پروین اعتصامی و بازآفرینی فابل‌های لافونتن

1. مقدّمه

یکی از چهره‌های ادبی نامدار سدۀ هفدهم فرانسه ژان دو لافونتن (۱۶۲۱ - ۱۶۹۵م.) است که در میان آثار گوناگونش، داستان‌های حیوانات یا «فابل»‌های او، شهرت و محبوبیتی جهانی دارد؛ تا آن‌جا که نام او در کنار ازوپ[1]، تداعی‌کنندۀ نوع ادبی فابل در جهان است. لافونتن در عصر لویی چهاردهم بسیاری از نکته‌های اجتماعی، اخلاقی و انتقادها و ایرادهایی را  که مستقیم و بی­پرده قابل بیان نبودند، در قالب فابل­ها مطرح ‌می­کرد. اگرچه این حکایت‌ها در همان زمان نیز گاه با نقدهای تند و تیز متعصبان روبه­رو می­شد؛ اما به‌ سبب زیبایی و آموزندگی، هواداران و خوانندگان بسیاری یافت و در سده‌های بعد نیز در فرانسه و دیگر کشورها نیز بر شمار آن‌ها افزوده شد.

با آغاز فرایند ترجمۀ آثار ادبی جهان در ایران، لافونتن و داستان­هایش نیز پا به محافل ادبی ایران نهادند. ترجمه در دوران سلطنت ناصرالدین شاه (حک‍. 1264ـ 1313ق.) در ایران رونق ویژه‌ای یافت. به دستور وی دارالتّرجمه‌ای دایر شد که چند تن از دانشوران ایران در آن به این کار اشتغال یافتند. تأسیس دارالفنون و ورود استادان خارجی به ایران و نیز اعزام دانشجویان ایرانی به خارج از کشور، بر گسترش ترجمه و ارتباطات فرهنگی و ادبی ایران و جهان افزود. فرهاد میرزا (فرزند عباس ­میرزا نایب­السلطنه)، محمدطاهر میرزا، محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه، حسین‌قلی سالور (عمادالسّلطنه) و یوسف اعتصام‌الملک از نخستین مترجمان آن دوره بوده‌اند. ترجمۀ پراکندۀ برخی از فابل‌های لافونتن در دوران مشروطه، باعث روی آوردن برخی شاعران ایران، از جمله ایرج میرزا، بهار، پروین و تا حدی نسیم شمال بدان‌ها و بازآفرینی برخی از داستان‌های زیبای وی در قالب اشعار فارسی شد. بر محققان پوشیده نیست که شاعران یادشده، مترجمان یا مقلدان صرف این آثار نبوده‌اند و با ذوق و دانش خویش، داستان‌های ساده، کوتاه و حکایت‌وار لافونتن را رنگ و لعابی تازه و دیگرگون داده‌اند، بر روایت، گفت‌وگو و نتایج اخلاقی، اجتماعی و سیاسی آن افزوده‌اند و چنان‌که غلامحسین یوسفی نیز یادآور شده ا­ست، می­توان آن‌ها را نوعی تأثّر و حسن اقتباس حاکی از استقلال اندیشه و قریحۀ آفرینندۀ آن‌ها دانست (یوسفی‌، 1388: 442). 

1-1. پرسش­های پژوهش

1. پروین اعتصامی در سرودن برخی از داستان­های خویش، تا چه حد تحت­تأثیر لافونتن بوده است؟
2. شیوۀ تأثیرپذیری و دخل و تصرف و نوآوری­های ادبی و محتوایی پروین در حکایت­های لافونتن چگونه بوده است؟

2-1. فرضیه­های پژوهش

این مقاله با خوانش دقیق دیوان پروین و داستان­های لافونتن به این نتیجه رسیده است که به احتمال زیاد، پروین اعتصامی دست کم در ده حکایت خویش، تحت تأثیر برخی از داستان­های لافونتن بوده است. دیگر این­که به ترجمه و نقل سادۀ داستان­ها بسنده نکرده و با دخل و تصرف هنرمندانه و خلاّقانه در شخصیت­ها، گفت­وگوها و ماجراهای داستان و همچنین بسط و گسترش آن­ها و افزدون اندرزهای زیبای اخلاقی، هم از نظر بلاغت و زیبایی­شناسی، سطح حکایت­ها را برکشیده و هم بعد تعلیمی، تأثیرگذاری و اقناع مخاطب آن­ها را بسیار تقویت کرده است.

3-1. فابل[2]

در فرهنگ توصیفی نقد ادبی در تعریف حکایات حیوانات آمده است: «این واژه در قرن دوازدهم وارد زبان فرانسه شد و به معنای حکایات و داستان­هایی دربارۀ حیوانات است. "Bestiaire" برگرفته از واژۀ لاتین قرون وسطایی "Bestiariaum" است که خود این واژه از "Bestia" مشتق شده است. این کلمه به نوشته­ای که به مدد مجموعه­ای از حیوانات واقعی یا تخیلی به طرح مسائل اخلاقی می­پردازد، اطلاق می­­شود؛ این نوع ادبی در تمام اروپای قرون وسطی رواج داشت [...] منبع تمام حکایات حیوانات قرون وسطایی، منظومه­ای دوازده‌هجایی است به نام فیزیولوگوس که متعلق به قرن دوم پس از میلاد است» (کهنمویی­پور و دیگران، 1381: 90-91).

در فرهنگ لغات فرانسه – فارسی سعید نفیسی، fable اینچنین معرفی شده است: «داستان، افسانه، حکایت، مثل، قصه و تمثیل، قصۀ کوچک که اغلب به نظم باشد و نکتۀ اخلاقی را به عنوان افسانه‌ای بپردازد. اساطیر، علم اساطیر، اساطیر قدیم، حکایت دروغ و اختراعی موضوع مضحکه» (نفیسی، 1367: 747). در فرهنگ لاروس نیز آمده است: «فابل نوشته‌ای تمثیلی است به نظم یا به نثر که دربردارندۀ مفاهیم اخلاقی است؛ مانند فابل­های لافونتن در زبان فرانسه»  (Librairie Larousse, 1976: V1).

«در قرن سیزدهم ریشار فورینوال[3] قوانین کارکردی جهان نمادین حیوانات را به شیوۀ جدیدی به کار برد و این امر سبب شد تا حکایات حیوانات با خصوصیاتی چند از ادبیات درباری در هم آمیزد. فورینوال در این نوع حکایات، تمهیدات و راه چاره­هایی را که در ماجراهای عاشقانه به کار می­رود، به ­تصویر می­کشد. این نوع هنری، تنها مختص ادبیات نیست؛ بلکه در تمام اشکال هنری قرون وسطی نمود پیدا کرده است (برای مثال، قصۀ رونار) در هنرهای تجسمی، نقاشی، مجسمه­سازی و فرش­بافی. - مثلاً فرشِ بانو و حیوانی افسانه­ای که در موزۀ دوکلونی[4]اریس نگه‌داری می­شود- ...» ((ibid: 325.  فرهنگ توصیفی نقد ادبی فابل را چنین تعریف کرده­است: «fable حکایت اخلاقی. در قرن دوازدهم از واژۀ لاتینی fabula وارد زبان فرانسه شد.fabula  مشتق از فعلfabulari  (به معنای پرگویی bavarder) است. داستان کوتاهی است که با هدف پندآموزی به نقل حکایتی کوتاه می­پردازد. شخصیت­های این حکایت اغلب حیوانات هستند. دنیای این حیوانات مانند حکایت حیوانات حسب­حال دنیای انسانی است. گفت­وگوهایی که در متن حکایت اخلاقی گنجانده می­­شود، در بسیاری از اوقات به روایت جنبۀ زنده­تری می­بخشند. بخش پایانی حکایات اخلاقی نتیجۀ اخلاقی، (moralitie) نامیده می­­شود که مضمون اخلاقی حکایت را آشکارا بیان می­کند. بعضی از این نتایج اخلاقی چنان شهرت یافته­اند که به صورت ضرب­المثل درآمده­اند» (کهنمویی­پور، 1381: 92).

در  فرهنگ سخن در مدخل فابل می­خوانیم: «داستان اخلاقی کوتاه که قهرمانان آن معمولاً حیوانات هستند. فابل­های لافونتن و بعضی از حکایت­های مرزبان­نامه از نوع فابل هستند» (انوری، 1381: فابل).

     میرصادقی منشأ اولین افسانه­های حیوانات را مثل سایر ادبیات از شرق می­­داند و اینکه این‌گونه افسانه­ها بیش از یک هزار سال پیش­تر از زمان ازوپ، در مصر قدیم و هند رواج داشته­اند (میرصادقی، 1366: 58-59). «قصه­هایی که از زبان حیوانات ماجراهای آن­ها روایت می­­شود و اعمال و احساسات انسان به حیوانات نسبت داده می­شود که اغلب جنبۀ مثبت تمثیلی و استعاری دارد و به مفاهیم معنوی و اخلاقی تأکید می­کند؛ مثل قصه­های کلیله ­و دمنه ابوالمعالی نصرالله منشی یا داستان­های بیدپای ترجمۀ محمدبن­عبدالله­البخاری و انوارسهیلی واعظ کاشفی و مرزبان­نامه از مرزبان بن رستم بن شروین. به این نوع قصه­ها (افسانه­های تمثیلی) در ادبیات خارجی fable می­گویند و شخصیت­های قصه تنها منحصر به حیوانات نمی­شود، بلکه انسان­ها و خدایان و اشیای بی­جان را نیز در برمی­گیرد» (همان، 24).

سیدمحمدعلی جمالزاده پیشنهاد می­کند که به جای فابل، از واژۀ تمثیل استفاده شود و بر آن است که «ریشه و اساس مقداری از "فابل­ها" حتی در مغرب­زمین، همانا داستان­های کتاب معروف کلیله ودمنه است که از قرار معلوم، با همین عنوان در زمان ساسانیان از هندوستان به ایران آمده است [...] از همان زمانی که در مدارس ایران تدریس زبان فرانسوی هم معمول گردید، معمولاً فابل­های نویسنده و شاعر فابل­ساز بسیار مشهور فرانسوی لافونتن هم داخل در برنامه بود و شاگرد فرانسه­خوانی پیدا نمی­شد که لااقل یکی دوتا از این فابل­ها را حفظ نکرده باشد» (جمالزاده، 1351: 26-27).

ایشان سپس می­افزاید: «امروز به موجب آثار مکتوبی که معلوم و در دست است، قدیم­ترین فابل­ها را فابل­هایی می­دانند که در هندوستان و در یونان باستان ساخته شده و معروف است» (جمالزاده، 1352: 267).

هنوز معادل فارسی دقیقی برای واژۀ فابل وجود ندارد و اغلب به افسانه، قصه یا حکایت حیوانات ترجمه می­شود که نمی­توانند جایگزین جامع و کاملی برای نوع فابل باشند. تقوی برآن است که «فابل در زبان فارسی، لغتی می­خواهد که مصطلح واقع شود و در انتخاب آن لغت اگر حاجت افتد که از زبان عامه نیز چیزی گرفته شود، به گمان ما باک نیست» (تقوی، 1375: 491).

2. ژان دولافونتن

لافونتن در هشتم ژوئیه 1621 م. در ایالت شامپانی فرانسه در خانواده­ای از طبقۀ متوسط به دنیا آمد. پدرش رئیس امور آب‌ها و جنگل­های بخشی از ایالت بود و لافونتن که کودکی خود را بدین ترتیب در دل طبیعت گذراند، به حیوانات توجه و دلبستگی ویژه‌ای یافت که باعث شد سال­ها بعد، آنان را به عنوان قهرمانان اصلی آثار ادبی خویش برگزیند. او ادبیات را در حالی، مقصد و مقصود زندگی خود برگزید که از پشتیبانی بزرگانی چون وزیر دارایی فرانسه در زمان لویی چهاردهم، دوستش بیوۀ دوک اورلئان[5] و سرانجام مادام دولاسابلیه[6] و همچنین از دوستیِ سه شخصیت ادبی مشهور فرانسه بوالو[7]، راسین[8] و مولیر[9] برخوردار بود. نخستین کتابش قصه‌های منظوم Contes et Novelles en Verse در سال 1664م. و شش کتاب نخست افسانه‌ها را در 1668 منتشر کرد (de Nicole Blondeau).

در تاریخ ادبیات فرانسه، به بخش­های دیگری از زندگی وی اشاره شده است: «اولین دسته از قصه­ها و داستان­های منظوم خود را از دسامبر 1664 منتشر ساخت. در نوشتن این قصه­ها و داستان­ها از مضامین آثار بوکاچیو، آریوست و بسیاری از نویسندگان دیگر بهره گرفته بود؛ اما در واقع نوعی تکرار قصه­های گذشتگان بود: بی­وفایی زنان، ساده­لوحی دختران، روابط و رفتار راهبه­ها با کشیشان و نظایر آن. در 1668 لافونتن چهل‌وهفت‌ساله، شش کتاب قصه­های مصور با عنوان مجموعه و منتخب افسانه­های منظوم منتشر کرد. این مجموعه با توفیق عجیبی روبه­رو شد؛ به طوری­که در دو سال، شش بار تجدید چاپ شد. از 124 افسانۀ این مجموعه، حدود صد مورد آن، اقتباس از ازوپ، افسانه­نویس یونانی است که برخی از این افسانه­ها در نهایت ایجاز و اختصار است، اما در مجموع، همۀ آن­ها از نظر جذابیت، بیان، ایجاز، فشردگی کلام شاعرانه، نقد و نظرهای الحاقی، هنر مناظره و تنوع لحن و وزن و آهنگ، از نمونه‌های اولیۀ خود برترند [...] با وجود تمام این آثار متنوع که لافونتن در حدود بیست سال نوشت، مهم­ترین و معتبرترین اثر وی که در این سال­ها به­تدریج آن ­را فراهم کرد، دومین مجموعۀ افسانه­هاست که در فاصلۀ دو سال یعنی 1678و 1679 گردآوری شد. این مجموعه ابتدا در سال 1678 در شش دفتر و سال بعد با پنج دفتر جدید از چاپ درآمد. از میان این نه فقره افسانه، فقط سه مورد آن اقتباس از ازوپ است. او مدعی است که بخش اعظم مضامین این حکایات را از حکیم هندی بید­پای که در قرن چهارم پیش از میلاد مسیح می­زیسته، گرفته­است. این مضامین را در کتاب مشهوری به نام کتاب انوار [اشاره به کتاب انوار سهیلی ترجمۀ کلیله و دمنه] خوانده است، این کتاب در سال 1644 به فرانسه ترجمه شد. او مانند بوکاچیو و مولیر، کمتر مضامین فابل­ها را ابداع می­کند. موضوعاتش را از ازوپ، فدروس[10] و هر منبع شرقی، یونانی، لاتینی و فرانسوی دیگر که مطابق ذوقش باشد اقتباس می­کند» (Ibid: 22).

«او از حکایت همراه با پند اخلاقی روشن، یعنی فابل، شکل داستانی counte "کنت" را آفرید که در آن روایت؛ توصیف، مشاهده، طنز و مکالمه، ارزش مستقلی دارد و اهمیت اخلاقی در حد یک واقعه است. حکمت جهانی هم عبارت است از حکمت عقلانی و واقع­گرایی عصر لویی چهاردهم. قهرمانان فابل­ها غالباً حیوانات­اند، اما اینها نه حیوانات واقعی­اند و نه انسان­هایی در لباس حیوانات، آن­ها حیواناتی هستند با افکاری که انسان­ها، اگر فرضاً به شکل حیوانات مسخ می­شدند، مسلماً دارا بودند» (توکل، 1380: 41).

4. ادبیات مشروطه و طلیعۀ ترجمه

در عصر مشروطه با توجه به تحول فرهنگی که همگام با تحولات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی دیگر به وقوع ­پیوست، اندک اندک چهرۀ ادبیات نیز متحول شد و با وجود این‌که ترجمه، آرام آرام جای خود را در مطبوعات و کتاب­ها باز می­کرد، راه­های دیگری را نیز در این مسیر می­آزمود؛ از جمله شیوه­ای که در فابل­های منظوم لافونتن از آن استفاده شده بود. «ترجمه از نیمۀ قرن نوزدهم در مسیر تحول ادبی ایران نقش مهمی داشته است. در مجموع تاریخ­نگاران ادبیات فارسی در قرن بیستم به اهمیّت ترجمه به­عنوان یکی از اجزای تشکیل دهندۀ تجدد اذعان دارند. در این زمینه همچون بسیاری از موارد دیگر ریپکا سرمشق منتقدان ایرانی بوده است و به آن­ها کمک کرده است تا دیدگاه‌های خود را بهتر بیان کنند. شاید نوگرایی و مدرنیسم ادبی، مستلزم گسست‌های صبورانه‌ای باشد، اما راه پیوند با کانون سنت همواره باز خواهد ماند» (کریمی حکاک، 1384: 262).

کریمی ادامه می‌دهد که وام‌گیری ادبی می­تواند در شرایط خاصی موجب غنای سنت جمال­شناختی و ادبی شود و یکی از ویژگی‌های ممتاز تکامل و تحول ادبی در ایران باقی بماند. علاوه بر این، اصولاً ادعای برتری آثار ادبی بومی بر متن‌های بیگانه که مؤلفان ایرانی از آن­ها سرمشق گرفته‌اند، در حیات ادبی ایران در سرتاسر قرن بیستم بارها تکرار شده است. پروین اعتصامی با منظوم کردن فابل­ها، مثل‌ها، حکایت‌ها و افسانه‌ها موجب تقویت و تداوم سنت پند و اندرزگویی و شعر اخلاقی و تعلیمی شده است. وی در این حوزه اشاره می­کند که هرچند صرف وجود وام­گیری ادبی را می‌‌توان نشانه‌ای از تمایلی عام برای تحول ادبی دانست که بسیاری از شاعران عصر، دل­مشغول آن بوده‌اند و می­خواسته‌اند از توان نهفتۀ متن‌های خارجی برای غنا بخشیدن به سنت بومی استفاده ‌کنند، در عین حال، انتخاب‌ها، شگرد‌ها و راهبردهای خاص شاعر، بیانگر دیدگاه فردی اوست و تصور خاص او را از شیوۀ دستیابی به این هدف نشان می­دهد (همان، 262)؛ بنابراین می­توان گفت که فابل نوعی ادبی ­­است که پس از گذر از مراحل تکوینی و سیر و سلوک از سرزمین مادری خود یعنی فرهنگ شرق و یونان، فرهنگ غرب و عبور از سرزمین­های کهن، در فرانسه به دست لافونتن در قالب منظوم، هویتی دوباره پیدا کرده است و با آغاز تحولات فرهنگی و سیاسی در عصر مشروطه و دوران پس از آن و نیز آغاز کار ترجمه از ادبیات غرب، دوباره و این بار با رنگ و بوی دیگری به سرزمین ما راه پیدا کرده است.

5. پیشینۀ پژوهش

دربارۀ نوع ادبی فابل، تاریخچۀ آن و به­ویژه فابل­های لافونتن و تأثیری که از ادبیات مشرق­زمین به­ویژه کلیله و دمنه گرفته و تأثیری که بر ادبیات جهان نهاده است، ظاهراً نخستین بار محمدعلی جمالزاده در چند مقالۀ پیاپی با عنوان «فابل در ادبیات فارسی» در مجلۀ گوهر (از بهمن 1351) نکات ارزنده ای بیان داشته است. از جمله مقایسۀ داستان «دو کبوتر» در انوار سهیلی و تأثیر آن بر فابل­های وی و همچنین تأثیر داستان «بلبل و مور» ابوبکر بیستون (مقدمۀ گلستان سعدی) بر داستان «زنجره و مور» لافونتن. اکبر اصغری تبریزی (1359) در مقالۀ «لافونتن و کلیله و دمنه»، تأثیرپذیری لافونتن از کلیله و دمنه را با ذکر سه حکایت شرح داده است. جواد حدیدی در کتاب از سعدی تا آراگون (انتشارات مرکز نشر دانشگاهی، تهران، 1373) تأثیر سعدی بر ادبیات فرانسه را نشان داده است. احمد کریمی حکاک در  طلیعۀ تجدد در شعر فارسی (ترجمۀ مسعود جعفری، انتشارات مروارید، تهران 1384) اشاراتی به تأثیر ترجمه بر شعر مشروطه دارد. زیار محمد (1388) در مقالۀ «لافونتن و حکایات فارسی»، بهره گیری لافونتن از حکایات فارسی را بررسی کرده است.

 اکبر شامیان ساروکلایی (1388) در مقالۀ «حکایت‌های لافونتن در شعر معاصر ایران»، تأثیرپذیری شاعرانی چون بهار، ایرج میرزا، پروین و نسیم شمال از فابل‌های لافونتن را بررسی کرده‌اند؛ البته در این مقاله، تنها سه حکایت پروین از این نظر بررسی شده است. شفیعی کدکنی (1390) در بخش‌هایی ازکتاب با چراغ و آینه (ازجمله ذیل عنوان «سهم کشورهای اروپایی») اشارات متعدّدی به این موضوع دارد ‌که بسیاری از شاعران‌هم‌روزگار پروین، تحت تأثیر ادبیات اروپایی و مجذوب ترجمۀ منظوم آثاری از کسانی چون لافونتن بوده‌اند؛ گذشته از پروین، کسانی چون ایرج، ملک‌الشّعرا بهار، رشید یاسمی، حکمت و دیگران نیز چنینند (صص 228-229؛ نیز رک: صص 151-153 و 165 و 204). در بخشی از کتاب آمده است: «فابل­های لافونتن نخستین تأثیر چشمگیر خود را بر تجدد شعری ایرانیان آشکار کرد. بسیاری از شاهکارهای تعلیمی سال­های نخستین قرن بیستم ایران نظیر شعرهای ملک الشعرای بهار و پروین اعتصامی و رشید یاسمی و چندین شاعر دیگر، تحت تأثیر آشکار ترجمۀّ فابل­های لافونتن است» (همان، 228). اکبر شایان­سرشت و دیگران (1398) در مقالۀ «بومی­سازی در ترجمه­های منظوم حکایت کلاغ و روباه لافونتن در حرکت از فرانظام به نظام بر اساس نظریۀ لوتمان»، ترجمه­های منظوم نسیم شمال، ایرج میرزا، نیّر سعیدی و حبیب یغمایی از حکایت لافونتن را بر اساس نظریۀ لوتمان بررسی و با هم مقایسه کرده و نشان داده‌اند که ساخت هنری و کمال یافتۀ شعر حبیب یغمایی، نتیجۀ تعامل دقیق­تر شاعر در برخورد با فرانظام و حرکت به سوی نظام ادبی تازه است.

فخرالدین نجاتی در پایان­نامه‌ای به زبان فرانسه «جنبه­های آموزشی طنز در حکایات لافونتن» را بررسی کرده است (دانشگاه اصفهان، 1385) مهسا بخشایی در پایان‌نامه‌ای به زبان فرانسه «اخلاقیات در اشعار سعدی و لافونتن» را کاویده است (دانشگاه تهران، 1386) اما هیچ‌یک مستقیماً به موضوع مورد نظر این مقاله نپرداخته‌اند.

6. پروین اعتصامی و بازآفرینی فابل‌های لافونتن

پروین اعتصامی بی­تردید یکی از نام‌دارترین و پرمخاطب­ترین شاعران معاصر است که بعد تعلیمی و اخلاقی آثارش، طرفداران بیشماری یافته­است. «پروین اعتصامی، شاعری که غالباً به عنوان نمونه ای از سنت­گرایی زبانزد همگان است، بخش عمده ای از پیام‌های شعری خود را از راه ساخت و پرداخت مناظرات و مکابراتی منتقل می­کند که در قالب افسانه‌های منظوم عرضه می­گردد [...] بیشتر حریفان مناظرات پروین حتی جانوران هم نیستند، بلکه اشیاء، اقلام و اجناس روزمرۀ زندگی همچون عدس و ماش و نخ و سوزن و سیر و پیاز و دیگ و تابه‌اند که شاعر، خود مناسبات میان آنان را رقم می­زند و به اینان شخصیت تمثیلی می­بخشد و آنان را به سوی اندرزهای اخلاقی می­کشاند» (کریمی حکاک، 1368: 266). می­توان گفت که پروین هم ادامۀ دهندۀ سنت نگارش و سرایش داستان­های پندآموز با محوریت شخصیت­های حیوانات است و هم خود نوآوری­ها و بدعت­های فراوانی در این عرصه دارد و در عین حال که برخی از حکایاتش احتمالاً ترجمه از فابل­های لافونتن است، ذوق مضمون­یابی و پرورش درون­مایه، طبیعی جلوه­دادن حوادث داستانی و گفت­وگوی شخصیت­های اشعارش، باعث جذابیت و ماندگاری و شهرت و گسترش آن­ها در میان شعرخوانان ایرانی شده است. در ادامه ده شعر از  پروین اعتصامی، که به احتمال زیاد تحت تأثیر ترجمۀ فابل‌های لافونتن سروده شده‌اند، بررسی و تحلیل می­شود.

1-6. شوق برابری/ زاغ کبود آراسته به پرهای طاووس

شعر «شوق برابری» پروین، مضمونی مشابه با داستان «زاغ کبود آراسته به پرهای طاووس» از کتاب چهارم افسانۀ نهم لافونتن دارد. این مضمون در داستان لافونتن کوتاه­تر است و در ابیات پایانی، نتیجۀ اخلاقی آن بیان شده است. لافونتن منبع این داستان را ازوپ معرفی کرده است؛ اما پروین در ابتدای داستان، به توصیف موقعیت زاغچه و ایام بی­غمی­اش می­پردازد که به سودای تغییر و تنوع در زندگی، به گشت و گذاری دور از آشیان می­پردازد و در باغی به طاووس­هایی برمی­خورد که از زیبایی پرها و دم خود چنان مست و مغرورند که زاغچۀ نحیف را به هوس داشتن آن پرهای رنگین می­اندازند. زاغچه، پرهای بر زمین ریختۀ طاووس­ها را جمع­ می­کند و خود را با آن‌ها می­آراید. با آن پرها قصد پرواز دارد که ناگهان طاووس او را می­بیند؛ پرهای عاریتی خود را از وی جدا می­کند و می­گوید سیاهی تو را پرهای زیبای من هرگز نمی­پوشاند و در رفتار هرکس، منش او هویدا می­شود.

افسانۀ لافونتن چنین است: «طاووسی پر می­ریخت، زاغ کبودی پرهای وی برگرفت/ سپس پیکر خویش به آن پرها بیاراست/ و آنگاه به کبر و غرور و خرامان خرامان در میان طاووس­های دیگر به راه افتاد/ به این گمان که زیبا موجودی شده است/ یکی باز شناختش: گرفتار طعنه و استهزاء بدرفتاری و سر به سرگذاری و سخره گشت و لعبه و مسخره شد/ و بال و پرش به دست حضرات طاووس­ها بیدادگرانه کنده شد/ و حتی چون به سوی همتایانش پناه برد/ به دست همتایان نیز بیرون انداخته شد» (لافونتن، 1373: 218).

این داستان به روایت پروین با طول و تفصیل بیشتر در قالب 26 بیت بازآفرینی شده است. ابتدا صحنه­پردازی حکایت با جزئیات در حد ضرورت بیان شده است. زاغچه­ای بر درخت نارونی در هندوستان لانه دارد و زندگی در امن و خوشی و استغنا می­گذراند؛ اما سرانجام ملول و بر آن می­شود که در زندگی خود، طرحی نو دراندازد و همچون دیگر مرغان چمن، به گشت و گذار و عیش و نوش در باغ و دمن بپردازد. طاووسان خوش نقش و نگار را می­بیند و ... در پایان طاووس معترض و خشمگین به او چنین می­گوید:

2-6. سیه‌روی/ خرچنگ و دخترش

شعر «سیه­روی» پروین با افسانۀ دهم از کتاب دوازدهم به نام داستان «خرچنگ و دخترش» همخوانی دارد. در شعر پروین، این مناظره و بحث بین تابه و دیگ درمی­گیرد و در افسانۀ لافونتن، بین خرچنگ  و فرزند اوست. خرچنگ از شیوۀ راه رفتن فرزند خرده می­گیرد. داستان «خرچنگ و دخترش» از هم­سرشتی و هم سرنوشتی خرچنگ با نوع خود سخن می­گوید. لافونتن ابتدا به شیوۀ راه رفتن خرچنگ که یادآور یکی از فنون جنگی و سیاسی است، اشاره ای ظریف دارد: «گاهی فرزانگان، به مانند خرچنگ/ واپس واپس می­روند، راهی پشت به بندر، پیش می­گیرند/ این فن، فن کشتیبانان است ...» این بخش شعر وی، یادآور این ضرب­المثل زیبای فارسی است: «به خرچنگ گفتند چرا از دوسوی روی؟ گفت: پیشرفتم در این است!» آنگاه پس از اشاره­های مستقیم یا غیرمستقیم به پادشاه لویی چهاردهم، به افسانۀ خویش روی می­آورد: «مادر خرچنگ روزی به دخترش گفت:/ خدایا، این چگونه راه­رفتنی است؟ مگر نمی­توانی راست راه بروی؟!/  دختر گفت: تو خود چگونه راه می­روی؟!/ از کجا می­توانم جز به گونه­ای که خانواده­ام راه می­رود، راه بروم؟!/ وقتی که همۀ خانواده کج راه می­روند، می­خواهی من راست راه بروم؟!» و در پایان چنین نتیجه می­گیرد: «قوت تأثیر هر سرمشقی خانوادگی/ نیرویی فراگیر است و در نیک و بد و همه چیز به کار بسته می­شود» (لافونتن، 1373: 153).

پروین این داستان را در بیست بیت سروده است. در کنج مطبخ تاریکی، تابه‌ای، دیگ را به باد سخره و طعن می­گیرد که چه زندگی خیره­سرانه­ای دارد! پشتش از شدت دوده سیاه است و از عیب خویش بی­خبر است، «سیاه­روی و سیه­کار و بدگهر» است؛ زمانه او را سوخته است و هیچ دم نزده است. آنگاه پاسخ حکیمانۀ دیگ به تابه چنین تصویر و تعبیر شده است:

پروین در شعر دیگری، همین مضمون را با عنوان «نکوهش بیجا» پرورده است که در آن گفت­وگوی حکمت­آموزی بین سیر و پیاز در باب عیب‌جویی و ندیدن عیب خویش درمی­گیرد.

3-6. خاطر خشنود/ گرگ و سگ

مضمون شعر «خاطر خشنود» پروین نیز با داستان «گرگ و سگ» لافونتن شباهت دارد. لافونتن در افسانۀ پنجم از کتاب اول خود، در داستان «گرگ و سگ»، مناظره­ای بین یک سگ گلّۀ پروار و یک گرگ لاغر شکل می­دهد در انتها، گرگ لاغر، آزاد زیستن را بر اسارت و خواری ناشی از آن ترجیح می­دهد و با تن نحیفش، با طیب خاطر بهای آن را می­پردازد:

«گرگی/ ... پوست و استخوانی بیش نداشت/ این گرگ به گاوسگی تنومند و زیبا/ و فربه و براق برخورد که به غفلت راه گم کرده بود/ حضرت گرگ هرآینه به طیب خاطر/ بر سرش می­تاخت و شقه­شقه­اش می­کرد/ اما در چنان صورتی ناگزیر از درگیری بود/ و سگ یارای آن داشت/ که بی­پروا به دفاع از جان خویش برخیزد/ پس گرگ فروتنانه و خاکسارانه به او نزدیک شد/ گفت­وگو آغاز کرد/ و فربهی­اش را که مایه ستایش او بود تبریک گفت» (لافونتن، 1373: 28).

سگ به گرگ پیشنهاد می­کند که اگر میل دارد مانند وی فربه شود، بهتر است آوارگی بیشه‌ها را رها؛ و دریوزگی و تملّق پیشه کند تا صاحبان خانه‌ها او را بپذیرند و با غذاهای مانده و استخوان‌، او را سیر کنند. گرگ که مسحور سخنان سگ ­شده است، ناگهان قلاده‌ ای بر گردن سگ می­بیند و می­پرسد: پس تو هر جا که بخواهی نمی­توانی بروی. سگ می­گوید: نه همیشه؛ اما چه اهمیتی دارد؟ گرگ می­گوید: اما ارزش تمام آن خوراکی‌ها و نوازش‌ها و بی­­غمی­‌ها، با یک لحظه در بندِ دیگران بودن برابر نیست. سپس راه خود را می­گیرد و می‌رود. لافونتن منابع این داستان را، آثار ازوپ، پاپیروس، آویانوس و فدر معرفی کرده است. به احتمال زیاد، شعر معروف «گرگ‌ها و سگ‌ها» سرودۀ اخوان ثالث، نیز ترجمه­ای هنرمندانه از همین شعر است.

در شعر پروین، این گفت­وگو بین سگ و گربه است. گربه بر سگ خرده می­گیرد که زندگی مشقت­بار و تیره و تلخی دارد و بهتر است که مانند وی به مطبخ شاه یا مخزن دهقان برود و با دزدی و حیله از نعمات زندگی امن و آرامی برخوردار شود:

سگ ابتدا از نامرادی روزگار و بخت بد همنوعان خویش می­نالد و سپس درستکاری، افتادگی، قناعت و روحیۀ استغنا و آزادمنشی آنان را می­ستاید و می­گوید تسلیم سرنوشت تلخ خویش است چرا که از خوان قضا و قدر، قسمتش جز استخوان نیست. از هوی و هوس و حرص و فزون­طلبی دوری می­جوید و گربه را به دله­دزدی و حیله­گری متهم می­کند:

تو شاد باش و دل­آسوده زندگانی کن                  سگان، به بدسری روزگار معتادند (همان)

4-6. بلبل و مور/ زنجره و مور

شعر «بلبل و مور» پروین اعتصامی نیز ترجمۀ هنرمندانه ای از افسانۀ «زنجره و مور» لافونتن است که اولین داستان در اولین کتاب منظومۀ فابل‌های اوست؛ شهرتی بی‌نظیر دارد و به آینده‌نگری و دوراندیشی اشاره دارد. لافونتن داستانش را در دوازده بیت می­‌سراید و دریافت نکات و درس­های اخلاقی را به عهدۀ خواننده می‌گذارد. در داستان «زنجره و مور»، زنجره در تابستان مدام مشغول آواز خواندن است: «زنجره که سراسر تابستان/ آواز خوانده بود/ چون سوز روزهای زمستان آمد/ خویشتن را سخت بی­برگ و بی­‌نوا یافت/ نه پر مگسی در بساط بود/ و نه خرده کِرمی/ برای آنکه داد از گرسنگی بزند/ به دریوزگی رو سوی خانۀ همسایه‌اش مور نهاد/ و خواست که برای امرار معاش، تا فصل بهار/ دو سه دانه‌ای وامش دهد [...]». زنجره آنگاه به مور قول می‌دهد که قرضش را با سود اضافی در فصل بهار پرداخت نماید. مور اگرچه مهربان و مقبول است، اما سخت ناخن­خشک است. جان می­دهد اما وام نمی­‌دهد! در نهایت مور به زنجره می­‌گوید در تابستان چه می­‌کردی و زمانی ­که زنجره پاسخ می­دهد که آواز می­‌خواندم و پایکوبی می‌کردم! مور به وی می‌گوید: پس اکنون هم همین کار را بکن! (لافونتن، 1373: 28).

     لافونتن منبع افسانه را با همین عنوان «زنجره و موران» از ازوپ معرفی می­کند. این افسانه در صفحۀ 197 مجموعه افسانه‌های ازوپ اثر اسحاق نوله دیده می‌شود. نوله نویسنده‌ای فرانسوی است که در سال 1590م. متولد شده و افسانه‌های ازوپ را به زبان لاتینی نوشته است. این کتاب در سال 1610 م. انتشار یافته و یکی از بزرگ­ترین منابع افسانه‌های لافونتن به شمار می­رود.

     پروین شعر «بلبل و مور» را در شصت و سه بیت سروده و هم صحنه‌پردازی‌های هنرمندانه ای در آن رقم زده و هم نکات اخلاقی فراوان و ظریفی در آن گنجانده است. او در ابتدا به توصیف حال و هوای بلبل می‌پردازد که در فصل بهار، با عشق و شور و نشاط در بوستان به گشت و گذار می‌پردازد و با رقص و آوازخوانی روزگار می­گذراند. در آن گیرودار، ناگهان چشمش به مورچه‌ای می­افتد که سخت سرگرم تلاش و کار و کوشش و جمع‌کردن آذوقه برای زمستان است. از او ایراد می‌گیرد که چرا از فرصت­های عمر بهره نمی‌برد و در آن هوای پرنشاط بهاری، به تفریح و سرخوشی نمی‌پردازد.

مور حکیمانه او را نصیحت می­کند و می‌گوید همۀ این خوشی‌ها به­سرعت می‌گذرد و زمان نشاط به پایان می‌رسد؛ روزی می­آید که در باغ چیزی جز سرما و سکوت و بی‌نوایی باقی نمی­­ماند؛ پس باید به فکر فردا بود. البته بلبل اندرز او را  نمی­پذیرد. زمستان از راه می‌رسد و بلبل که از گرسنگی و خطر و سرمای زمستان به جان آمده، به در خانۀ مورچه می‌رود و به همان دلایلی که در فصل بهار از مور شنیده و نپذیرفته بود، رانده می‌شود.

از جاذبه­های شعر پروین می­توان به این نکات اشاره کرد:

1. انتخاب وزن شاد و سبکبار «مفتعلن مفتعلن فاعلن» برای این مثنوی، که با سرخوشی و بی­غمی بلبل و نوای شورانگیزش در بهار تناسب شگفتی دارد.
2. حسن انتخاب واژگان و چینش قافیه­های متناسب و ابیاتی که بسیاری از آن­ها ظرفیت ضرب‌المثل شدن دارند:

5-6. ارزش گوهر/ خروس و مروارید

شعر دیگر پروین با عنوان «ارزش گوهر» نیز ترجمۀ افسانۀ «خروس و مروارید» لافونتن است. لافونتن این داستان را در شش بیت، افسانۀ بیستم، کتاب اول سروده که تعداد ابیات آن تقریباً نصف ابیات سرودۀ پروین است.

«روزی از روزها خروسی که به منقار خویش/ سرگرم زیر و رو کردن خس و خاشاک بود/ دانۀ مرواریدی یافت/ که به نخستین گوهرفروش داد و گفت:/ "به گمانم بسیار بسیار زیباست/ اما کمترین دانۀ ارزنی هرآینه/ بسی بیشتر به کار من می­آید"/ نادانی، وارث دست‌­نوشتۀ کتابی شد/ که پیش کتاب­فروش همسایه برد و گفت/ "به گمانم خوب چیزی است/ اما کمتر سکۀ نقره‌ای هرآینه/ بسی بیشتر به کار من آید"»  (لافونتن، 1373: 72).

پروین در این داستان، مرغی را نشان می­دهد که گوهری می­یابد، اما ارزش آن را نمی­داند و آن را دور می­اندازد و اشارۀ او به تمام ارزش‌هایی است که از چشم‌ ظاهربینان دور ‌مانده است، از جمله پندهای دُرمانندی که به گوش هر کس خوشایند و کارساز نیست:

     چنانکه دیدیم پروین گفت­وگوهای شخصیت­هایش را مفصل­تر و همراه با نکته­های ظریف اخلاقی شکل داده است. در حقیقت پیام­های اصلی اخلاقی و آموزشی، در خلال همین گفت­وگوها با زیباترین تعابیر، تشبیهات و استعارات بیان شده است و آن سادگی و اختصار و گزارش­گونگی شعر لافونتن، در کارگاه تخیل و خلاقیت وی، تبدیل به یک متن ادبی تأثیرگذار می­شود که هم نقل داستان است و هم طراوت و بدعت­های کلامی، بر شیرینی و تأثیرگذاری آن می­افزاید. یکی از آرایه­هایی که در اکثر حکایت­های حیوانات، بسامد فراوانی دارد، ازدواج و موازنه است که ضمن تأکید بیشتر بر موضوع، بعد موسیقایی کلام شاعر را نیز تقویت می­کند:

6-6. کارآگاه/ شیر فرتوت

شعر «کارآگاه» پروین با افسانۀ «شیرفرتوت» لافونتن - افسانۀ چهاردهم کتاب سوم- شباهت‌هایی دارد. در روایت لافونتن، شیر پیر و فرسوده می­شود و حیوانات ضعیف بر او گستاخ می­شوند و هریک به نوعی، او را تحقیر می­کنند و از وی انتقام می­گیرند: «گرگ، گازش گرفت، گاو شاخش زد./ شیر بدبخت، درمانده و کوفته، غمزده و گرفته/ چنان از درد و پیری زار و نزار گشته بود که کمتر می‌توانست بغرد./ بی­ ناله و زاری، منتظر مرگش بود که/ چشمش دم در کنامش، به جمال خر افتاد./ و چون این بدید چنین گفت:/ آخ! دیگر نمی‌توانم تاب آورم، می‌خواهم بمیرم،/ اما تحمل لگدپرانی‌های تو به منزلۀ دو بار مردن است» (لافونتن، 1373: 176).

شعر پروین، داستان گربۀ پیری است که به حال زاری افتاده و توان کار و شکار ندارد و بدین دلیل، حتی موش­ها وی را می­آ‌زارند. گربه که نمی­تواند گستاخی موش‌ها را تاب آورد، به خود می­‌آید؛ با نگاهی خشمگینانه به موش‌ها، می­کوشد با همان پنجه‌های فرسودۀ خود به آن‌ها حمله کند و تا واپسین لحظه‌های عمر از پای ننشیند و از خود ضعف‌ و ناتوانی نشان ندهد:

در روایت لافونتن، شیر توان آن را ندارد تا در روز و روزگار خود تغییری ایجاد کند و تنها از قدرتش برای تسریع­ در مرگ خویش تلاش می­کند و تسلیم مرگ می­شود؛ در حالی­که در روایت پروین، گربه با وجود نهایت عجز جسمانی، حفظ ظاهر می­کند و نمی­پذیرد که از دشمن ضعیف، شکست خورده است. به این ترتیب داستان «شیرفرتوت» معلق می‌ماند و نتیجۀ روشنی ندارد؛ اما نتیجۀ اخلاقی داستان پروین بهتر و آموزنده­تر است.

• کوه و کاه/ بلوط و نی

شعر دیگری به نام «کوه و کاه» در آثار پروین به چشم می‌خورد که با شعر «بلوط و نی» لافونتن هم‌خوانی و مشابهت آشکاری دارد. درخت بلوط بر نی خرده می­گیرد که «به کمترین بادی که به حسب تصادف چین­هایی در روی آب پدید می­آورد/ ناگزیر سر خم می­کنی/ در صورتی که سر افراشتۀ من [...]/ در برابر قدرت گردباد هم به معارضه برمی‌خیزد/ همه چیز برایت تندباد است/همه چیز برایم چون نسیم است [...]»/ نی پاسخ داد: «سرچشمۀ دلسوزی تو/ نیکوسرشتی است؛ اما نگران من نباش و غم من مخور/ بادها چنانکه برایت ترسناک است، برای من ترسناک نیست./ من خم می­‌شوم و نمی‌شکنم [...]/ درست در همان هنگامی که نی این سخن می‌گفت/ از آن  سر افق، ترسناک‌ترین بادی که شمال/ تا آن زمان در رحم خویش پرورده بود/ به­شدت و سَورت به راه افتاد./ درخت مقاومت نمود، نی خم شد/ باد قوت و قدرت خویش دوچندان کرد/ کاری کرد که آن یکی را که سر بر آسمان می‌سود/ و ریشه‌هایش تا دنیای اموات می‌رفت،/ از بیخ برکند» (لافونتن، 1373: 77).

اما در شعر پروین، کوه خودستایانه کاه را به باد تمسخر می­گیرد که ضعیف و ناچیز است و به اندک نسیمی جابه جا می­شود‌؛ ثبات و ارزشی ندارد، در حالی که کوه، محکم و استوار است و در برابر ناملایمات و نیروهای ویرانگر طبیعت، نمی­لرزد و آسیبی نمی­بیند:

کاه، کوه را از عجب و غرور بی‌جا بر حذر می­دارد و به او گوشزد می­کند که سرانجام دنیا فانی شدن است و کاه و کوه در چنگ فنا، تفاوتی با یکدیگر ندارند و بزرگی واقعی را رهایی از دام هوی و هوس می­داند. می­بینیم که پروین در برخی از حکایات، مضمون مورد اشارۀ لافونتن را برمی­گزیند؛ اما شخصیت­های جدیدی را وارد عرصۀ کنش داستانی می­کند. در داستان لافونتن، شخصیت­ها درخت بلوط و نی هستند و در روایت پروین، کوه و کاه. ضمن اینکه نگاه هستی­شناختی پروین، ژرف­تر و دقیق­تر از لافونتن است و با اینکه به عظمت کوه اذعان دارد؛ اما از زبان او، شکوه و مهابت کوه را نیز همچون سستی و ضعف کاه در یک سطح از ارزش و پایداری قرار می­دهد. یعنی فانی بودن دنیا در کانون توجه شاعر قرار می­گیرد و قدرت وشوکت دنیایی و مادی را گذرا و فانی می­داند و وقعی نمی­نهد.

8-6. جولای خدا/ عنکبوت و نقرس

 شعر دیگری با عنوان «جولای خدا» در دیوان پروین، با فابل «عنکبوت و نقرس» لافونتن، درونمایۀ یکسانی دارد؛ اما هر یک، داستان جداگانه ای دارند. برعکس نگاه عارفانه و دلجویانۀ پروین به عنکبوت، تصویر و تصور لافونتن از نوعی دیگر است. عنکبوت و نقرس، آفریده‌های جهنم و فرزندان وی قلمداد می­شوند که جهنم به آنان اجازه می­دهد برای سکونت و زندگی، به دلخواه خود، از کلبه‌های تنگ و ترش کاهگلی و کاخ‌های زیبا و باشکوه، یکی را برگزینند. عنکبوت کاخ، و نقرس کوخی را برمی­گزیند.  

«آنگاه عنکبوت در تخته‌کوبی دیوار عمارتی خیمه زد/ تو گفتی که این جاها را تا پایان عمر به کرا گرفته بود/ برای ساختن خانه‌اش کار کرد، تارش بافته شد/ پشه‌ها به دام افتادند/ کنیزی برای رفت و روب آمد و همۀ دم و دستگاهشان به دم جارو داد/ تاری دیگر بافته شد و به ضرب جارویی دیگر رفته شد/ حشرۀ بیچاره هر روز ناگزیر از اسباب‌کشی شد [...]»

پس از مدتی به دیدار نقرس می­رود و می­بیند زندگی بسیار دشواری دارد و «میزبانش گاهی به هیزم‌شکنی، گاه به بیل‌زنی و کج‌بیل‌زنی می­بردش» با عنکبوت درددل و پیشنهاد می­کند که جای خود را با یکدیگر عوض کنند. عنکبوت می­پذیرد و ساکن کلبۀ مرد فقیر می­شود و بقیۀ عمر را در امن و آسایش سپری می­کند و «نقرس، از سوی دیگر، یکسره به خانۀ اسقفی رفت/ و ناگزیرش کرد که تا قیامت از رختخواب تکان نخورد./ خدا می‌داند چند ضماد بر عضو رنجور نهاده شد!/ مردم هیچ شرمی از آن ندارند که درد را روز به روز بدتر سازند/ و هر دو بدین­گونه از این میان سود بردند./ و کار بسیار خردمندانه‌ای کردند که تغییر نشیمن دادند» (لافونتن، 1373: 193). چنان­که می­بینیم، عنکبوت در این داستان نیز دست از تلاش برنمی­دارد و برای ادامۀ حیات خود، چاره­جویی می­کند و پیشنهاد نقرس را می­پذیرد.

 پروین در شعر خود، مناظره ای بین انسانی کاهل و بیکار و عنکبوتی دانا و کوشا ترتیب داده است. کاهل بر عنکبوت خرده می­گیرد که این همه تلاش برای ساختن خانه ای سست و بی­بنیاد برای چیست؟ خانه ای که با نسیمی یا غباری یا جاروی صاحبخانه، نابود می­شود. کسی برای کار وی، ارزشی قائل نیست و او را دوست نمی­دارد. از تار تنیدۀ وی، لباس ارزشمندی تهیه نمی­شود و:

او نیز در این کار و بار، هدفی دارد. خداوند او را بدین کار واداشته است. قصد سود و زیانی ندارد. از کاهلی بیزار است. اگر صبح خانه اش را ویران کنند، شب خانه ای دیگر می­سازد و بدین­سان، عمر به بطالت نمی­گذراند و ناموس زندگی و زنده بودن را پاس می­دارد:

می­بینیم که از نظر کارکرد ادبیات تعلیمی، پیام شعر پروین، اخلاقی­تر و آموزنده­تر است. چهره­ای مثبت و محبوب از عنکبوت ترسیم می­کند و تلاش خستگی‌ناپذیرش را می‌ستاید؛ درحالی­که در شعر لافونتن، او تن‌آسانی و راحت را بر تلاش روزانه ترجیح می­دهد؛ بنابراین می­توان گفت که تغییر گفتمان مسلط بر داستان نیز از دیگر شگردهای هنری و فکری پروین است. 

9-6. فریب آشتی/ گربه و موش

افسانۀ بیست و دوم از کتاب هشتم لافونتن به نام «گربه و موش»، داستان دیگری است که احتمالاً پروین با بهره‌گیری از آن، شعر «فریب آشتی» را سروده است. «گربه و موش» که به عکس دیگر داستان‌های لافونتن، بسیار مفصل و شخصیت­های آن نیز بیش از شخصیت­های داستان پروین است، حدود سی بیت است؛ در حالی که شعر «فریب آشتی» پروین که تنها بخش پایانی افسانۀ منظوم «موش و گربه» لافونتن است، در دوازده بیت خلاصه شده است. نباید از نظر دور داشت که اصل این داستان را لافونتن از کلیله و دمنه گرفته است (رک. منشی، 1381: باب السنور و الجرذ: 266-281) در افسانۀ «گربه و موش» لافونتن، از چهار موجود صحبت می­شود که در یک درخت پوسیده، همه با هم اما مستقل زندگی می‌کنند؛ جغدی که در بالای درخت است، راسوی درازتنه و گربه‌ای پنیردزد و موشی که با ترس و لرز در آن‌جا لانه دارد. یک شب، مردی شکارچی در آن حوالی دامی می­گسترد، گربه که بندهای دام را نمی‌بیند، در آن گرفتار می‌شود و از موش که در حال گذر از آن‌جاست، تقاضای کمک می­کند. موش می‌پرسد: در ازای کمکم چه به من می‌دهی؟ گربه می­­گوید: من آن دو دشمن تو را از بین می‌برم و می­خورم؛ تا تو از دستشان خلاص شوی. موش بر گستاخی وی می‌خندد و می‌گوید که فریب تو را نمی‌خورم؛ زیرا که در تو چنین صفت حق‌شناسی را سراغ ندارم و روی به سوی خانه می­کند. در همان لحظه جغد در بالای درخت و راسو هم در میانۀ تنۀ درخت، آمادۀ حمله به موشند. موش به­ناچار برمی‌گردد و گربه را از دام رها می­کند. در همان حال شکارچی هم فرا می‌رسد و همه پا به فرار می‌گذارند. روزی دیگر گربه از دور موش را می‌بیند و می‌گوید: بیا با هم آشتی کنیم تا حق سپاس تو را به جا بیاورم و تو را ببوسم. موش محتاط از وعده و قراری که با هم داشتند یاد می­کند و می‌گوید هرگز گربه را نمک‌شناس و پای­بند به عهد خود نمی‌شناسد و نمی­تواند به پیمان او اعتماد کند. شعر «فریب آشتی» و «موش و گربه» دارای یک مضمون و هدف و حتی دارای یک نوع طرحند؛ تنها تفاوت در تفصیل بیشتر و درحقیقت فضای متنوع داستان است که در فابل لافونتن به نوعی دیگر و کامل‌تر است.

شعر «فریب آشتی» چنین آغاز می‌شود:

بحث و نتیجه­گیری

پروین اعتصامی با اشعار حکمی و اخلاقی خویش، جایگاه ویژه‌ای در شعر معاصر و شعر تعلیمی ایران دارد. او در بیشتر اشعارش، از شگرد‌های داستانی و روایی به­خوبی بهره می­برد و با خلق مناظراتی خلاقانه و آموزنده بین حیوانات یا اشیای گوناگون، نکات اخلاقی، اجتماعی و یا سیاسی مهمی را مطرح می­کند. در عصر مشروطه با گسترش ترجمه و به­ویژه ترجمۀ برخی کتاب‌های ادبی، بخشی از شعر این دوره نیز تحت تأثیر ادبیات غرب قرار گرفت. ترجمۀ فابل‌ها یا افسانه‌های حیوانات ژان دو لافونتن نویسنده و شاعر نامدار سدۀ هفدهم میلادی فرانسه نیز در این روزگار با اقبال گستردۀ شاعران روبه­رو شد و ایرج میرزا، بهار، نسیم شمال و پروین اعتصامی در برخی از آثار خود، به بازآفرینی تعدادی از فابل‌های وی همت گماشتند و این داستان‌ها در بین خوانندگان ایرانی نیز از شهرت و  محبوبیت فراوانی برخوردار شدند. این پژوهش نشان می­دهد که دست کم، ده شعر پروین اعتصامی، احتمالاً ترجمۀ شاعرانه و هنرمندانه ای از داستان‌های لافونتن است. در اکثر آن‌ها، پروین اشعار کوتاه و گزارش­گونۀ لافونتن را با افزودگی‌هایی در روایت، گفت­وگوها و بخش نتیجه­گیری، بُعد تعلیمی بیشتر و عمیق­تری داده است و گاه نتیجه‌هایی اخلاقی و عرفانی فراتر و ژرف­تر از نتایج داستان‌های اولیه، کشف و ارائه کرده است. دیگر این‌که، رنگ­وبوی داستان در شعر پروین کاملاً ایرانی شده و با آموزه‌های فکری و دینی و اخلاقی ایران و اسلام در هم آمیخته و معجونی زیبا و دلکش از داستان و حکمت و اندرز ارائه شده که یادآور حکایات آموزنده ای است که در تاریخ ادبیات ایران به­ویژه در حکایات مولانا، سنایی، عطار و داستان‌های کلیله و دمنه و مرزبان­نامه، سابقه و کارنامه­ای درخشان و پر برگ و بار دارد. نکتۀ آخر این‌که طبق سنت داستان­نویسی قدیم، گفت­وگوهایی که بین شخصیت‌های داستانی این­گونه قصه‌ها درمی­گیرد، تناسبی با حیوانات ندارد؛ بلکه سخنان حکیمانۀ خود شاعر است که بر زبان آن‌ها جاری و ساری شده است و حیوانات در این داستان‌ها، نماد خصلت‌ها و عادت‌های نیک و بد انسانی اند. در حقیقت، پروین، داستان‌های ساده و بی­پیرایۀ لافونتن را به انواع گفت­وگوها و اندرزهای رنگارنگ و آموزنده آراسته و بر ابعاد هنری آن افزوده­ است. بنای کار لافونتن بر ایجاز و پروین بر اطناب هنرمندانه بوده است. گفت­وگوها در داستان­های لافونتن بسیار ساده و کوتاه و فاقد انواع و اقسام تشبیه و استعاره و خلق کلمات قصار است؛ اما در شعر پروین، گفت­وگوها مجال هنرنمایی و حکمت­آموزی شاعر است که در قالب شیواترین و تأثیرگذارترین اندرزها، با برجسته­کردن دو نوع دیدگاه متفاوت نسبت به موضوع محوری حکایت، ارج و اعتبار یکی و بی­اعتباری دیگری را برای خواننده اثبات می­کند. در صحنه­پردازی و توصیف زمان و مکان حکایات نیز پروین با طول و تفصیل و میناگری بیشتر و شاعرانه­تری، ماجرا را از نقل سادۀ ماوقع، به خلق قصۀ سنتی در معنای کامل آن سوق می­دهد. بنابراین، بدعت­ها و بدایع پروین در فرایند بازآفرینی حکایات لافونتن در قالب حکایات منظوم فارسی را در چند مورد می­توان خلاصه کرد:

1. ذوق مضمون­یابی و پرورش درونمایه­های داستانی پروین اتعصامی چشمگیر است؛
2. طبیعی جلوه­دادن حوادث داستانی و گفت­وگوی شخصیت­های اشعارش، آن­ها را در کنار و گاه همسنگ حکایات ارزندۀ اخلاقی سنت ادبی فارسی کرده است؛
3. انتخاب وزن مناسب با محتوا و مضمون شعر؛
4. حسن انتخاب واژگان و چینش قافیه­های متناسب و ابیاتی که بسیاری از آن­ها ظرفیت ضرب­المثل­شدن را دارند.
5. تفصیل گفت­وگوهای شخصیت­های داستانی و درآمیختن آن­ها با نکته­های ظریف اخلاقی با زیباترین تعابیر، تشبیهات و استعارات؛ به گونه­ای که سادگی و اختصار و گزارش­گونگی شعر لافونتن، در کارگاه تخیل و خلاقیت وی، تبدیل به یک متن ادبی تأثیرگذار می­شود.
6. بهره­گیری از آرایه­های ادبی ازدواج و موازنه که ضمن تأکید بیشتر بر موضوع، بعد موسیقایی کلام شاعر را نیز تقویت می­کند.
7. در برخی از حکایات، مضمون مورد اشارۀ لافونتن را برمی­گزیند؛ اما شخصیت‌های جدیدی را وارد عرصۀ کنش داستانی می­کند.
8. گاه به نظر می­رسد که نگاه هستی­شناختی پروین، ژرف­تر و دقیق­تر از لافونتن است و موضوعات را چندبعدی می­نگرد و بر اساس آن­ها مضمون­پردازی می­کند و با تغییر گفتمان، طرحی نو درمی­اندازد و داستان را به سمت­وسوی دیگری می‌کشاند.
9. از نظر کارکرد ادبیات تعلیمی، گاه پیام شعر پروین، اخلاقی­تر و آموزنده­تر از حکایات لافونتن است.

تعارض منافع

نویسندگان هیچ‌گونه تعارض منافع ندارند.

[1]. Aesop.

[2]. Fable.

[3]. Fournival, R.

[4]. De Proefkolonie, M.

[5]. Duke of Orléans.

[6]. de la Sablière, M.

[7]. Boileau-Despréaux, N.

[8]. Racine, J. B.

[9]. Molière.

[10]. Phaedrus.