تحلیل راهبرد بومی‌سازی در ترجمه محمد حزبایی‌زاده از رمان «خواب در باغ گیلاس»

مقدمه

هرچند برخی نظریه‌پردازان مانند ونوتی بر این باورند که ترجمه باید آثار ترجمه در آن نمود پیدا کند و به اصطلاح بوی ترجمه بدهد، نظر غالب، همچنین تجربه نشان می‌‌دهد خوانندگان با ترجمه‌‌ روان، ترجمه‌‌‌‌ای که عاری از گیر زبانی باشد بهتر ارتباط برقرار می‌‌کنند و از خواندن آن لذت بیشتری می‌‌برند. ارائه چنین ترجمه‌‌ای مستلزم آن است که مترجم علاوه بر تسلط کافی و وافی به زبان مبدأ، قلم روان و توانمندی در زبان مقصد داشته باشد، از دایره واژگانی غنی بهره‌‌مند و با ظرایف بیانی آن عمیقاً آشنا باشد.

از جمله تکنیک‌‌های زبانی که مترجم به منظور تأثیر بیشتر در خواننده بدان متوسل می‌‌شود و از شناخت وی نسبت به بار معنایی واژگان در زبان مقصد سرچشمه می‌‌گیرد، تکنیک بومی‌سازی واژگانی است. در این تکنیک مترجم به واژه‌‌ها و عبارات رنگ و لعاب زبان مادری خود را می‌‌دهد تا خواننده را در کمند ترجمه اسیر و او را ناگزیر از همراه شدن با متن ‌‌کند.

کتاب‌هایی که به مسأله بومی‌‌سازی پرداخته‌‌اند این تکنیک را به گونه‌‌ای مورد تحلیل و ارزیابی قرار داده‌‌اند که به نظر می‌‌رسد صرفاً حاصل ذوق و سلیقه مترجم است، حال آنکه علاوه بر ذوق و سلیقه که لازمه هنر ترجمه از زبانی به زبان دیگر است، عوامل دیگری در بومی‌‌سازی دخیل هستند.

در این پژوهش نگارندگان در نظر دارند با تأمل در ترجمه «خواب در باغ گیلاس» اثر محمد حزبایی‌‌زاده که از جمله مترجمان به نام این مرز و بوم است و به طور گسترده در ترجمه‌‌های خود از تکنیک بومی‌سازی بهره برده، انواع بومی‌سازی را در این ترجمه مورد تحلیل و ارزیابی قرار دهند و به دو سؤال زیر پاسخ دهند:

1. بومی‌سازی واژگانی به چند شکل در ترجمه «خواب در باغ گیلاس» نمود پیدا می‌‌کند؟
2. غیر از ذوق و سلیقه مترجم چه عوامل دیگری ممکن است در بومی‌‌سازی مؤثر باشند؟
3. پیشینۀ پژوهش

بررسی نگارندگان نشان می‌دهد که تاکنون پژوهش‌های مختلفی در زمینه بومی‌سازی انجام شده‌ است. از جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

احمد علی کاظم‌زاده (1388) در پایان‌نامه «بومی‌سازی و بیگانه‌سازی در ترجمه فارسی اصطلاحات انگلیسی»، به دو روش بومی‌سازی و بیگانه‌سازی لارنس ونوتی پرداخته ‌است. کاظم‌زاده تعداد چهارصد اصطلاح انگلیسی از سه فرهنگ لغت دوسویه انگلیسی به فارسی را استخراج کرده و انتخاب مترجم در به کارگیری یکی از این دو روش بومی‌سازی و بیگانه‌سازی مورد بررسی قرار داده ‌است.

عزیزالله دباغی و احسان پناه‌بر (1392) در مقاله «نقدی بر دوگانه بومی‌گرایی - بیگانه‌سازی ونوتی در نظریه ترجمه، با تکیه بر آرای هرمنوتیک فلسفی و زبان‌شناختی گادامر و ریکور»، با توجه به مفهوم «آمیزش افق‌ها» از گادامر و «فهم خود از طریق دیگری» از ریکور، ترجمه را از زاویه دید هرمنوتیک فلسفی به مانند نوعی فهم بین فرهنگی معرفی کرده‌اند و به بررسی و نقد دو رویکرد بومی‌گرایی - بیگانه‌سازی در نظریه ترجمه پرداخته ‌است.

محمدرضا هاشمی و نادیا غضنفری مقدم (1393) در مقاله «بومی‌سازی مدل پنجگانه عناصر فرهنگی نیومارک با زبان و فرهنگ فارسی: ارائه تقسیم‌بندی نه‌گانه»، براساس الگوی نیومارک به بررسی مفاهیم فرهنگی در چهار داستان کوتاه محاوره‌ای از جلال آل احمد پرداخته ‌است. نگارندگان با بررسی این چهار داستان کوتاه بر مبنای چهارچوب نظری نیومارک، به این نتیجه دست یافته‌اند که این مدل نمی‌تواند به تنهایی تمامی عناصر فرهنگی فارسی را در برگیرد و چهار شاخه جدید را به الگوی پنج‌گانه نیومارک افزوده‌اند.

عباس امام (1395) در مقاله «ترفندهای بومی‌سازی در ترجمه فارسی فیلم‌های کارتونی: (رئیس مزرعه)، (شنل قرمزی)، و (پاندای کونگ‌فوکار)»، براساس نظریه ونوتی به بررسی فیلم‌نامه و ترجمه فارسی سه فیلم کارتونی (رئیس مزرعه)، (شنل قرمزی)، و (پاندای کونگ‌فوکار) و چگونگی به کارگیری ترفندهای بومی‌سازی مترجمان و نیز صداپیشگان ایرانی را در آن‌ها مدنظر قرار داده و نوعی دسته‌بندی هشت‌گانه ارائه نموده است.

مزدک بلوری (1396) در مقاله «بومی‌سازی در ادبیات امریکایی ترجمه‌شده: راهبردی برای مقاومت در برابر الگوسازی فرهنگی خارجی»، به طور خاص مبحث «بومی‌سازی» ونوتی را مورد بررسی قرار داده است و به تشریح نقش نهادهای سیاسی در به وجود آمدن پدیده‌ای به نام «بومی‌سازی» در ترجمه آثار ادبی خارجی به زبان فارسی پرداخته ‌است.

فاطمه محمدنسب (1399) در پایان‌نامه «بررسی شگردهای بومی‌سازی زبان عامیانه در ترجمه مجموعه داستان (الحب فوق هضبة الهرم) نجیب محفوظ»، مولفه‌های زبان عامیانه را در حوزه‌های چون واژگان، اصطلاحات، کنایه‌ها، همگون‌سازی و... بررسی کرده است. وی با تطبیق واژه‌ها و تعبیرهای عربی با ترجمه فارسی این مجموعه، نحوه‌ی بومی‌سازی آن‌ها را تحلیل نموده است.

در مقالات و کتاب‌‌هایی که به مسأله بومی‌سازی در ترجمه پرداخته، آن را تولید ترجمه به سبکی روان و شفاف و هم‌چنین زدودن هرگونه غرابت از متن مقصد معرفی کرده‌اند و به این مسأله که بومی‌سازی به چند شکل می‌‌تواند در ترجمه نمود پیدا کند، اشاره‌‌ای نشده است.

2. چهارچوب نظری پژوهش

بومی‌سازی واژگانی فرایند است که به تطبیق و سازگاری واژگان و اصطلاحات زبان مبدأ با معیارهای زبانی و فرهنگی زبان مقصد می‌پردازد. در این تکنیک مترجم خواننده زبان مقصد را مدنظر قرار می‌‌دهد و سعی دارد با از بین بردن تفاوت‌های زبانی و فرهنگی، معنای واژگان و اصطلاحات را با ارزش‌ها، باورها زبان مقصد هماهنگ ‌کند و معنای واژگان متن مبدأ را به شیوه‌‌ای طبیعی و به شکلی که رنگ و بوی بیگانگی ندهد، به جامعه مقصد منتقل کند تا از این طریق توقعات و انتظارات خواننده خود را برآورده ‌سازد.

در واقع با این روش می‌توان بر خواننده زبان مقصد همان تأثیری را گذاشت که متن اصلی بر خواننده متن مبدأ می‌گذارد. این تأثیر سبب می‌شود خواننده بتواند بهتر و سریع‌تر متن ترجمه را درک ‌کند و ارتباط برقرار کند و به متن ترجمه علاقه‌مند شود. بنابراین، این تکنیک در ترجمه متون ادبی اهمیت بسیاری دارد و تأثیر بسزایی بر روان‌سازی و ارتقای کیفیت متن ترجمه می‌گذارد.

هر مترجم باید آگاه باشد که انواع مختلف معنا وجود دارد. همه واژه‌ها یک معنای اولیه و اصلی دارند. معنای اولیه یک واژه، همان معنایی است که در فرهنگ‌های لغت ذکر شده، این معنا ثابت است و مستقیماً به خود واژه تعلق دارد که به آن «معنای لغوی» یا «معنای ارجاعی» می‌گویند (لارسون: 1388، 377- 101)؛ اما واژه‌ها علاوه بر معنای ارجاعی خود، معنای ثانوی‌ای هم دارند. معنای ثانوی فراتر از معنای موجود در فرهنگ‌های لغت است و می‌توان آن را از ارتباط واژه با واژه‌های دیگر متن و زمینه‌ای که واژه در آن به کار رفته، برداشت کرد (همان، 113). این معنای ثانویه شامل کلیه تداعی‌های احساسی و عاطفی می‌شود که افراد گرایش دارند با کلمات بیان نمایند (هاوس، 1399: 71).

حسن هاشمی میناباد در کتاب گفتارهای نظری و عملی در باب ترجمه به مسأله بومی‌سازی واژگانی تحت عنوان بار معنایی پرداخته است. از نظر وی واژه‌‌ها و عبارات علاوه بر مفهوم اصلی، حاوی مفاهیم ثانوی هستند که از بافت متن یا کلام برداشت می‌‌شود و از آن به بار معنایی تعبیر می‌‌کند، و آن را به سه نوع تقسیم نموده است: 1. مثبت، 2. منفی، 3. خنثی (هاشمی میناباد، 1396: 228).

بنابر نظر ایشان مترجم خوب روح هر کلمه و عبارت را درمی‌‌یابد، قصد و غرض گوینده یا نویسنده را لحاظ می‌‌کند و براساس اینکه بار معنایی واژه‌‌ها مثبت، منفی یا خنثی‌‌ست معادل‌یابی می‌‌کند و به ترجمه خود روح و جان می‌‌بخشد، که لازمه چنین کاری تسلط بر زبان فارسی است (همان).

در بحث از چهار شرط مترجمی خزائی‌‌فر شرط دوم را آشنایی با زبان مقصد می‌‌داند (خزائی‌‌فر، 1400: 3). حسینی تحت عنوان أنس با زبان فارسی به مسأله لزوم تسلط بر زبان فارسی پرداخته است و یکی از اصول اساسی ترجمه را فارسی‌‌دانی و مهارت مترجم در زبان فارسی می‌‌داند. تسلط بر زبان فارسی به مترجم امکان می‌دهد که مفاهیم و معانی را در قالب کلمات و ترکیباتی خوش ساخت و مأنوسو آسان فهم ادا کند (حسینی، 1382: 31).

یکی از تکنیک‌‌های ترجمه که مترجمان توانمند به منظور بالا بردن کیفیت ترجمه خود بدان متوسل می‌‌شوند و در واقع از حاصل آشنایی عمیق آنان با زبان مقصد نشأت می‌‌گیرد، تکنیک بومی‌‌سازی است. نگارندگان این پژوهش پس از مقایسه ترجمه حزبایی‌‌زاده با متن اصلی «خواب در باغ گیلاس» و تمرکز بر روی مسأله بومی‌‌سازی، به چهار نوع بومی‌‌سازی دست یافتند که عبارتند از: بومی‌‌سازی واژگانی، بومی‌‌سازی مبتنی بر سیاق، بومی‌سازی اصطلاحی و اشتباهات در بومی‌سازی، که در این پژوهش تک‌‌تک بدان‌‌ها خواهیم پرداخت.

أ. بومی‌‌سازی واژگانی

این راهبرد به‌ویژه در مواردی کاربرد دارد که متن مبدأ از زبان غیررسمی بهره می‌برد. در چنین مواردی، ترجمه واژه‌به‌واژه نه‌تنها ناکارآمد است؛ بلکه ممکن است ارتباط موثر با مخاطب را مختل کند. در این روش مترجم با در نظر گرفتن بار معنایی واژگان و استفاده از تعابیر آشنا و بومی در زبان مقصد دست به ترجمه می‌زند، و با اعمال سلیقه و بهره‌‌گیری از توانمدی خود در زبان مقصد نه تنها به طبیعی‌تر شدن متن ترجمه‌شده کمک می‌کند؛ بلکه موجب تقویت حس همزاد‌پنداری خواننده با گزاره‌های متن و افزایش درک و لذت او از خوانش اثر می‌شود. در ذیل به چند مورد از بومی‌‌سازی واژگانی ترجمه باغ گیلاس اشاره می‌شود:

1. لولا أن نسارع فی الخروج من المحطة لإنکشف أمرنا و أمسینا ضیوفاً لدی ذلک الشرطّی المباغت (جرجیس، 2019: 80).

ترجمه: اگر به سرعت از ایستگاه بیرون نمی‌زدیم، دستمان رو می‌شد و مهمان آن پلیس بی‌محل می‌شدیم (جرجیس، 1400: 82).

«مباغت» در کتاب‌‌های لغت به معنای «رسیدن ناگهانی، حمله ناگهانی و شبیخون» آمده است (آذرنوش، 1385: 43)؛ اما می‌بینیم مترجم از معنای لغوی فراتر رفته و آن را به «بی‌محل» ترجمه کرده است. «بی‌محل» واژه‌ای بومی‌ست که در زبان فارسی برای توصیف «ورود یا دخالت ناگهانی و ناخوانده فردی در موقعیتی خاص» به کار می‌رود (نجفی، 1378: 205). این واژه، علاوه بر در برداشتن معنای غافلگیری، بار معنایی منفی را در بر می‌گیرد که واژه «مباغت» متضمن آن است. در جمله فوق، حضور پلیس نه‌‌تنها ناگهانی؛ بلکه ناخوشایند و تهدیدآمیز تلقی می‌شود. در نتیجه مترجم با بکار بردن واژه «بی‌محل» علاوه بر منتقل کردن این بار منفی، ترجمه را از نظر سبک و سیاق برای خواننده ملموس‌‌تر نموده است.

2. أشعر بأن العطش سیقتلنی، و أنی سأدفن هنا و یضیع خبری (جرجیس، 2019: 64).

ترجمه: حس می‌کردم تشنگی نفله‌ام می‌کند و همین جا چال می‌شوم، بی‌آن که کسی بو ببرد (جرجیس، 1400: 67).

فعل «دفن» در زبان فارسی به همان معنای عربی کاربرد دارد، «مدفون کردن، به خاک سپردن (کسی)» (قیم، 1381: 482). در این ترجمه ملاحظه می‌‌شود مترجم آن را به «چال کردن» برگردانده است. در واقع معادل‌‌های معمول آن در زبان فارسی خنثی به نظر می‌‌رسند، در حالی که از حال و هوای تیره‌‌ای را به ذهن القاء می‌‌کند و این معنی را واژه «چال کردن» بهتر می‌‌رساند که در زبان فارسی است که بار معنایی منفی دارد و در موقعیت‌هایی که مرگ با بی‌خبری، بی‌ارزشی یا بی‌کسی همراه باشد، به کار می‌رود (جمالزاده، 1341: 80). با این حساب در اینجا نیز به نظر می‌‌رسد مترجم خوب عمل کرده، و علاوه بر انتقال معنی، فضای مدنظر نویسده را به نحو احسن به خواننده زبان فارسی منتقل کرده است.

3. أما أنا، فلیس فی حوزتی سوی علبتی سجائر مستوردة أعطانیهما جلال فی بغداد وقال بعهن حین تصل، علّک تجنی بهن بعض النقود (جرجیس، 2019: 54).

ترجمه: من اما، جز دو باکس سیگار وارداتی نداشتم که جلال در بغداد به من داد و گفت به محض رسیدن آبشان کن شاید کمی پول گیرت بیاید (جرجیس، 1400: 57).

واژه «بیع» در زبان عربی به معنای «فروختن (چیزی را به کسی...)» است (قیم، 1381: 236). در جمله فوق می‌بینیم مترجم آن را به «آب کردن» ترجمه کرده است. «آب کردن» در واقع اصطلاح عامیانه‌‌ست در زبان فارسی که غالباً برای فروش اجناس کم‌ارزش، قاچاق یا غیرقابل‌مصرف به کار می‌رود (معین، 1385: 19). برخلاف «فروختن» که بار معنایی خنثی و رسمی دارد، «آب کردن» دارای بار معنایی منفی است و در این موقعیت که صحبت درباره فروش سیگار است، به نظر می‌رسد معادل بسیار خوبی برای «بیع» است.

4. رفعت الموظفة سماعة الهاتف، و رطنت بلغة لم أفهم منها سوی کلمة «إراک» (جرجیس، 2019: 83).

ترجمه: کارمند گوشی تلفن را برداشت و به زبانی که از آن جز کلمه «ایراک» سردرنمی‌آوردم، جملاتی بلغور کرد (جرجیس، 1400: 85).

فعل «رطن» به معنای «نامفهوم سخن گفتن، تند و ناشمرده سخن گفتن» است (آذرنوش: 1385: 239؛ بستانی، 1375: 434). مترجم برای ترجمه این واژه از فعل «بلغور کردن» استفاده کرده است. این فعل در فرهنگ لغات عامیانه به معنای «حرف زدن به‌ زبانی که برای شنونده نامفهوم باشد و کسی از آن سر درنیاورد» تعریف شده (جمالزاده، 1341: 21) که معنای فعل مدنظر را انتقال داده است. استفاده از مفهوم ثانویه «بلغور کردن» به جای معادل‌های رسمی‌تر «نامفهوم سخن گفتن» یا «ناشمرده سخن گفتن» باعث شده ترجمه از حالت خشک و بی‌روح فاصله بگیرد و متن ترجمه برای خواننده زبان فارسی جذاب‌‌تر شود.

5. شجّعنا علی ذلک قدرة شادی علی التفاهم فی الطریق (جرجیس، 2019: 79).

ترجمه: در طول راه توان شادی در برقراری ارتباط دلمان را قرص کرد. (جرجیس، 1400: 81).

فعل «شجٌع» در زبان عربی به معنی «تشویق کردن، قوت قلب دادن، روحیه دادن (به کسی برای...)» آمده است (قیم، 1381: 618). حزبایی‌زاده آن را به «دلمان را قرص کرد» ترجمه کرده است، که در زبان فارسی اصطلاحی کنایی برای تعبیر از تشویق کردن و قوت قلب دادن به کار می‌‌رود (نجفی، 1378: 398). با به کار بردن این اصطلاح مترجم با یک تیر دو نشان را هدف قرار داده است، یک انتقال معنای مورد نظر نگارنده، دو دادن رنگ و بوی زبان مقصد به متن ترجمه و نزدیک کردن آن به زبان محاور‌‌ای.

در این مثال‌‌ها ملاحظه می‌‌شود مترجم با اعمال سلیقه و با تکیه بر دایره واژگانی گسترده در زبان فارسی از واژه‌‌هایی استفاده نموده که متن ترجمه را با ذوق و سلیقه فارسی‌زبانان نزدیک‌‌تر کند، و در حقیقت عامل دیگری غیر از سلیقه در این فرآیند دخیل نیست.

ب. بومی‌سازی مبتنی بر سیاق

یکی از اصول و نکاتی که مترجم باید نسبت به آن آگاهی کامل داشته باشد، توجه به سیاق است؛ چرا که برای درک بار معنایی کلمات، رجوع به فرهنگ‌های لغت کفایت نمی‌کند و باید به نحوه کاربرد واژه‌‌ها در سیاق نیز توجه نمود. سیاق هر متنی، در واژگان و دستور و ساختار متن تجلی می‌یابد. هر مقوله‌ای از سیاق با استفاده از امکانات واژگانی، دستوری و یا متنی تحقق می‌یابد (صفری، 1397: 363).

در مثال‌‌هایی که در این بخش به بررسی آن‌ها پرداخته خواهد شد، بومی‌‌سازی که حزبایی‌زاده بدان دست زده ناشی از سلیقه محض نبوده و تا حدی تحت تأثیر سیاق بوده است:

1. لقد شّح الخیر لدیهم فی تلک الأیام، و ازدهر سوق العوز و البالة، فانتشرت البناطیل و الفانیلات المستعملة، و الجاکیتات ذات الخامة الردئیة و المعاد صبغها (جرجیس، 2019: 163).

ترجمه: آن روزها برکت کمیاب و بازار تنگدستی رایج شد. دست و بال‌ها بسته و شلوارها و بلوزهای مستعمل و ژاکت‌های بنجل و رنگ شده توی بازار ریخته بود (جرجیس، 1400: 170).

فعل «انتشر» عربی در زبان فارسی معادل‌‌هایی مانند «پخش شدن، گسترش یافتن، پهن شدن» ذکر کرده‌‌اند (آذرنوش، 1385: 689؛ بستانی، 1375: 139). در این ترجمه ملاحظه میشود حزبایی‌‌زاده آن را به «ریخته بود» ترجمه نموده که در واقع اصطلاح عامیانه‌‌ست که برای کالاهای بنجل و ارزان بکار می‌‌رود. در واقع اگر مترجم معادل‌‌هایی که در فرهنگ‌های لغت ذکر شده استفاده می‌‌کرد، به عنوان مثال «پخش بود»، به طور حتم ترجمه تا حد زیادی زیبایی و جذابیت خود را از دست می‌‌داد؛ اما ملاحظه می‌‌کنیم مترجم با بکار بردن فعل «ریخته بود» به ترجمه خو رنگ و بوی زبان مقصد بخشیده و آن را برای خواننده آن زبان لذت بخش‌‌تر نموده است. منتهی در این ترجمه حزبایی‌‌زاده براساس سلیقه محض عمل نکرده و تا حدی، شاید هم زیاد، از سیاق تبعیت نموده است. بکار رفتن فعل «انتشر» همراه با کلماتی همچون «النباطیل، الفانیلات المستعملة، الجاکیتات و ازدهر سوق» مترجم را به سمت فعل «ریخته بود» رهنمون کرده است. در واقع همنشینی فعل «انتشر» با کلمات مورد نظر معنای «ریخته بود» را به این فعل بخشیده که در زبان شناسی جدید نوعی مجاز به شمار می‌‌آید (صفوی، 1401: 243).

2. السیر فی الثلج یبطی الحرکة ویضاعف المسافات، کما یستلزم الحذر الشدید خوف الانزلاق والوقوع (جرجیس، 2019: 150).

ترجمه: راه رفتن روی برف سرعت را کم می‌کند و فاصله‌ها را چند برابر، همین‌طور باید شش دانگ حواسم را جمع کنی مبادا لیز بخوری و پخش زمین شوی (جرجیس، 1400: 158).

اگر متن اصلی را کلمه به کلمه با ترجمه حزبایی‌‌زاده مقایسه کنیم، ملاحظه خواهیم کرد که «شش دانگ» معادل «الشدید» و «مبادا» معادل «خوف» بکار رفته و در هر دو مورد مترجم در بومی‌‌سازی درست عمل کرده است، و با کمی دقت نظر متوجه خواهیم شده مترجم در اینجا نیز براساس سیاق عمل نموده است. «الحذر» در زبان عربی به توجه، هشدار و دقت ترجمه شده است (البعلبکی، 1385: 426)، در نتیجه برگردان به «حواس» کاملاً درست است و اصطلاح «شش دانگ حواسم» برای مبالغه در حواس جمعی بکار می‌‌رود (نجفی، 1378: 962). واژه «خوف» در متن عربی به عنوان مفعول‌‌له به کار رفته است، و همانطور که می‌‌دانیم مفعول‌‌له برای بیان سبب و علت به کار می‌‌رود و حزبایی‌‌زاده آن را به «مبادا» برگردانده است که علاوه بر هشدار معنی سببیت را نیز در بر دارد.

3. لقد تعاملت هذه الفتاة کثیرا مع الموت (جرجیس، 2019: 184).

ترجمه: این دختر جوان خیلی با مرگ دست ‌و ‌پنجه نرم کرده (جرجیس، 1400: 193).

در کتاب‌‌های لغت عربی به فارسی برای «تعامل» معنایی مانند معامله کردن، خرید و فروش، داد و ستد کردن ذکر کرده‌‌اند (آذرنوش، 1385: 461؛ بستانی، 1375: 328). کاملاً واضح است که بکار بردن هر کدام از این معادل‌‌ها منجر به ترجمه قابل قبولی نخواهد شد؛ اما معادلی را که مترجم برگزیده «دست ‌و پنجه نرم کرده» نه تنها معنای لغوی واژه را در بردارد؛ بلکه حاوی بار عاطفی‌‌ست که ترجمه را برای خواننده زبان مقصد جذاب‌‌تر می‌‌کند. به نظر می‌رسد حزبایی‌زاده در این معادل‌‌گزینی براساس سلیقه صرف عمل نکرده و تا حدی از سیاق متن تبعیت کرده است. واژه «تعامل» در این مثال در کنار واژه مرگ «الموت» بکار رفته است. مترجم می‌‌توانست از فعل «برخورد کردن» استفاده کند و جمله را این گونه برگرداند «این دختر جوان خیلی با مرگ برخورد کرده است»؛ اما برخورد با مرگ چندان آسان نیست، رویارویی با مرگ نیازمند قدرت، صلابت و توان روحی و جسمی بالاست، و چنین حالتی را عبارت «دست ‌و پنجه نرم کرده» که به معنای زورآزمای نیز آمده بهتر اداء می‌کند (دهخدا، 1386: 234).

ج. بومی‌سازی اصطلاحی

زبان‌های مختلف، فرهنگ‌های مختلفی را در خود متجلی می‌سازند. هر ملتی دارای فرهنگی است که در زبان آن ملت نیز منعکس می‌شود. اصطلاحاتی که ملت‌ها در زبان روزمره خود به کار می‌گیرند، نیز چنین است. این اصطلاحات از فرهنگی به فرهنگ دیگر متفاوت است (صفری، 1397: 150). اصطلاح در زبان، واحدی معنایی‌ست که معنای آن از ظاهر واژگان تشکیل‌دهنده‌اش قابل استنباط نیست و معمولاً در بافت فرهنگی و زبانی خاصی معنا پیدا می‌کند. این اصطلاح می‌تواند به صورت یک واژه منفرد با بار معنایی کنایی یا فرهنگی باشد، یا مجموعه‌ای از واژگان که در کنار هم معنایی خاص و غیرقابل تجزیه را منتقل می‌کنند. در واقع اصطلاح را باید یک واحد مجزا در نظر گرفت؛ چرا که قابل تجزیه نیست و معنای آن را نمی‌توان از تک‌تک واژگان استنباط کرد. این مجموع کل واژگان در کنار یکدیگر است که یک اصطلاح را به وجود می‌آورد (همان، 149).

در فرایند ترجمه اصطلاحات، یکی از شیوه‌های کارآمد، بهره‌گیری از تکنیک بومی‌سازی است. در این روش، مترجم با اتکا به تسلط کامل بر زبان مقصد اقدام به خلق معادلی‌هایی می‌نماید که از نظر واژگانی و نحوی با زبان مقصد هم‌خوانی دارند و برای مخاطب نیز کاملاً طبیعی و قابل‌فهم جلوه می‌کند. ترجمه حاصل از این رویکرد، به گونه‌ای به نظر می‌رسد که گویی متن از ابتدا به زبان مقصد نوشته شده است. در این تکنیک، تمرکز بر معادل‌سازی واژه ‌به ‌واژه و تحت‌اللفظی نیست؛ بلکه بر انتفال معنا و پیام نهفته در اصطلاح است. در بومی‌‌سازی اصطلاحی دست مترجم کاملاً باز نیست تا صرفاً بر اساس ذوق و سلیقه خود دست به بومی‌سازی بزند.

1. حسناً، حسناً، دعنا ننام الآن والصباح رباح (جرجیس، 2019: 63).

ترجمه: خوبه، خوبه، حالا بذار بخوابیم صبح همیشه خبرهای خوبی توی چنته داره (جرجیس، 1400: 66).

«الصباح رباح» اصطلاح عامیانه‌‌ای است که شب هنگام و غالباً قبل از خواب به کار می‌‌رود، آن هم زمانی که گوینده بخواهد به مخاطب امید بدهد. به نظر می‌‌رسد برای این اصطلاح معادل اصطلاحی و کاملاً دقیقی در زبان فارسی وجود ندارد، به همین خاطر مترجم آن را به صورت معنایی به زبان فارسی برگردانده، در واقع حزبایی‌زاده با ترجمه خود دو هدف را محقق کرده است، أ. معنای اصطلاحی مدنظر نویسنده را منتقل کرده است. ب. با بکار بردن عبارت «توی چنته داره» رنگ و بوی بومی به ترجمه خود داده و آن را برای خوانده زبان مقصد جذاب‌‌تر نموده است. چنته به توبره یا کیسه چرمی‌ای گفته می‌شد که گاه روی آن را پوششی از نوع قالی و قالیچه می‌دوزند و بر دوش انداخته و ابزارآلات و وسایل را در آن می‌ریختند (جمالزاده، 1341: 91).

در اینجا نیز حزبایی‌زاده در بومی‌‌سازی که بدان دست زده به طور صد در صد سلیقه‌‌ای عمل نکرده و تا حدی، شاید بتوان گفت زیاد، مقصدگرا عمل نموده است.

2. علماً بأنّی أمتلک سحنة، لو قدرّ أن سئل عنها دیک أعمی فوق جبال الهملایا لقال بأن صاحبها عراقی ابن عراقی (جرجیس، 2019: 81).

ترجمه: تازه رنگ رخساره‌ای دارم که اگر از خروس کوری روی کوه‌های هیمالیا بپرسند، خواهند گفت من و هفت جدم عراقی‌ایم (جرجیس، 1400: 83).

اصطلاح «عراقی ابن عراقی» یا هر ملیت دیگر «مصری ابن مصری»، «إیرانی ابن إیرانی» در واقع اصطلاح عامیانه‌ای است که دلالت بر این دارد که فرد مورد نظر نه تنها خود؛ بلکه تمامی اجداد و نیاکانش از آن کشور یا سرزمین هستند، و معادل اصلاحی آن همان چیزی‌‌ست که مترجم بکار برده، هفت جد که در زبان فارسی برای اشاره به اجداد و اسلاف استفاده می‌‌شود (دهخدا، 1386).

البته در برخی موارد این اصطلاح در زبان عربی به شکل ضمنی و کاملاً پنهان برای اشاره به خصلت بدی که مردم یک سرزمین بدان مشهور هستند بکار می‌‌رود (لازم به یادآوریست که در کتاب‌‌های لغت فصیح به این اصطلاح اشاره نشده و نگارندگان این پژوهش فرهنگی که حاوی اصطلاحات عامیانه باشد در اختیار نداشتند تا بدان ارجاع دهند).

در این مثال نیز ملاحظه می‌‌شود حزبایی‌زاده در بومی‌سازی که اعمال نموده در قید و بند متن مبدأ بوده و براساس ذوق و سلیقه ترجمه نکرده است.

3. استئُنف المسیر بعد دقائق من النوم علی الثلج، لکن حدس القائد لم یکن فی محلة هذه المرة، وأن کلاب التشیک لم یکن غبیة کما ظننا (جرجیس، 2019: 73).

ترجمه: حرکت چند دقیقه پس از خواب روی برف از سرگرفته شد اما این بار تیر حدس راهنما به سنگ خورد و سگ‌های چک آن طور که گمان می‌کردیم خنگ نبودند (جرجیس، 1400: 76).

فرهنگ‌های‌ لغت برای اصطلاح «کان فی محلة» معادل‌‌هایی مانند «در جای خود بود، در جای مناسب بود، به جا بود، مناسب بود» ذکر کرده‌‌اند (آذرنوش، 1385: 137؛ بستانی، 1375: 791). البته اگر در ابتدای آن حرف نفی به کار رود، مانند مثال، معنی آن کاملاً عکس می‌‌شود.

در زبان فارسی اصطلاح «تیر به سنگ خوردن» برای تعبیر از «اشتباه کردن، شکست خوردن و ناکام شدن» به کار می‌‌رود (نجفی، 1378: 343). در متن عربی ملاحظه می‌‌کنیم نویسند به شکل مبتکرانه‌‌ای اصطلاح «لم یکن فی محلة» را برای حدس بکار برده است، حزبایی‌زاده گویا با الهام از متن عربی و بهره‌‌گیری از اصطلاح متداول «تیر به سنگ خوردن»، علاوه بر انتقال معنای اصطلاحی دست به بومی‌‌سازی زیبایی زده که خواننده زبان فارسی به نحو أحسن با آن ارتباط برقرار می‌‌کند.

د. لغزش در بومی‌‌سازی

به ندرت می‌توان ترجمه‌ای یافت که عاری از هرگونه اشتباه و خطا باشد. تطبیق آثار ترجمه شده با اصلی که از آن برگردانده شده‌اند، این حقیقت را آشکار می‌‌کند که حتی مترجمان بزرگ از این آفت مصون نیستند. بومی‌سازی در ترجمه حزبایی‌زاده با وجود همه زیبایی‌‌ها، به نظر می‌‌رسد در برخی موارد عاری از لغزش و اشتباه نیست. در ذیل به چند نمونه از ترجمه‌‌های حزبایی‌زاده که به نظر می‌‌رسد در بومی‌‌سازی دچار لغزش شده است، اشاره خواهیم کرد:

1. قال بصوت یشوبه الأسی «أین قبری» (جرجیس، 2019: 13).

ترجمه: با صدایی بی‌جان گفت «قبرم کجاست؟» (جرجیس، 1400: 12).

این عبارت از فصل اول کتاب است. نویسنده فردی را توصیف می‌‌کند که بر روی یک پا ایستاده، کلاه حصیری بر سر و چانه خود را با پارچه سفید خون‌آلودی بسته است. ابرهای تیره آسمان را پوشانده و کلاً فضایی غمگین بر صحنه حاکم است. نویسنده برای تعبیر از این فضای تیره و تار با واژه «الأسی» که در فارسی به معنی «اندوه، غم، غصه» استفاده کرده است (آذرنوش، 1385: 11؛ بستانی، 1375: 2)، حال آنکه مترجم با اعمال بومی‌‌سازی آن را «بی‌جان» ترجمه نموده، در صورتی که این واژه با توجه به معنای لغوی آن حاکی از خستگی و ضعف و ناتوانی است. به نظر می‌‌رسد مترجم با بکار بردن نتوانسته آن فضای مملو از غم و اندوه را به خواننده زبان مقصد منتقل کرد.

2. یظهر أمامی کلما شردتُ و تاه عقلی (جرجیس، 2019: 14).

ترجمه: هرگاه سرگردان می‌شدم و عقلم درجا می‌زد، پیش چشمم می‌آمد (جرجیس، 1400: 12).

«الشرود» یا «شرود الذهن» در کتاب‌‌های لغت به پریشانی، حواس‌‌پرتی یا غرق شدن در فکر و خیال آمده (البعلبکی، 1385: 636). «تاه» نیز در کتاب‌‌های لغت عربی به فارسی به «حیران شدن، متحیر شدن، سرگردان شدن» (آذرنوش، 1385: 66؛ بستانی، 1375: 202) ترجمه شده، حال آنکه حزبایی‌زاده فعل «تاه» با توسل به بومی‌‌سازی به «درجا زدن» برگردانده است، در صورتی که این فعل در زبان فارسی برای تعبیر از «ترقی نکردن، متوقف ماندن در یک مقام یا یک طرز فکر» استفاده می‌‌شود (جمالزاده، 1341: 129). در واقع این معنی با آنچه مدنظر نویسنده است تفاوت دارد و شاید بتوان گفت دقیقاً برخلاف آن است.

به احتمال قوی این لغزش ناشی از برداشت نادرست مترجم از فعل «شردت» است. همانطور که قبلاً اشاره شد این فعل در اینجا به معنی «شرود ذهنی» یعنی فرو رفتن در فکر و خیالات است، حال اگر آن را به سرگردان ترجمه کنیم به طور طبیعی معنای «درجا می‌زد» از فعل دوم یعنی «تاه عقلی» برداشت می‌‌شود؛ زیرا فرد سرگردان غالباً قدرت تمرکز و فکر کردن را از دست می‌دهد.

3. ألهتنا تلک الحکایة کثیراً (جرجیس، 2019: 187).

ترجمه: آن حکایت ذهن ما را قلقلک داد (جرجیس، 1400: 193).

فعل «ألهی» در زبان عربی به معنای «سرگرم کردن، مشغول کردن، وقت‌گذراندن با چیزی و لذت بردن» است (آذرنوش، 1385: 628؛ بستانی، 1375: 202)، صفت «کثیراً» حاکی از آن است که این مشغولیت یا سرگرمی زیاد بوده است، مترجم این فعل را به واسطه «قلقلک دادن» و بدون هیچ صفت دیگری بومی‌‌سازی نموده است. در صورتی که «قلقلک دادن» نه تنها معنای لغوی فعل «ألهی» را در برنمی‌‌گیرد؛ بلکه در معنای استعاری فقط برای بیان تحریک شدن حس کنجکاوی به کار می‌رود (صدری‌افشار و همکاران، 1381: 975) این تعبیر به هیچ‌وجه این مفهوم را نمی‌رساند و نمی‌تواند دال بر مشغولیت فراوان باشد. حال آنکه در جمله فوق نویسنده قصد دارد نشان دهد که آن حکایت ذهن شخصیت داستان را به خود مشغول کرده و آن را از امور دیگر بازداشته است. به نظر می‌رسد بهتر بود مترجم برای برگردان آن از همان معنای ارجاعی یعنی «سرگرم کردن» یا «مشغول کردن» استفاده می‌‌کرد.

4. لماذا لاتحتمل النظر فی وجوههم الألیفه؟ (جرجیس، 2019: 19).

ترجمه: چرا تاب تماشای صورت اهلی‌شان را ندارد؟ (جرجیس، 1400: 18).

این ترجمه بدون شک خواننده متن فارسی را سردرگم خواهد کرد، «صورت اهلی‌‌شان»، ترکیبی ناآشنا و تا حدی عجیب به نظر می‌‌رسد. در فرهنگ‌‌های لغت دوزبانه برای واژه‌ی «ألیف» معادل‌‌هایی مانند «آشنا، دوست، یار صمیمی، رام، اهلی، دست‌آمیز، دوستانه، صمیمانه، مسمالت‌آمیز، رفیق‌شفیق» ذکر کرده‌‌اند (آذرنوش، 1385: 14؛ بستانی، 1375: 126). بطور حتم در اینجا مترجم باید از صفاتی مانند «آشنا، دوستانه، صمیمی» و مانند آن‌ها استفاده می‌‌کرد؛ زیرا واژه اهلی در زبان فارسی برای حیوانات بکار می‌‌رود، و قطعاً قرار گرفتن این واژه بعنوان صفت برای صورت خالی از اشکال نیست.

بحث و نتیجه‌گیری

کتاب‌‌های نظری ترجمه به مسأله بومی‌سازی در فرایند ترجمه به شکل کلی و کاملاً مجمل پرداخته است. در این کتاب‌‌ها بومی‌سازی تکنیکی‌‌ست که مترجم بدان دست می‌‌زند تا متن را به زبان مقصد نزدیک‌‌تر کند و آن را برای خوانند این زبان جذاب‌‌تر نماید، و از فحوای مطالب چنین برداشت می‌‌شود که این فرایند در واقع حاصل ذوق و سلیقه مترجم و شناخت عمیق وی از زبان مقصد است. حال آنکه بررسی بومی‌‌سازی در ترجمه رمان «خواب در باغ گیلاس» اثر محمد حزبایی‌زاده ثابت می‌‌کند این تکنیک ممکن است به چهار شکل در ترجمه نمایان شود: أ. بومی‌‌سازی واژگانی، ب. بومی‌‌سازی مبنتی بر سیاق، ج. بومی‌‌سازی اصطلاحی،د. لغزش در بومی‌‌سازی.

به استثناء مورد اول یعنی بومی‌‌سازی واژگانی که بر اساس ذوق و سلیقه صرف مترجم انجام می‌‌شود، سه مورد دیگر علاوه بر ذوق و سلیقه عوامل دیگری نیز دخالت دارد. در بومی‌‌سازی اصطلاحی مترجم با یک اصطلاح رو‌به‌رو است که قابلیت ترجمه لفظ‌به‌لفظ را ندارد و این خود به خود مترجم را به سمت معادل‌های اصطلاحی می‌کشاند که غالباً ریشه در فرهنگ و فولکلور جامعه زبانی مقصد دارد. در مورد سوم یعنی بومی‌‌سازی براساس سیاق، مترجم در وهله اول از بافت متن و همنشینی واژگان تبعیت می‌‌کند، سپس با تکیه بر ذوق و سلیقه و شناخت خود از زبان مقصد سعی می‌‌کند معادلی را برگزیند که حال و هوای این زبان را منعکس کند و برای خواننده جذاب‌‌تر باشد. مورد چهارم یعنی لغزش در بومی‌سازی، بیشتر ناشی از برداشت نادرست مترجم از متن مبدأ می‌‌باشد، البته عواملی مانند کم‌دقتی یا غور بیش از حد در حال و هوای زبان مقصد به گونه‌‌ای که مسأله بومی‌‌سازی برای مترجم در اولویت قرار گیرد، نیز دور از ذهن نیست.

تعارض منافع

تعارض منافع وجود ندارد.