جایگاه پسافعلی عناصر غیراصلی بند در زبان فارسی

1. مقدمه

موضوع پژوهش حاضر بررسی جایگاه پسافعلی[1] عناصر غیراصلی[2] بند[3] در سیاق محاوره­ای در زبان فارسی است. ترتیب بی­نشان[4] عناصر اصلی[5] در زبان فارسی فاعل ـ مفعول ـ فعل است. علاوه‌بر عناصر اصلی، بند عناصر غیراصلی یا افزوده[6] هم دارد که نبود آنها موجب غیردستوری شدن نمی­گردد؛ ولی گویشور زبان برای بیان مقاصد خود در صورت لزوم از آنها بهره می­برد.

زبان فارسی دارای ویژگی دیگری به نام قلب نحوی[7] نیز هست که از طریق آن
سازه­های جمله به همراه نقش­­نمای آنها حرکت داده می­شوند. این ویژگی انواع متفاوتی دارد و می­تواند سازه­ها را بر اساس جهت نگارش زبان فارسی به سمت راست[8] یا به سمت چپ[9] حرکت دهد. این پدیده در زبان فارسی به لحاظ نحوی اختیاری است. از این رو، انگیزه­های کلامی را باید دلیل قلب نحوی دانست (راسخ­مهند، 1382: 113). قلب نحوی به چپ و جایگاه پسافعلی عناصر غیراصلی بند و همین طور عوامل ناظر بر این ترتیب سازه­ها موضوع بحث در این مقاله است. منظور از قلب نحوی به چپ در این پژوهش، صرفاً حرکت سازه به جایگاه پسافعلی است. پرسش­های پژوهش حاضر در سیاق محاوره­ای زبان فارسی، عبارت‌اند از اینکه کدام عناصر غیراصلی در بند دستخوش قلب نحوی به چپ می­شوند؛ به لحاظ ساخت اطلاع[10] این عناصر در جایگاه پسافعلی چه وضعیتی دارند و عوامل ناظر بر ترتیب عناصر غیراصلی در جایگاه قبل و بعد از فعل کدام‌اند.

در این پژوهش افزوده­ها به‌عنوان عناصر غیراصلی بند و مفعول صریح[11] و متمم[12] به‌عنوان عناصر اصلی بند درنظرگرفته می­شوند. برای شروع بحث، نمونه­هایی از عناصر غیراصلی مقلوب به چپ شاهد آورده می­شود:

1)  الف) تو مرا  t_i می­کشانی [به] مدرسه_i

 ب) مادر t_i آمد تو آشپزخانه_i

در مثال­های (1)، افزودۀ مقصد[13] که عنصری غیراصلی است، به کمک قلب نحوی از جایگاه بی­نشان قبل از فعل به جایگاه پسافعلی منتقل شده ­­است. همچنین، در بند (الف)          پیش­اضافه[14] در جایگاه پسافعلی حذف گردیده، اما در بند (ب) پیش­اضافه حذف نگردیده­ است. در ادامه به این مسئله بیشتر پرداخته خواهد شد.

مقالۀ حاضر با مبنا قرار دادن آنچه که رابرتز[15] (2009: 97) ترتیب بی­نشان سازه­ها برای گونۀ رسمی زبان فارسی می­داند و همچنین، مفهوم ساخت اطلاع در دستور نقشگرای نظام‌مند[16] هلیدی و متیسن[17] (2014) جایگاه پسافعلی عناصر غیراصلی بند در زبان فارسی را در سیاق محاوره­ای بررسی می­کند. در این مقاله همچنین، موضوع طیف برجستگی[18] مد­نظر است. بدین معنی که می­توان از ابتدا تا انتهای جمله، طیفی از ویژگی­های برجستگی را در نظر گرفت که این طیف در ابتدای جمله در حد اعلای خود است و در انتهای جمله در  پایین‌ترین حد خود قرار دارد (راسخ­مهند، 1382: 147).

2. پیشینۀ پژوهش

از مهمترین پژوهش­های مرتبط با پژوهش حاضر می­توان به مواردی اشاره کرد که به موضوع قلب نحوی در زبان فارسی پرداخته­اند. این پژوهش­ها عبارت‌اند از راسخ­مهند (1382؛ 1385)، کریمی[19] (1991; 2003)، براونینگ و کریمی[20] (1994)، ماهوتیان و بیرنر[21] (1996)، دبیرمقدم (1374)، رضاپور (1392) و صادقی میانرودی و نورایی (1394).

راسخ مهند (1382: 113) انواع قلب نحوی در زبان فارسی را مطالعه کرده و نتیجه گرفته­ است که قلب نحوی در زبان فارسی به دلایل کلامی انجام می­گیرد و دلایل نحوی خاصی مانند کسب حالت[22] یا اصل فرافکنی بیشینه[23] در آن نقش ندارند. کریمی (1991: 10) به قلب نحوی و مسئلۀ اختیاری بودن آن می­پردازد. او معتقد است که قلب نحوی حداقل برای عنصر تأکیدی اختیاری است. راسخ­مهند (1385: 31) با بررسی ارتباط بین قلب نحوی و تأکید[24] در زبان فارسی به این نتیجه رسیده­است که میان قلب نحوی و عنصر کلامی تأکید ارتباط وجود دارد. بدین ترتیب که عملکرد قلب نحوی نسبت به دو نوع تأکید موجود در زبان فارسی کاملاً متفاوت است. اگر عنصری تأکید تقابلی[25] داشته باشد، به راحتی مقلوب می­شود؛ اما در مورد تأکیدِ اطلاعی[26] این امر کاملاً برعکس است. در پژوهشی دیگر، کریمی (2003: 133) در بخشی از مقالۀ خود به قلب نحوی و جایگاه سوم مفعول می­پردازد. عدم اعمال قلب نحوی بر مفعول غیرمشخص به ویژگی قلب نحوی و خصایص معنایی مفعول­های غیرمشخص برمی­گردد. قلب نحویِ مفعول مشخص به لحاظ کلامی، مبتدا یا تأکید هویتی است؛ اما قلب نحوی مفعول غیرمشخص زمانی صورت می­گیرد که آن در تأکید هویتی باشد. در نتیجه، حرکت مفعول در فارسی به دلیل [کسب] حالت نیست؛ بلکه حاصل قلب نحوی است که به دلایل کلامی صورت می­گیرد و محدودیت معنایی دلیل اعمال یا عدم اعمال قلب نحوی است. براونینگ و کریمی (1994) به قلب نحوی و جایگاه مفعول در زبان فارسی پرداخته­اند. آنها سه نوع قلب نحوی با عنوان حرکت مفعول، قلب نحوی به ابتدای جمله و قلب نحوی دوربرد[27] را مطرح کرده­اند. این دو به این نتیجه رسیده­اند که قلب نحوی در فارسی هم ویژگی­های حرکت موضوعی[28] و هم حرکت غیرموضوعی[29] را دارد. ماهوتیان و بیرنر (1996: 131) به این نتیجه رسیده­اند که گروه­های حرف اضافه­ای که به ابتدای جمله پیشایند[30] شده­اند به لحاظ گفتمان[31] کهنه­تر یا به کهنگی فاعل هستند و موردی یافت نکرده­اند که گروه حرف اضافه پیشایند­­­­شده از فاعل تازه­تر باشد.

دبیرمقدم (1374: 38) به این جمع‌بندی رسیده­ است که دلایل قلب نحوی در زبان فارسی کاربردشناختی و کلامی است. نتایج پژوهش رضاپور (1392: 110) که به بررسی قلب نحوی در زبان مازندرانی پرداخته­، نشان می­دهد که در زبان مازندرانی رخداد قلب نحوی به جایگاه بعد از فعل زیاد است. صادقی میانرودی و نورایی (1394) با بررسی قلب نحوی در اشعار سهراب سپهری به این نتیجه رسیده­اند که قلب نحوی با تکیۀ جمله در ارتباط است و تغییر در ساخت اطلاع جمله باعث بر هم خوردن تکیه می­گردد. طبق این پژوهش، بیشترین جابه‌جایی متعلق به فعل و قرارگیری آن در صدر جمله است.  مبتدا قرار­گرفتن فعل موجب برجستگی فعل و نشانۀ اهمیت آن برای شاعر است.

در مورد پسایندسازی[32] در زبان فارسی نیز، می­توان به پژوهش­های فرامر[33] (1981)،            راسخ­مهند و موسوی (1386)، رابرتز (2009)، راسخ­مهند و قیاسوند (1392) اشاره کرد.

 فرامر (1981: 144) معتقد است که جایگاه پسایند جایگاه غیرتأکید (یعنی جایگاه اطلاع کهنه) است. وی همچنین، به حذف پیش­اضافه در جایگاه پسافعلی اشاره کرده­ است. طبق نظر راسخ­مهند و موسوی (1386: 49)، حوزه­های آهنگ و کلام با یکدیگر عمل می­کند و سازه­های پسایندشده تأکید جمله قرار نمی­گیرند. رابرتز (2009: 126) به جایگاه پسافعلی عناصر بند پرداخته­ است. آنها تناوب مشاهده‌شده در مورد جایگاه رخداد گروه حرف اضافه‌ای مقصد را بررسی کرده و به این نتیجه رسیده­اند که وقتی کنش رویداد اصلی است، این گروه حرف اضافه­ای پسایند می­شود و خط داستان را به شیوه­ای قابل‌توجه پیش می­برد و هنگامی که این افزوده در جایگاه بی­نشان خود قرار می­گیرد، رویدادهای وصف‌شده رویداد اصلی نیستند. راسخ­مهند و قیاسوند (1392: 44) نتیجه گرفته­اند که سازه­های پسایندشده سنگین­تر از سازه­های هم­نقش خود در جایگاه اصلی هستند؛ عامل معرفگی[34] بر پسایندشدگی موثر است؛ در خصوص متغیر جانداری و رابطه­اش با پسایندسازی نظم خاصی مشاهده نشد و هر چقدر سازه از لحاظ ساخت اطلاع مفروض­تر باشد، احتمال پسایندسازی آن بیشتر است.

3. چارچوب نظری

مقالۀ حاضر ترتیب بی­نشان سازه­ها در بندهای سادۀ زبان فارسی را همسو با پژوهش رابرتز (2009: 97) به شرح زیر می­داند:

فاعل ـ {افزوده} زمانی ـ مفعول صریح ـ مبدأ ـ {افزوده} مکانی ـ بهره­ور/ مقصد ـ {افزوده}وسیله ـ فعل.

همچنین، هلیدی ومتیسن (2014) واحد مورد مطالعه خود را بند در نظر می­گیرند و هر بند را متشکل از سه لایۀ معنایی می­دانند که به آنها فرانقش[35] اطلاق می‌شود. این فرانقش‌ها عبارت‌اند از فرانقش متنی[36]، بینافردی[37] و تجربی[38]. در فرانقش متنی و از بُعد شنونده، ساخت اطلاع مطرح  می­شود که شامل اطلاع نو[39] و اطلاع مفروض[40] است. اطلاعی که از قبل در بافت و یا گفتمان باشد را اطلاع مفروض و اطلاعی که از قبل در بافت، یا گفتمان نباشد را اطلاع نو می گویند. برای نمونه:

• زبان­اش را درآورده بود، یک وری کجش کرده بود. دندانهایش را t_i فشار  می­داد روی زبان_i.

در مثال (2) افزودۀ مکانی[41] پسایندشده «روی زبان» جزو اطلاع مفروض است؛ زیرا در بافت به آن اشاره شده ­است، اما در مثال (3):

3) جلال شیشه را گرفت و  t_i برد [به] دفتر_i. آقای مدیر گفت:

- این چیه؟

- شیشۀ مرباست. درش وا نمی­شود.

 در مثال (3) «دفتر» صورت کوتاه­شدۀ افزودۀ مقصد و اطلاع نو در بند است؛ زیرا در بافت[42] یا گفتمان هیچ اشاره‌ای به آن نشده است.

4. روش پژوهش

روش پژوهش پیش‌رو از نوع توصیفی ـ تحلیلی و بند واحد مطالعه است. پیکرة پژوهش شامل رمان­های فارسی مربای شیرین (مرادی­کرمانی، 1394)، دا (حسینی، 1394)، چراغ­ها را من خاموش می­کنم (پیرزاد، 1394) و خمره (مرادی­کرمانی، 1394) است. از تعداد کل 9105 بند در پیکره 893  مورد جمع­آوری شد که در آنها عناصر غیراصلی در جایگاه پسافعلی قرار داشتند. دلیل انتخاب این رمان­ها نگارش آنها به سبک محاوره­ای است. لازم است تصریح شود که طبق پژوهش رابرتز (2009: 128) با افعال حرکتی[43]، گروه حرف اضافه­ای مقصد و با افعال غیرحرکتی[44]، گروه حرف اضافه­ای مکانی آورده می­شود. همین دیدگاه نیز در این پژوهش اتخاذ گردیده ­است.

برای انجام این پژوهش در مرحلۀ نخست بندهای موجود در پیکره بررسی شد و با مبنا قراردادن ترتیب بی­­نشان سازه­ها در بندهای سادۀ زبان فارسی (Roberts, 2009: 97)، بندهایی که در آنها عناصر غیراصلی به جایگاه پسافعلی منتقل شده بودند، مشخص گردید. در مرحلۀ دوم، نوع عناصر مقلوب به چپ تعیین شد و سپس، شمارش شد تا ضمن بررسی نوع این عناصر، بسامد آنها نیز بررسی شود. در مرحلۀ سوم، جایگاه پسافعلی از لحاظ ساخت اطلاع بررسی شد تا وضعیت این جایگاه از این لحاظ مشخص گردد. در مرحلۀ چهارم، وضعیت پیش­اضافه در جایگاه پسافعلی بررسی شد. در پایان نیز، همراه با بررسی عناصر غیراصلی در جایگاه قبل از فعل، عوامل ناظر بر قرارگیری این عناصر در جایگاه قبل و بعد از فعل بررسی شد. جهت آشنایی با روش تحلیل در پژوهش حاضر، نمونه‌هایی از پیکره آورده می­شود:

4) [من] t_i برم [به] اداره بیمه_i

فعل در مثال (4) از نوع حرکتی است. بنابراین، از میان عناصر غیراصلی، افزودۀ مقصد که جایگاه آن قبل از فعل است به‌وسیلۀ قلب نحویِ به چپ به جایگاه پسافعلی منتقل شده و پیش­اضافۀ «به» نیز، در این جایگاه حذف شده­ است. از لحاظ ساخت اطلاع نیز، این عنصر حاوی اطلاع نو است؛ زیرا قبلاً در متن به آن اشاره نشده­ است.

     5)  در خانه که باز شد دست کشیدم به پیش بندم و داد زدم «روپوش درآوردن، دست و رو شستن. کیف پرت نمی­کنیم وسط راهرو.»

در مثال (5)، فعل «پرت نمی­کنیم» که عنصر مقلوب «وسط راهرو» بعد از آن قرار دارد، از نوع حرکتی است. در این بند، افزودۀ مقصد «وسط راهرو» از جایگاه قبل از فعل به‌وسیلۀ قلب نحویِ به چپ به جایگاه پسافعلی منتقل شده ­است. از لحاظ ساخت اطلاع نیز، این افزودۀ مقصد اطلاع نو است؛ چون قبلاً در متن به آن اشاره­ای نشده­ است.

برای مطالعۀ عوامل ناظر بر قرارگیری عناصر غیراصلی، در مورد عناصری که هم قبل و هم بعد از فعل در پیکره قرار گرفته­اند، جایگاه قبل از فعل آنها نیز بررسی شد. نمونه­هایی از قرارگیری این عناصر در جایگاه بی­نشان قبل از فعل نیز در ادامه آورده می­شود:

6) ما [در]  باشگاه بودیم.

7) تا آن موقع هیچ معلمی به خانه­­شان نیامده بود. 

همان­طور که در مثال­های (6) و (7) مشخص است، افزودۀ مکانی کوتاه­ شده و افزودۀ مقصد در جایگاه قبل از فعل قرار گرفته است.

5. تحلیل داده­ها

در این زیربخش عناصر غیراصلی در پیکرة منتخب بررسی می‌شوند. در کل داستان مربای شیرین که نود و یک صفحه دارد، 193 بند مقلوب به چپ مشاهده شد که در آنها عناصر غیراصلی به جایگاه پسافعلی مقلوب شده­اند. از این میان، در 62 بند مقلوب افزودۀ مکانی و در 131 بند مقلوب افزودۀ مقصد در جایگاه پسافعلی قرارگرفته­­است. هیچ عنصر غیراصلی دیگری مانند افزودۀ زمانی[45]، افزودۀ مبدا[46] و یا افزودۀ وسیله[47] در جایگاه پسافعلی مشاهده نشد. همچنین، هیچ­یک از عناصر اصلی مانند فاعل یا مفعول نیز در جایگاه پسافعلی مشاهده نشد. برای مثال:

• مربای شیرین: افزودۀ مقصد مقلوب به چپ

الف) [آنها]t_i  رسیدند دم در کلانتری_i.

ب) [آنها] t_i رفتند [به] کارخانه شیشه­سازی_i.

9)  مربای شیرین: افزودۀ مکانی مقلوب به چپ

الف) [او] t_i  دندانهایش را فشار می­داد روی زبان._i

ب) [او]   t_iزانو زد [روی] کف آشپزخانه._i

در جایگاه قبل از فعل نیز وضعیت افزوده­های مکانی و مقصد بررسی شد. در کل داستان مربای شیرین از مجموع 182 بندِ دارای این افزوده­ها در جایگاه بی­نشان قبل از فعل، در 145 بند افزودۀ مکانی و در 37 بند افزودۀ مقصد مشاهده گردید.                 

در رابطه با افزودۀ مقصد در داستان مربای شیرین از تعداد کل 168 افزودۀ
مقصد موجود در این داستان، تعداد 131 افزوده در جایگاه پسافعلی و تعداد 37 افزوده در جایگاه بی­نشان قبل از فعل قرار گرفته­اند. به عبارتی دیگر، نسبت درصد قرارگیری
این افزوده بعد و قبل از فعل به ترتیب 78٪ به 22٪ است. لازم به ذکر است که با تمام افعال حرکتی (مانند آمدن، رفتن، رسیدن و...) افزودۀ مقصد هم قبل و هم بعد از فعل مشاهده گردید. افزوده‌های مقصد به شکل کامل یا کوتاه­شده با حذف حرف اضافه ظاهر شده­اند؛ مانند:

• مربای شیرین: افزودۀ مقصد مقلوب به چپ

الف) بچه ها   t_iرفتند تو پیاده رو_i

    مربای شیرین: افزودۀ مقصدکوتاه­شده و مقلوب به چپ

ب) مادر t_i  آمد [به] آشپزخانه_i

از لحاظ توزیع اطلاع نو و مفروضِ افزودۀ مقصد در این داستان در جایگاه قبل از فعل از مجموع 37 بند، افزودۀ مقصد در تعداد 4 بند اطلاع نو و در 33 بند اطلاع مفروض است. در جایگاه پسافعلی نیز، از مجموع 131 بند، 40 افزودۀ اطلاع نو و 91 افزودۀ اطلاع مفروض است. به عبارتی دیگر، درصد توزیع اطلاع نو و مفروض افزودۀ مقصد قبل از فعل به‌ترتیب 11٪ (اطلاع نو) به 89٪ (اطلاع مفروض) و بعد از فعل، 30٪ (اطلاع نو) به 70٪ (اطلاع مفروض) است.

در مورد افزودۀ مکانی در کل داستان مربای شیرین، از تعداد 207 افزودۀ موجود در این داستان 62 مورد در جایگاه پسافعلی و 145 مورد در جایگاه بی­نشان قبل از فعل قرار گرفته­اند. به عبارتی دیگر، نسبت درصد قرارگیری این افزوده بعد و قبل از فعل به‌ترتیب 31٪  به 69٪ است. افزودۀ مکانی با فعل غیرحرکتی نیز، به‌صورت کامل یا کوتاه­شده ظاهر شده ­است. برای نمونه:

• مربای شیرین: افزودۀ مکانی مقلوب به چپ

 الف) [او] یک پایش را t_i گذاشت روی میز_i.

مربای شیرین: افزودۀ مکانی کوتاه­شده مقلوب به چپ

ب) آقای زینلی شیشه و کارد را t_i گذاشت [روی] زمین_i.

از لحاظ توزیع اطلاع نو و مفروضِ افزودۀ مکانی در این داستان، در جایگاه قبل از فعل از مجموع 145 بند، افزودۀ مکانی در تعداد 25 بند اطلاع نو و در 120 بند اطلاع مفروض است. در جایگاه پسافعلی نیز، از مجموع 62 بند مقلوب تعداد 15 افزودۀ اطلاع نو و 47 افزودۀ اطلاع مفروض است. به عبارتی دیگر، درصد توزیع اطلاع نو و مفروض افزودۀ مکانی قبل از فعل به‌ترتیب 18٪ (اطلاع نو) به 82٪ (اطلاع مفروض) و بعد از فعل، 25٪ (اطلاع نو) به 75٪ (اطلاع مفروض) است. جدول (1) وضعیت افزوده­های مقصد و مکانی در داستان مربای شیرین را با جزییات نشان می­دهد.

جدول 1: وضعیت افزوده­های مقصد و مکانی در داستان مربای شیرین

با بررسی صد و پنجاه صفحۀ نخست داستان دا تعداد 41 بند مقلوب به چپ مشاهده شد که در آنها فقط افزوده­های مقصد مقلوب شده­اند. هیچ­یک از افزوده­های مکانی در این داستان به جایگاه پسافعلی مقلوب نشده ­است. هیچ عنصر غیراصلی دیگری مانند افزودۀ زمانی، افزودۀ مبدا یا افزودۀ وسیله در جایگاه پسافعلی مشاهده نگردید. همچنین، هیچ یک از عناصر اصلی بند مانند فاعل یا مفعول در جایگاه پسافعلی مشاهده نشد. برای مثال:

• دا: افزودۀ مقصد مقلوب­شده به چپ

              الف) [من]t_i  رفتم توی پذیرایی_i.

               ب) [ما] t_i برگشتیم [به] خانه_i.

 بر اساس توالی سازه­ای بی­نشان رابرتز، جایگاه بی­نشان این افزوده­ها قبل از فعل است، ولی به کمک قلب نحویِ به چپ به جایگاه پسافعلی منتقل شده­اند.

در این داستان نیز، پس از بررسی افزوده­های مقصد و افزوده­های مکانی در جایگاه پسافعلی، وضعیت این افزوده­ها در جایگاه بی­نشان قبل از فعل نیز بررسی شد. در داستان دا، از مجموع 192 بند که دارای این افزوده­ها در جایگاه بی نشان قبل از فعل بودند، در 116 بند افزودۀ مکانی و در 76 بند افزودۀ مقصد مشاهده شد.

 در مورد افزودۀ مقصد در داستان دا، از تعداد کل 117 افزودۀ مقصد موجود در این داستان، 41 مورد در جایگاه پسافعلی و 76 مورد در جایگاه بی­نشان قبل از فعل قرار گرفته­اند. به عبارتی دیگر، نسبت درصد قرار­گیری این افزوده بعد و قبل از فعل به‌ترتیب 35٪ به 65٪ است. افزوده­های مقصد به شکل کامل یا کوتاه­شده با حذف حرف اضافه ظاهر شده­اند، مانند:

• دا: افزودۀ مقصد کوتاه­شده مقلوب به چپ

                الف) ما t_i می­رفتیم [به] مدرسه_i

                دا: افزودۀ مقصد در جایگاه بی­نشان

               ب) پدر به‌ندرت به خانه می­آمد.

از لحاظ توزیع اطلاع نو و مفروضِ افزودۀ مقصد در این داستان در جایگاه قبل از فعل از مجموع 76 بند، افزودۀ مقصد در تعداد 13 بند اطلاع نو و در 63 بند اطلاع مفروض است. در جایگاه پسافعلی نیز، از مجموع 41 بند مقلوب تعداد 10 افزودۀ مقصد اطلاع نو و 31 افزوده اطلاع مفروض است. به عبارتی دیگر، درصد توزیع اطلاع نو و مفروض افزودۀ مقصد قبل از فعل به‌ترتیب 17٪ (اطلاع نو) به 83٪ (اطلاع مفروض) و بعد از فعل 24٪ (اطلاع نو) به 76٪ (اطلاع مفروض) است.

در مورد افزودۀ مکانی در داستان دا، از تعداد کل 116 افزودۀ موجود در این داستان، تمام افزوده­ها در جایگاه قبل از فعل قرار داشتند و هیچ­ یک از آنها در جایگاه بی­نشان بعد از فعل ظاهر نشدند. به عبارتی دیگر، نسبت درصد قرارگیری این افزوده بعد و قبل از فعل به ترتیب 0٪  به 100٪  است.

از لحاظ توزیع اطلاع نو و مفروضِ افزودۀ مکانی در این داستان، از مجموع 116 بند، افزودۀ مکانی در 39 بند اطلاع نو و در 77 بند اطلاع مفروض است. به عبارتی دیگر، درصد توزیع اطلاع نو و مفروض افزودۀ مکانی قبل از فعل به‌ترتیب 33٪ (اطلاع نو) به 67٪ (اطلاع مفروض) است. جدول (2) وضعیت افزوده­های مقصد و مکانی در داستان دا را با جزییات نمایش می­دهد.

جدول 2: وضعیت افزوده­های مقصد و مکانی در داستان دا

با بررسی صد و پنجاه صفحۀ نخست داستان چراغ­ها را من خاموش می­کنم، تعداد 248 بند مقلوب به چپ مشاهده شد که در آنها عناصر غیراصلی بند به جایگاه پسافعلی مقلوب         شده‌اند. از این میان، در 102 بند افزودۀ مکانی و در 146 بند افزودۀ مقصد در جایگاه پسافعلی قرار گرفته ­است. هیچ عنصر غیراصلی دیگری مانند افزودۀ زمانی، افزودۀ مبدا و یا افزودۀ وسیله در جایگاه پسافعلی مشاهده نگردید. همچنین، هیچ یک از عناصر اصلی بند مانند فاعل یا مفعول در جایگاه پسافعلی مشاهده نشد. افزوده­های مقصد به شکل کامل و کوتاه­شده با حذف حرف اضافه ظاهر شده­اند؛ برای مثال:

• چراغ­ها را من خاموش می­کنم: افزودۀ مقصد مقلوب به چپ

الف) [من] دستمال را t_i سراندم وسط میز_i

      چراغ­ها را من خاموش می­کنم: افزودۀ مقصد در جایگاه بی­نشان

ب) آرمن به خانه برگشت.

پس از بررسی افزوده­های مکانی و مقصد در جایگاه پسافعلی، وضعیت این افزوده­ها در جایگاه بی­نشان قبل از فعل نیز بررسی شد. در داستان چراغ­ها را من خاموش می­کنم، از مجموع 224 بند که دارای این افزوده­ها در جایگاه بی نشان قبل از فعل بودند، در 149 بند افزودۀ مکانی و در 75 بند افزودۀ مقصد مشاهده گردید.

در مورد افزودۀ مقصد در داستان چراغ­ها را من خاموش می­کنم، از تعداد کل 221 افزودۀ مقصد موجود در این داستان، 146 مورد در جایگاه پسافعلی و 75 مورد مقصد در جایگاه بی‌نشان قبل از فعل قرار گرفته­اند. به عبارتی دیگر، نسبت درصد قرارگیری این افزوده بعد و قبل از فعل به‌ترتیب 66٪ به 34٪ است. لازم به ذکر است که با تمام افعال حرکتی (مانند آمدن، رفتن، رسیدن و...) افزودۀ مقصد هم قبل و هم بعد از فعل مشاهده گردید. افزوده­های مقصد به شکل کامل، کوتاه­شده با حذف حرف اضافه ظاهر شده­اند؛ برای مثال:

15) چراغ­ها را من خاموش می­کنم: افزودۀ مقصد کوتاه­شده و مقلوب به چپ

 [او] خودش را t_i رساند [به] آشپزخانه_i

از لحاظ توزیع اطلاع نو و مفروضِ افزودۀ مقصد در این داستان، در جایگاه قبل از فعل از مجموع 75 بند، افزودۀ مقصد در تعداد 12 بند اطلاع نو و در 63 بند اطلاع مفروض است. در جایگاه پسافعلی نیز، از مجموع 146 بند، 39 مورد مقصد اطلاع نو و 107 مورد اطلاع مفروض است. به عبارتی دیگر، درصد توزیع اطلاع نو و مفروض افزودۀ مقصد قبل از فعل به‌ترتیب 16٪ (اطلاع نو) به 84٪ (اطلاع مفروض) و بعد از فعل، 27٪ (اطلاع نو) به 73٪ (اطلاع مفروض) است.

در مورد افزودۀ مکانی در داستان چراغ­ها را من خاموش می­کنم، از تعداد کل 251 افزودۀ مکانی موجود در این داستان، 102 مورد در جایگاه پسافعلی و 149 مورد در جایگاه بی­نشان قبل از فعل قرار گرفته­اند. بدین ترتیب، نسبت درصد قرار­گیری این افزوده بعد و قبل از فعل به‌ترتیب 40٪ به 60٪ است. افزودۀ مکانی با فعل غیرحرکتی نیز به‌صورت کامل یا کوتاه­شده ظاهر شده ­است.

16)  چراغ­ها را من خاموش می­کنم: افزودۀ مکانی مقلوب به چپ

الف) [من] بشقاب و لیوان چهارم را t_i گذاشتم روی میز_i

چراغ­ها را من خاموش می­کنم: افزودۀ مقصد کوتاه­شده و مقلوب به چپ

ب) [من] امیدوارم   t_iاحضار نشوم [به] مدرسه_i

از لحاظ توزیع اطلاع نو و مفروضِ افزودۀ مکانی در این داستان، در جایگاه قبل از فعل از مجموع 149 بند، افزودۀ مکانی در 37 بند اطلاع نو و در 112 بند اطلاع مفروض است. در جایگاه پسافعلی نیز، از مجموع 102 بند، تعداد 24 افزودۀ مکانی اطلاع نو و 78 افزوده اطلاع مفروض است. بر این اساس، درصد توزیع اطلاع نو و مفروض افزودۀ مکانی قبل از فعل به‌ترتیب 25٪ (اطلاع نو) به 75٪ (اطلاع مفروض) و بعد از فعل، 23٪ (اطلاع نو) به 77٪ (اطلاع مفروض) است. جدول (3) وضعیت افزوده­های مقصد و مکانی در داستان چراغ­­ها را من خاموش می­کنم را با جزییات نمایش می­دهد.

جدول 3: وضعیت افزوده­های مقصد و مکانی در داستان چراغ­ها را من خاموش می­کنم

با بررسی صد و پنجاه صفحۀ نخست داستان خمره تعداد 411 بند مقلوب به چپ مشاهده شد که در آنها عناصر غیراصلی بند مانند افزوده­ها به جایگاه پسافعلی مقلوب شده­اند. از این میان، در 150 بند، افزودۀ مکانی و 261 بند افزودۀ مقصد در جایگاه پسافعلی قرارگرفته ­است. هیچ عنصر غیراصلی دیگری مانند افزودۀ زمانی، افزودۀ مبدا و یا  افزودۀ وسیله در جایگاه پسافعلی مشاهده نگردید. همچنین، هیچ یک از عناصر اصلی بند مانند فاعل یا مفعول نیز در جایگاه پسافعلی مشاهده نشد.

همراه با بررسی افزوده­های مکانی و افزوده­های مقصد در جایگاه پسافعلی، وضعیت این افزوده­ها در جایگاه بی­نشان قبل از فعل نیز بررسی شد. در داستان خمره، از مجموع 315 بند که این افزوده­ها در جایگاه بی­نشان قبل از فعل آنها بودند، 122 بند افزودۀ مکانی و در 179 بند افزودۀ مقصد مشاهده گردید.

در مورد افزودۀ مقصد در داستان خمره، از تعداد کل440 افزودۀ مقصد، 261 مورد در جایگاه پسافعلی و 179 مورد در جایگاه بی­نشان قبل از فعل قرار گرفته­اند. به عبارتی دیگر، نسبت درصد قرارگیری این افزوده بعد و قبل از فعل به‌ترتیب 59٪ به 41٪ است. لازم به ذکر است که با تمام افعال حرکتی (مانند آمدن، رفتن، رسیدن و...) افزودۀ مقصد هم قبل و هم بعد از فعل مشاهده گردید. افزوده­های مقصد به شکل کامل،کوتاه­شده با حذف حرف اضافه ظاهر شده­اند؛ برای مثال:

17) خمره: افزودۀ مقصد مقلوب به چپ

               الف) آقای صمدی t_i می­آمد توی حیاط_i

               خمره: افزودۀ مقصد کوتاه­شده و مقلوب به چپ

               ب) آنها t_i می­رفتند [به] مدرسه_i

از لحاظ توزیع اطلاع نو و مفروضِ افزودۀ مقصد در این داستان، در جایگاه قبل از فعل، از مجموع 179 بند، افزودۀ مقصد در 11 بند اطلاع نو و در 168 بند اطلاع مفروض است. در جایگاه پسافعلی نیز، از مجموع 261 بند، 51 افزودۀ مقصد اطلاع نو و 210 افزوده اطلاع مفروض است. به عبارتی دیگر، درصد توزیع اطلاع نو و مفروض افزودۀ مقصد قبل از فعل به‌ترتیب 6٪ (اطلاع نو) به 94٪ (اطلاع مفروض) و بعد از فعل، 19٪ (اطلاع نو) به 81٪ (اطلاع مفروض) است.

در مورد افزودۀ مکانی در داستان خمره، از تعداد کل 272 افزودۀ مکانی موجود در این داستان، 150 مورد در جایگاه پسافعلی و 122 مورد در جایگاه بی­نشان قبل از فعل قرار گرفته­اند. به عبارتی دیگر، نسبت درصد قرارگیری این افزوده بعد و قبل از فعل به‌ترتیب 55٪ به 45٪ است. افزودۀ مکانی با فعل غیرحرکتی نیز، به‌صورت کامل و یا کوتاه­شده ظاهر شده­است.

از لحاظ توزیع اطلاع نو و مفروضِ افزودۀ مکانی در این داستان، در جایگاه قبل از فعل از مجموع 122بند، افزودۀ مکانی در 11 بند اطلاع نو و در 111 بند اطلاع مفروض است. در جایگاه پسافعلی نیز، از مجموع 150 بند تعداد 32 افزودۀ مکانی اطلاع نو و 118 افزوده اطلاع مفروض است. به عبارتی دیگر، درصد توزیع اطلاع نو و مفروض افزودۀ مکانی قبل از فعل به‌ترتیب 9٪ (اطلاع نو) به 91٪ (اطلاع مفروض) و بعد از فعل، 32٪ (اطلاع نو) به 68٪ (اطلاع مفروض) است. جدول (4) وضعیت افزوده­های مقصد و مکانی در داستان خمره را با جزییات نمایش می­دهد.

جدول 4: وضعیت افزوده­های مقصد و مکانی در داستان خمره

جدول (5) مجموع توزیع قرارگیری افزوده­های مقصد و مکانی قبل و بعد از فعل را در پیکره نشان می­دهد.

جدول 5: مجموع توزیع قرارگیری افزوده­های مقصد و مکانی قبل و بعد از فعل در پیکره

در جدول (6) نیز، مجموع توزیع ساخت اطلاع افزوده­های مقصد و مکانی قبل و بعد از فعل آورده می­شود.

جدول 6: مجموع توزیع ساخت اطلاع افزوده­های مقصد و مکانی قبل و بعد از فعل در پیکره

در ارتباط با حذف پیش­اضافه در جایگاه پسافعلی، در 72٪ از افزوده­های مکانی مقلوب و 44٪ از افزوده­های مقصد مقلوب حذف پیش­اضافه رخ داده­است. همانطور که مشخص است، حذف پیش­اضافه در جایگاه پسافعلی بیشتر با افزودۀ مکانی مشاهده گردید. به‌طور کلی، 58٪ از پیش­اضافه­ها در این جایگاه حذف شده­اند. جدول (7) حذف پیش­اضافه در جایگاه پسافعلی را با جزییات نمایش می­دهد.

جدول 7: وضعیت حذف پیش­اضافه در جایگاه پسافعلی در پیکره

عوامل ناظر بر ترتیب عناصر غیراصلی در رابطه با افزوده­های مکانی و مقصد که هم در جایگاه قبل و هم بعد از فعل قرار گرفته­اند، نیز بررسی شد. عوامل زیر ناظر بر ترتیب این عناصر هستند که در داده­های پژوهش مشاهده شدند:

الف. سیاق متن: در سیاق محاوره­ای افزوده­های مقصد و مکانی تمایل بسیار بیشتری به قلب نحوی به چپ و قرارگیری در جایگاه پسافعلی دارند. در سیاق­های رسمی و نوشتاری این افزوده­ها در جایگاه بی­نشان قبل از فعل قرار می­گیرند. برای نمونه:

• اِمیلی t_i اومده [به] آبادان_i

به علاوه، در بخش روایت داستان که به سیاق نوشتاری نگارش شده ­است؛ این          افزوده­ها قبل از فعل بیشتر مشاهده  شده­اند؛ برای نمونه: 

• مادر در شیشه را زیر شیر سماور گرفت؛ گرداند. آب داغ انگشت‌هایش را سوزاند. به روی خودش نیاورد. به گرمی و سردی عادت داشت.

   20) پدر به ندرت به خانه می­آمد.

ب. افعال ربطی (مانند بودن، شدن، گشتن و گردیدن): با این افعال افزوده­های مقصد و مکانی در جایگاه قبل از فعل قرار می­گیرند؛ برای نمونه:

21) ما در باشگاه بودیم.

ج. تأکید بر افزوده­های مقصد و مکانی: هرگاه افزوده­های مقصد و مکانی مورد تأکید قرار گیرند، به سمت آغاز بند و جایگاهی که دارای درجه بالاتری از برجستگی باشد، قلب به راست می­شوند. برای نمونه:

22) نامرد در شیشه را توی خونه_i با چسب سفت t_i کردی که حال ما را بگیری؟

د. وجود تنها یک عنصر غیراصلی در بند: هرگاه بند تنها دارای یک عنصر غیراصلی از افزودۀ مقصد یا مکانی باشد؛ تمایل قرارگیری این افزوده­ها در جایگاه قبل از فعل است. برای نمونه:

23) ما به خانۀ پاپا رفتیم.

ه.  تأکید بر عنصری دیگر در بند: اگر در بند عنصر دیگری با قلب به راست نشان­دار شده ­باشد؛ این افزوده­ها تمایل به قرارگیری در جایگاه قبل از فعل دارند. در مثال (24)، افزودۀ زمانی توسط قلب نحوی به راست از جایگاه بی­نشان خود به جایگاه قبل از فاعل آمده و مورد تأکید قرار گرفته ­است. در این حالت افزودۀ مکانی قبل از فعل قرار دارد:

24) همین حالا_i بنده  t_i اینجا میان کارخانه ایستاده­ام.

و. بندهای امری: با بندهای امری این افزوده­ها در جایگاه پسافعلی قرار می­گیرند.

25) برو سرکلاس.

م. افزوده­های مقصد و مکانی کوتاه­شده: افزوده­های کوتاه­شده تمایل به قرارگرفتن در جایگاه پسافعلی دارند.

26) تازه آمدند [به] جی 4.

6. نتیجه‌گیری

در این بخش به پرسش­های پژوهش و پاسخ به آنها پرداخته می­شود.

       در پاسخ به پرسش نخست پژوهش می­توان گفت که در تمام پیکره، از میان عناصر غیراصلی بند افزوده­های مقصد و مکانی به جایگاه پسافعلی مقلوب گردیده­اند. از میان این دو افزوده نیز، افزودۀ مقصد نسبت به افزودۀ مکانی با درصد بیشتری (60٪ نسبت به 31٪) تمایل به قرارگیری در جایگاه پسافعلی دارد.  

بررسی پیکرة پژوهش نشان داد که پسایندسازی افزوده­های مقصد و مکانی در سیاق محاوره­ای صورت گرفته ­است. برای نمونه، متن داستان دا نسبت به متن­های دیگر پیکره بیشتر به شکل نوشتاری نگارش شده­ است. با این وجود، این متن کاملاً دارای سبک نوشتاری نیست و درجاتی از سیاق محاوره­ای را نیز در خود دارد. با توجه به این مسئله، در بخش غیرمحاوره­ای این داستان افزوده­های مقصد و مکانی قبل از فعل قرار  گرفته­اند و در بخش محاوره­ای بیشتر به جایگاه پسافعلی مقلوب شده­اند. در این متن با کمتر شدن درجات سیاق محاوره­ای، این افزوده­ها تمایل بیشتری (حدود 83٪)  به قرارگرفتن در جایگاه قبل از فعل دارند که در این میان افزودۀ مکانی نسبت به افزودۀ مقصد (100٪ نسبت به 65٪) بیشتر تحت تأثیر قرار گرفته ­است. بنابراین، هر چه متن رسمی­تر باشد، افزوده­های مقصد و مکانی تمایل بیشتری به قرارگیری در جایگاه قبل از فعل دارند. همچنین، حذف پیش­اضافه یکی از ویژگی­های جایگاه پسافعلی است که با افزودۀ مکانی بیش از افزودۀ مقصد (70٪ نسبت به 44٪) رخ داده ­است. حذف پیش­اضافه می­تواند به دلایل سبکی نویسنده باشد.

در پاسخ به پرسش دوم پژوهش می­توان گفت که در رابطه با ساخت اطلاع، در جایگاه پسافعلی هم اطلاع نو و هم اطلاع مفروض مشاهده گردید. توزیع اطلاع جایگاه پسافعلی افزودۀ مقصد و مکانی در پیکره به گونه­ای است که این جایگاه بیشتر (حدود 75٪) جایگاه اطلاع مفروض است. بنابراین، می­توان گفت که جایگاه پسافعلی هم در مورد افزودۀ مقصد و هم افزودۀ مکانی بیشتر جایگاه اطلاع مفروض است. لازم به ذکر است که در جایگاه قبل از فعل در مورد افزوده­های مقصد و مکانی نیز، مانند جایگاه پسافعلی هم اطلاع نو و هم اطلاع مفروض مشاهده شد؛ در عین حال این جایگاه نیز مانند جایگاه پسافعلی بیشتر (حدود 80٪) جایگاه اطلاع مفروض است. 

پرسش سوم پژوهش به عوامل ناظر بر این ترتیب­ها در پیکره می­پردازد. به این معنی که آیا قرارگرفتن این افزوده­ها در هر یک از این دو جایگاه قبل و بعد از فعل اتفاقی است و یا اینکه تبیین دارد. بررسی پیکرة منتخب نشان می­دهد که این قرارگیری همراه با دلایلی است که موجب انتخاب یکی از این دو جایگاه می­گردد. این دلایل عبارت‌اند از: نوع سیاق متن، نوع افعال، وجود یا عدم وجود تأکید، تعداد افزوده­های موجود در بند، تأکید بر عناصر دیگر بند، نوع بند از لحاظ امری، پرسشی و غیره و در نهایت، نوع افزودۀ مقصد و مکانی از این نظر که کامل هستند یا کوتاه شده‌اند.

در مورد نوآوری پژوهش حاضر نسبت به آثار پیشین، اولین نکته­ای که به چشم می‌خورد محدود بودن آن پژوهش­ها است. هر چند که پژوهش­های پیشین به انواع قلب نحوی پرداخته­اند؛ بحث قلب نحوی به چپ و قرارگیری عنصری در جایگاه پسافعلی کمتر مورد توجه قرار گرفته ­است. علاوه براین، پژوهش حاضر ترتیب بی­نشان عناصر بند در سیاق محاوره­ای زبان فارسی را بررسی می‌کند؛ در حالی که پژوهش­های پیشین بر گونۀ رسمی زبان فارسی متمرکز بوده­اند. همچنین، با وجود اینکه به مسئلۀ حذف پیش­اضافه در جایگاه پسافعلی در آثار فرامر (1981) و رابرتز (2009) نیز اشاره شده ­است، پژوهش حاضر به حذف پیش­اضافه در جایگاه پسافعلی در مورد عناصر غیراصلی با جزییات بیشتر پرداخته است. این پژوهش بر عوامل ناظر بر قرارگیری عناصر غیراصلی مقلوب در جایگاه قبل و بعد از فعل نیز پرداخته که در آثار قبلی بدان توجه چندانی نشده­ بود.   

با توجه به یافته­های این پژوهش، آنچه را که رابرتز (2009: 97) ترتیب بی­نشان          سازه­ها می­داند؛ در سیاق محاوره­ای نیاز به بازنگری دارد. بر این اساس و با توجه به نتایج پژوهش حاضر، در این سیاق دو جایگاه بی­نشان برای افزوده­های مقصد و افزوده­های مکانی معرفی می‌شود. به عبارتی دیگر، هم جایگاه قبل از فعل و هم جایگاه بعد از فعل که هر دو جایگاه به‌طور عمده دارای اطلاع مفروض و غیرتأکیدی هستند. قرارگیری عناصر غیراصلی در هر یک از این دو جایگاه در سیاق محاوره­ای زبان فارسی وابسته به عوامل ناظر مذکور در بند است. این موضوع می­تواند مؤید طیف برجستگی نیز باشد. بر اساس طیف برجستگی، ابتدای جمله بیشترین حد از برجستگی را دارد و انتهای آن کمترین میزان آن را و غیرتأکیدی است.

در تحلیل و بررسی داده­ها نکات قابل‌توجهی به چشم می­خورد که می­توانند به‌عنوان ویژگی‌های برجستۀ پسایندسازی عناصر غیراصلی در نظر گرفته شود. این نکات عبارت‌اند از:

ـ پسایندسازی عناصر غیراصلی بند در سیاق محاوره­ای صورت می­گیرد.

ـ از میان عناصر غیراصلی بند تنها افزوده­های مقصد و مکانی به جایگاه پسافعلی مقلوب شده­اند.

ـ افزوده­های مقصد تمایل بیشتری به قرارگیری در جایگاه پسافعلی نسبت به افزوده­های مکانی دارند.

ـ جایگاه پسافعلی بیشتر جایگاه اطلاع مفروض است.

ـ جایگاه پسافعلی جایگاهی غیر­برجسته و غیرتأکیدی است.

ـ حذف پیش­اضافه ویژگی جایگاه پسافعلی است که بیشتر با افزودۀ مکانی رخ می‌دهد.

ـ دو جایگاه بی­نشان قبل و بعد از فعل برای افزوده­های مقصد و مکانی در سیاق محاوره­ای زبان فارسی معرفی می­گردد.

ـ قرارگیری افزوده­های مقصد و مکانی قبل و بعد از فعل اتفاقی نیست و تبیین دارد. عواملی ناظر بر ترتیب افزوده­های مقصد و مکانی در جایگاه قبل و بعد از فعل وجود دارد که از میان این عوامل می­توان به نوع سیاق متن، نوع افعال، وجود یا عدم وجود تأکید، تعداد افزوده­های موجود در بند، تأکید بر عناصر دیگر بند، نوع بند از لحاظ امری، پرسشی و غیره و در نهایت نوع افزودۀ مقصد و مکانی از نظر کامل بودن یا کوتاه­شده اشاره کرد.