‌کنند.

4ـ7. غیبت پری پس از زایش

یکی از موضوعات مهم در پیوند با پری، غیبت ناگهانی اوست که جنبه اهریمنی و مفهوم زرتشتی این موجود اسطوره­ای را نشان می­دهد. سرکاراتی (1350: 14) چنین موضوعی را در وظیفه و نقش پری تحلیل می­کند که پس از زادن دیگر نیازی به حضور او نیست. مشخص نبودن نوع رابطه و سپس غیبت ناگهانی ازجمله مواردی است که در فرهنگ بختیاری سبب نگرانی خانواده­ها می­شود و هرگونه رابطه­ای با چنین مضمونی را منفی و اهریمنی قلمداد می­کنند. شاید به همین دلیل است که به شخص پری زده، دیگر دختر نمی­دهند (کد 5). در داستان جملو می­بینیم که پری پس از زادن فرزند، به گله بازمی‌گردد و دیگری خبری از او نیست. موضوع غیبت پری پس از زایش در داستان­های شاهنامه و به‌ویژه در داستان سیاوش به‌خوبی حفظ شده­است. مادر سیاوش ناگهان پس از تولد سیاوش از داستان حذف حضور می­شود و در داستان رستم و سهراب و با الحاقی دانستن ابیات مربوط به حضور تهمینه برای تکمیل روایت فردوسی (آیدنلو، 1384: 37)، تهمینه نیز پس از زایش سهراب از داستان خارج می­شود. منیژه، دختر شاه پریون و مه­پری ازجمله مواردی هستند که برای تکمیل روایت در اپیزودهای بعدی داستان از آن‌ها سخن می­­رود. موردهای دوم و سوم بنا به جنبه سرگرمی داستان و حذف نشدن شخصیت با موضوع ازدواج درآمیخته می­شوند و غیبت پری با تغییراتی همراه شده­است. 

4ـ8. پایان تلخ (آسیب ناشی از پیوند با پری)

زیبایی پریان اگرچه سوق‌دهنده و دلکش است؛ اما موجب فریفتن جوانان می­شود. فریبی که برای فرد و خانواده­اش آسیب­هایی را به همراه دارد. آسیب می­تواند شامل مرگ جوان، طرد او از خانواده، عدم ازدواج دختری با او، مرگ یکی از اعضای خانواده و یا مشکلات دیگری باشد. در داستان جملو پایان تلخ در ارتباط با پری با مرگ فرزند او همراه است و پس‌ازاین است که دیگر جملو از شکار دست برمی­دارد. موضوع فرجام تلخ ناشی از ارتباط با پری بن­مایه­ای مشترک است (اسپرغم، 1395: 292 و سرکاراتی، 1393: 7) که در داستان­های شاهنامه نیز نمود یافته­است. مرگ سهراب، سیاوش و زندانی شدن بیژن در چاه ازجمله مواردی است که گویای پایان تلخ در ارتباط با پری است. مرگ جملو، سهراب و سیاوش بیانگر انتقال آسیب از همسر پری به فرزندان آن‌ها است. گذراندن آزمون‌ها و سختی­های دشوار برای خورشیدشاه، فرخ­روز (برادرش) و دیگر خواستگارانی که زندانی مه­پری یا دایه او هستند، نشان‌دهنده گزند و آسیب ناشی از ارتباط با پری است.

بحث و نتیجه­گیری

پس از تحلیل موضوع پریان در فرهنگ و ادب­عامه مردم بختیاری می­توان گفت: روایات موجود درباره پریان در این قوم، به مثابه یک رسانه اثرگذار آموزشی و تربیتی مبتنی بر آموزه­های بنیادین تربیتی، اخلاقی و آیینی (برای انتقال به نسل­های بعدی) است؛ زیرا برای مخاطبان بزرگسال مانند روایات حماسی شاهنامه، بیشتر جنبه هشداردهنده و بیم نابودی قوم را در پی دارد. برای مخاطبان خردسال نیز بیانگر مولفه­های تهدیدکننده مانند گم شدن و دور شدن از خانه، خانواده و نیز نابود شدن به دست پری است. همچنین سیمای دوگانه پری را همانند شاهنامه و سمک عیار حفظ کرده­است. در فرهنگ بختیاری، مقوله شکار و شکارچی بسیار مهم شمرده می­شود و یکی از هنرهای نشان دادن قدرت و جنگاوری، همین موضوع شکار است. وجود همین مقوله سبب حفظ سیمای پریان در فرهنگ بختیاری شده­است. در دیدگاه این مردم، پریان زنان زیبارو و جوانی هستند که هنگام غروب و شب در بیشه­زار­ها، باغ­ها و چشمه­ها راه را بر جوانان می­بندند و به آنان ابراز عشق و علاقه می­کنند. بسیار زیبارو هستند و همین زیبایی سبب می­شود تا جوانان ایل شیفته آنان شوند. حتی از این هم فراتر می­روند و معشوق خود را در اشعار غنائی ازنظر زیبایی به پری تشبیه می­کنند. پریان قدرت پیکرگردانی دارند و می­توانند به شکل گور، بز کوهی و کبوتر درآیند و جوان را به سمت خود هدایت کنند. هرگونه ارتباط با پریان سبب می­شود تا جوان آسیب ببیند و چنین آسیبی را پری­زدگی یا جن‌زدگی می­گویند. پیرو همین اندیشه اگر جوان، فرزندی از پری داشته باشد، خود او یا همان پسر و بعضاً خانواده و قومش دچار آسیب جدی می­شوند. در برخی از روایات نیز پری در ردیف جن و جادو قلمداد شده­است که بیانگر نگاه دین زرتشتی به پریان است. آسیب ناشی از پیوند با پری سبب شده­است تا مردم بختیاری از داشتن ارتباط جوانان خود با پریان خودداری کنند. با توجه به همزیستی مردم بختیاری و بویراحمدی اطراف کوه دنا، تمامی موارد ذکرشده در فرهنگ مردم بویراحمدی نیز نمود خاصی دارد.

تعارض منافع

نویسندگان هیچ گونه تعارض منافع ندارند.

سپاسگزاری

از بنیاد ملی نخبگان به دلیل حمایت مالی از این طرح سپاسگزارم.