ساخت موضوعی افعال ملکی در آینة نظام حالت‌‏نمایی و مطابقة فارسی

1. مقدمه

گرچه در فارسی امروز رابطه میان مالک[1] و مملوک[2] با فعل «داشتن» بیان می‏شود، در گذشته نه چندان دور، فعل «بودن» نیز همین رابطه را افاده می‏کرده است.

(1) الف. لقمان سه پسر داشت.

ب. لقمان را سه پسر بود.

باوجود تناظر معنایی جملات (1 الف و ب)، بازنمایی روابط دستوری میان اجزای آن‏ها یکسان نیست. گروه اسمی آغازین یعنی «لقمان» در (1 ب) با «را» همراه شده و در (1 الف) فاقد این نشانه است که علی‏الظاهر نشان می‏دهد، باید نقش نحوی «لقمان» در (1 الف) فاعل و در (1 ب) مفعول باشد. از دیگر سو در هر دو جمله، فعل صرف سوم شخص مفرد دارد که ظاهراً با «لقمان» در حکم فاعل مطابقه دارد. با این مقدمه، برآن خواهیم بود با مرور مختصر تاریخی، در وهله اول، مشخص نماییم فاعل در هر دو ساخت کدام است و اساساً سازه هم‏آیند با «را» چه نقشی دارد. در گام بعد، با تعیین روابط نحوی مالک و مملوک، تناظر و تمایز کارکردی میان این دو ساخت ملکی را بررسی و مشخص کنیم، این تناوب فعلی کدام اهداف نحوی‏ ـ معنایی را دنبال می‏کند و حالت‏نمایی و مطابقه چگونه به خدمت درآمده‏اند. به این ترتیب، نوشته حاضر دو هدف اصلی دارد: نخست، تعیین فاعل/ نهاد در جملات متناظر ملکی و دوم، بررسی نحوه تعامل روابط نحوی و اهداف معنایی میان موضوع‏ها و محمول ملکی. در هدف دوم، به رابطه حالت اضافی و نشان‏داری با «را» نیز توجه می‏شود.

پس از مرور مطالعات در بخش دوم، روابط نحوی فاعل و مفعول بررسی می‏شود؛ سپس تبیینی برای چراییِ این روابط مطرح می‏کنیم که مشتمل بر سه زیربخش خواهد بود: ملاحظات درزمانی دارد و تبیین‏های نقشگرایانه رده‏شناختی و توضیحی در انگارة دستور نقش و ارجاع ارائه می‏شود. در بخش چهارم جمع‏بندی بحث مطرح می‏شود.

2. پیشینة پژوهش

پیشینة مطالعات در دو بخش قابل طرح است؛ نظرات پیرامون کارکرد «را» به عنوان یکی از مهم‏ترین عناصر حالت‏نما در فارسی و دیدگاه‏های پیرامون مطابقه.

صدیقیان (1354: 347) از «را»ی تعلق نام می‏برد که ناظر بر حضور آن در ساخت‏های ملکی است و در جمله‏هایی می‏آید که فعل «بودن» حاضر باشد، و بتوان با حذف «را» و جایگزینی فعل با «داشتن» همان مفهوم را از آن دریافت کرد. صدیقیان (1354: 351) هم‏چنین به استعمال «را» در کنار انواع نهاد اشاره دارد که یکی از انواع آن، همراهی نهاد با «را» در «داشتن» ملکی است، هم‏چون مثال‏های زیر:

(2) تو را با من چه کینه در دل داری؟	سمک عیار
(3) صاحب کرامات را بدین درگاه بسی منزلت ندارد.	اسرارالتوحید

اما فرشیدورد (1383: 222) معتقد است در «بودنِ» ملکی، سازة قرین با «را» مفعول است، که احتمالاً ملاک هر دو نفر در تعیین فاعل و مفعول (به‏ویژه در مثال‏های 2 و 5) بر اساس مطابقه است و در بخش سوم، پیرامون آن بحث خواهیم کرد:

(4) یکی از ملوک فارس را انگشتری گرانمایه بود.	گلستان
(5) شما را خبر نبود.	سمک عیار

غلامرضایی (1394: 155 و 34ـ35) هم‏رأی با صدیقیان، سازه هم‏آیند «را» را در هر دو فعل ملکی، نهاد (فاعل) می‏داند. خصوصاً در مثال (6) تردیدی نیست که اسم همراه با «را» صرفاً می‏تواند نهاد باشد:

(6) ایشان را با اهل هنر آمیغی داشتندی.	معارف بهاءولد
(7) تسمّیات را اندر حق معانی تأثیری نباشد.	کشف المحجوب

به هر حال فارغ از این‏که سازة هم‏آیند «را» را فاعل یا مفعول بدانیم، علاوه بر تناظر معنایی، نوعی تقارن ساختاری میان افعال ملکی برقرار است؛ و آن این‏که در جملات (2) و (6) برای فعل «داشتن» نیز اسم آغازین با «را» همراه می‏شود. متعاقباً، شاهدی مضاعف بر تناظر ساختاری جملات ملکی «بودن» و «داشتن» خواهیم داشت.

 دبیرمقدم (1369: 121) تنوعات کاربردی «را» را متوجه تعامل نحو و کلام می‏داند و معتقد است در فارسی امروز، اسمی که «را» می‏پذیرد، جزئی از مبتداست و حوزة کلام مبتداسازی را هدایت می‏کند. او (1369: 142) به سابقة نقش‏نمایی «را» برای مفعول‏‏های غیرصریح، بهره‏ور و صریح اشاره می‏کند و از فرایند تاریخی تبدیل مفعول بهره‏ور به فاعل بهره‏ور سخن به میان می‏آورد که ضمن آن، هم‏آیی «را» با موضوع‏های بهره‏ور فاعلی، از بین رفته است. پس دو نکته برجسته است: تبیین تنوعات کارکردی «را» ذیل نقش واحد «مبتداسازی»؛ و حضور «را» در کنار مفعول بهره‏ور که میل به «فاعلیت» دارد. دبیرمقدم (1399 [1401]: 227ـ274) در بررسی ساختارهای دارای فاعل غیرفاعلی[3] که یکی از وجوه اشتراک اصلی آن‏ها نقش‏های معنایی تجربه‏گر[4]، بهره‏ور/ زیان‏ور[5] و مالک برای سازة فاعل غیرفاعلی است، به ساخت‏های ملکی «بودن» به عنوان ساختار کهن‏نمونه این مجموعه اشاره می‏کند و با استناد به آراء استسن[6] (2009: 49-50) در فاعل‏نمایی افتراقی و بارذدال و اسمیترمن[7] (2013: 21) پیرامون ساخت فاعل‏های غیرفاعلی در زبان‏ هندواروپایی مادر، و ضمن ارائه شواهد تاریخی از فارسی باستان و میانه (دبیرمقدم، 1399 [1401]: 243ـ245) «را» را در کنار مالک، حالت‏نشانی غیرفاعلی و مملوک را فاعل فاعلی قلمداد می‏کند که فعل ربطی «بودن» با آن مطابقه دارد. دبیرمقدم (1399 [1401]: 259) معتقد است مالک در واژگان حالت غیرفاعلی دریافت کرده و طبق سلسله‏مراتب رابطه‏های دستوری[8] کینان و کامری[9] (1977) موضوع دوم، یعنی مملوک در دسترس‏ترین گزینه برای دریافت حالت ساختاری فاعلی در نحو است.

از جمله دیگر مطالعات در مورد «را» عبارتند از صادقی (1349)، حاجتی (1358)، نجفی (1366)، لمبتون[10] (1953 [1984])، برونر[11] (1977)، لازار[12] (1982)، کریمی[13] (1989)، شکوهی و کیپکا[14] (2003)، رابرتس[15] (2005)، رحیمیان و حاجیانی[16] (2009)، بهرامی (1392)، معزی‏پور (1397) و دبیرمقدم[17] (2018) که به بحث حاضر، ارتباط مستقیم ندارند.

افرادی چون بهار (1393، ج 1: 386)، صدیقیان (1366)، وحیدیان‏کامیار (1384) و غلامرضایی (1394) به عدم مطابقۀ فعل و فاعل اشاراتی دارند. صدیقیان به فراوانی عدم مطابقه در فارسی اشاره کرده و معتقد است این امر، برخاسته از قاعدة زبانی نامکشوف و نه صرفاً کاربرد سبکی خاص است (صدیقیان، 1366: 25). در فارسی هم برای فاعل جمع می‏توان فعل مفرد داشت و هم برای فاعل مفرد، فعل جمع. رواج و تنوع عدم مطابقۀ فاعل و فعل و به ویژه عدم مطابقه از حیث شمار، مؤید آن است که تشخیص فاعل (نهاد) در ساخت‏های ملکی که عموماً مطابقة شمار در آن‏ها رعایت نشده، صرفاً متکی بر مطابقه قطعی نیست.

وحیدیان‏کامیار (1384) به عدم مطابقۀ فعل با نهاد در شمار و شخص، و نیز به امکان مطابقه فعل با غیرنهاد، یعنی متمم و مضاف‏الیه اشاره دارد و مراد او از متمم و مضاف‏الیه، سازه‏های‏ پسایند صفات مبهم نظیر برخی، بسیاری و مانند آن است که از نظر نگارندۀ این سطور کماکان نوعی مطابقه با نهاد محسوب می‏شود. غلامرضایی (1394: 155) به مطابقت نکردن نهاد با فعل در جمله‏ای که او متشکل از «نهاد + را + بودن» می‏داند، اشاره می‎‏کند:

(8) سلجوق را چهار پسر بودند [= بود].

راحة الصدور و آیة السرور

مثال فوق از هر دو جنبۀ مورد نظر ما، اهمیت دارد؛ نخست، هم‏آیی نهاد با «را» در «بودن» ملکی و دوم، عدم مطابقة فعل با نهاد بلکه با مسند (هر دو به اعتقاد غلامرضایی) و این دو رفتار، صحه بر آن است که در جملات ملکی، تشخیص هیچ‏کدام از دو سازة فاعلی و مفعولی (یا به بیانی دیگر نهاد/مسندالیه و مسند) چندان صریح و شفاف نیست. ضمناً یادآور می‏شود که غلامرضایی نه تنها جملات حامل «بودنِ» ملکی، بلکه جملات با «داشتنِ» ملکی را نیز اسنادی می‏داند و هر دو فعل مذکور را در زمرة افعال ربطی قرار می‏دهد (غلامرضایی، 1394: 34ـ35). این منظر او را که تلویحاً تناظر دیگری میان دو ساخت ملکی برقرار می‏کند، در بخش بعد دنبال خواهیم کرد. دیگر افرادی چون طاهری (1387)، نوروزی و قربانی (1394) نیز به عدم مطابقۀ نهاد با فعل اشاراتی داشته‏اند که نکته‏ای ورای مطالب پیش‏گفته ندارد.

ماحصل مرور آراء آن که برخلاف تصور اولیه، نه الزاماً «را» نشانگر مفعول است و نه مطابقۀ فعلی قطعاً فاعل را مشخص می‏کند.

3. بحث و بررسی

به ترتیب سه بحث اصلی را دنبال خواهیم کرد: تعیین نقش نحوی مالک و مملوک با استناد به مراحل تکوینی این ساخت‏ها، چگونگی و چراییِ تناوب روابط نحوی در دو ساخت ملکی، و رابطه میان حالت اضافی و حالت‏نشانی با «را» در ساخت‏های ملکی فارسی. 

 

 

 

3ـ1. روابط نحوی مالک و مملوک در محمول ملکی

تناوب ساخت‏های ملکی مشابه آن‏چه در مثال‏های (1) از نظر گذشت، در دیگر زبان‏های هندواروپایی هم‏چون انگلیسی نیز یافت می‏شود:

(9) a. The book is John’s.
	b. John has a book.

از نظر لاینز[18] (1968: 388-391) فعل «بودن» دو کارکرد اصلی دارد: وجودی[19] و گزاره‏ای[20]؛ و کارکرد گزاره‏ای همان است که ساخت اسنادی[21] به دست می‏دهد. او مفهوم ملکی «بودن» را در زمرۀ کارکرد گزاره‏ای می‏داند و تناظر آن با «داشتن» را چنین به بحث می‏گذارد: (9 a) جمله‏ای اسنادی است با نقش نهاد برای the book و نقش گزاره[22] برای John. در حالی که در جمله (9 b) رابطۀ فاعلی برای John مطرح است و a book بخشی از گزاره (در مقام مفعول) محسوب می‏شود. پس مشارکین در دو ساخت ملکی، نقش‏های دستوری متفاوتی دارند: در (9 a) مملوک، نهاد است و در (9 b) مالک.

لاینز (1968: 392) می‏گوید جملات ملکی «داشتن» (9 b) ساخت‏هایی متأخرترند که از‏ جملات ملکی اسنادی (9 a) حاصل می‏آیند؛ زیرا هر دو نوع جملات ملکی[23] 9 از نظر معنایی، متناظر و دگرگفت[24] ساخت‏های وصفی‏اند[25] (عبارات 9’) و خود تأویلی[26] از عبارت John’s book محسوب می‏شوند که به ساخت «بودن» ملکی نزدیک‏تر است.

(9’) a. The book which is John’s
	b. The book which John has

شواهد تاریخی مؤید این نظر است. زبان‏های بسیاری فعل «داشتن» ملکی ندارند و در بسیاری از زبان‏های هندواروپایی دارای آن، نیز معنای مالکیت به صورت تکوینی از فعلی در معنای «به چنگ آوردن»[27] و «نگهداشتن»[28] حاصل شده است. کما این‏که در فارسی «داشتن» در معانی «در تصرف‏گرفتن، در قبضه‏گرفتن و رها‏نکردن، در دست‏گرفتن، نگهداشتن» به کار رفته و دهخدا (1333: 84) شواهدی از چنین کاربردهایی از شاهنامه به دست داده است.

پس تاکنون دو نتیجه اصلی حاصل شد: ساخت ملکی اسنادی «بودن» قدیمی‏تر از ساخت ملکی «داشتن» است؛ و در «بودن»، مملوک و در «داشتن» مالک، نهاد است. گرچه لاینز خود تصریح نمی‏کند، اما نظر او مبنی بر تغییر نهاد/ فاعل در انگلیسی در وهله اول، با توسل به فاعل آغازین بودن این زبان و در وهله دوم با مطابقه فعل تأیید می‏شود، که فی‏المثل نشان می‏دهد در (10 a) مملوک و در (10 b) مالک نهاد است:

(10) a. Three books are John’s.
	b. John has three books.

در عبارت‏های وصفی متناظر در مثال (9’) نیز، در (9’ a) «کتاب» در بند موصولی هم‏آیند، نهاد و در (9’ b) مفعول است. درواقع، تغییر فاعل در پی تغییر ساخت از اسنادی به رخدادی[29] واقع می‏شود؛ زیرا گفتیم ساخت اسنادی از عبارت‏های اسمی ملکی مشتق می‏شود و در آن، مملوک هستۀ گروه و عنصر محوری است. پس، در تبدیل به جمله اسنادی، مملوک جایگاه نهادی می‏گیرد، اما در ساخت‏های رخدادی، این مالک است که در مقام عاملیت رخداد، محوریت یافته و نقش فاعل را می‏پذیرد.

هرچند در زبان‏هایی نظیر انگلیسی در تکوین جملات ملکی «بودن» به «داشتن»، ساخت اسنادی به رخدادی تغییر می‏یابد، اما کماکان مستدل خواهد بود که از منظر غلامرضایی (1394) در مورد اسنادی بودن هر دو ساخت‏ ملکی «بودن» و «داشتن» در فارسی دفاع کنیم؛ چراکه افعالِ ملکی نه بر رخداد، بلکه بر وضعیتی دالِ بر مالکیت اشاره می‏کنند. هرچند مجال تفصیل بحث نیست، مجهول‏ناپذیری «داشتن» و عدم امکان صَرف آن به صورت استمراری، دو دلیل قاطعی است که نشان می‏دهد این فعل هم‏چون همتای متناظر خود (بودن) چندان رخدادی نیست و مفهوم بیان وضعیت دارد و این یعنی می‏توان ساخت ملکی «داشتن» را نیز اسنادی دانست، در این معنا که مملوک را به مالک اسناد می‏دهد. از طرفی، دلیل تفاوت انگلیسی و فارسی که در یکی «داشتنِ» ملکی، رخدادی و در دیگری اسنادی است، به میزان تمایل این دو زبان برای حفظ رفتار نحوی فعل «داشتن» در معنای اصلی خود (به چنگ آوردن و نگه‏داشتن) برمی‏گردد. انگلیسی علی‏رغم تغییر معنایی «داشتن»، رفتار نحوی آن را به عنوان فعل کنشی محفوظ داشته، ولی فارسی، رفتار نحوی فعل را منطبق با کارکرد جدیدش اسنادی کرده است؛ گویی که «داشتن» ملکی در فارسی دستوری‏تر شده باشد.

اکنون پرسش آن است که آیا اساساً تناوب نهاد و تغییر آن از مملوک به مالک، در فارسی نیز مطرح است؟ خصوصاً آن‏که در مواردی هم‏چون مثال‏های (11) سازۀ آغازین در هر دو جمله یکسان و از قضا مالک است؛ از طرفی، ما نظر غلامرضایی را مبنی بر این‏که در فارسی (تا پیش از رسیدن به ساخت‏های «داشتن» ملکی امروزی)، هر دو ساخت ملکی کماکان اسنادی‏اند، پذیرفتیم و بنابراین چنین انتظار می‏رود که مملوک، نهاد باشد. موضوع از این نظر بغرنج است که فعل ظاهراً با همان مالک (رضا) مطابقه دارد.

(11) الف. رضا را فرزندانِ بسیار بود.
	ب. رضا فرزندان بسیار داشت.

در پیگیری بحث باید در کنار ترتیب سازه‏ای، به مطابقه نظر کنیم. شواهد فارسی نشان می‏دهد، جایگاه آغازین الزاماً تعیین‌کنندة نهاد نیست و به واسطة ترتیب سازه‏ای آزاد، می‏توان هر کدام از مشارکین مالک و مملوک را در ابتدا قرار داد و حتی فعل نیز می‏تواند میان این دو واقع شود:

 

(12) حکم		او را	(ا)ست.	تاریخ بیهقی
	مملوک	مالک	فعل
(13) سمرقند را		چهار در	بود.	المسالک و الممالک
	مالک	مملوک	فعل
(14) دو خاصیت		است	روزه را.	کیمیای سعادت
	مملوک	فعل	مالک

 

گرچه در جملات (12) و (14) هم‏چون زبان انگلیسی جمله به مملوک مبتدا شده، اما شواهدی نظیر مثال (13) نیز که جمله با مالک آغاز شود، فراوان‏ وجود دارد.

مضاف بر این، اشاره کردیم، مطابقه در فارسی خود بحثی چالش‏انگیز است و تحت تأثیر عواملی چون جان‏داری و غیره مشمول تنوعاتی می‏گردد که می‏تواند امر مطابقه میان نهاد و فعل را معطل گذارد و یا مطابقه ناقص برقرار کند. این انعطاف چنان است که حتی برای فاعل جان‏دار نیز قطعیتی در برقراری مطابقة شمار نیست (به‏ویژه نک. بهار، 1393،
ج 1 و صدیقیان، 1366) و بنابراین، در مواردی هم‏چون مثال (11) نمی‏توان به قطع یقین، نهاد را از طریق مطابقه بازشناخت؛ چرا که هر دو فرضِ برقراری مطابقۀ کامل با «رضا» یا مطابقۀ ناقص (مطابقة شخص و نه شمار) با «فرزندان» محتمل است. بنابراین، صِرف آن‏که مطابقۀ فعل در مثال (11 الف) جمع نیست و به صورت مفرد آمده، اثباتی قطعی بر نهاد بودن «رضا» نیست. درعوض، اگر شاهدی باشد که مطابقۀ کاملِ فعل با مملوک را نشان دهد، قطعاً مؤید نهاد بودن آن است. دست‏کم مثال‏های (5)، (8) [برای سهولت دسترسی تکرار می‏شوند] و نیز مثال‏های (15) و (16)، تردیدی نمی‏گذارد[30] که در فارسی نظیر سایر زبان‏های هم‏خانواده، در ساخت‏های اسنادیِ ملکی «بودن»، مملوک نقش نهاد دارد. منطقی است در ساخت‏های اسنادی که درواقع مبتنی بر عبارت‏های وصفی‏اند، مملوک، نهاد و مالک در مقام گزاره واقع شود.

 

(5) شما را خبر نبود.	سمک عیار
(8) سلجوق را چهار پسر بودند.	راحه الصدور و آیه السرور
(15) ... و یحیی را پسران بودند.	تاریخ برامکه
(16) جرم شما را بود.	کشف الاسرار

 

پس نیازی نیست طبق نظر غلامرضایی (1394: 155) قائل به بی‏نظمی بیشتری در مطابقه فارسی باشیم که در جملاتی مشابه (8) مطابقه نه با نهاد بلکه با مسند برقرار شود، آن‏هم بدون آن‏که دلیلی برای این وضع نامتعارف در بین باشد[31]؛ چراکه به لحاظ رده‏شناختی در سلسله‏مراتب مطابقه برای زبان‏های فاعلی ‏ـ‎‏ مفعولی برقراری مطابقه با فاعل، مقدم بر مفعول است؛ بدین معنا که انتظار نمی‏رود فعل نمایه مفعولی بپذیرد، مگر آن‏که پیش از آن شناسه فاعلی داشته باشد (Croft, 2003: 146). به‏واقع آن‏چه غلامرضایی مسند و بخشی از گزاره تلقی کرده، خود نهاد است که از قضا با فعل مطابقه دارد، ولی به لحاظ ترتیب سازه‏ای در جایگاه بی‏نشانِ خود نیست.

 

سلسله‏مراتب مطابقه (Croft, 2003: 146)

فاعل > مفعول صریح > سایر مفعول‏ها

 

 

 

تاکنون، تنها دو به تعمیم کلی رسیدیم: حضور «را» برای فعل «بودن» اجباری و برای «داشتن» اختیاری است؛ و «را» در هر دو ساخت، تنها در هم‏نشینی مالک واقع می‏شود[32].

در بخش دوم معلوم شد برخی دستوریان، اسم هم‏نشین «را» را نهاد/فاعل و بعضی مفعول می‏دانند. اگر به استناد آن‏چه در بحث مطابقه گفتیم، مملوک را نهاد بدانیم، پس مالک یعنی سازة هم‏نشین «را» در جایگاه مسند/ مفعولی است و این ظاهراً پایان مناقشه است. زیرا گرچه کمتر شواهدی (مثال‏های 5، 8، 15 و 16) می‏توان یافت که فعل با مملوک مطابقه کامل داشته باشد؛ اما هرگز مثالی یافت نشد که نشان دهد، مطابقه به قطع یقین با مالک برقرار شده است.

از سوی دیگر، حضور «را» در هم‏نشینی فاعل در ساخت‏های غیرملکی که برخی از آن‏ها اتفاقاً حامل فعل کنشی و لازم است (و تردیدی در تشخیص فاعل ندارد)، قطعیت نظر در مورد نقش سازة هم‏آیند با «را» را در ساخت‏های ملکی به عنوان مسند/ مفعول با چالش مواجه می‏کند. در مثال‏های زیر «را» قطعاً در کنار فاعل است:

(17) تو را به طلب خورشیدشاه باید رفتن.	سمک عیار
(18) خواجه را بباید دانست.	تاریخ بیهقی

هم‏چنین در مثال‏های زیر که فعل جمله کنشی مجهول است، شاهد هم‏نشینی «را» با نایب فاعل هستیم:

(19) او را به قلعت غزنین نشانده آید.	تاریخ بیهقی
(20) وی را به سزاتر بازگردانیده شود.	تاریخ بیهقی
(21) معتمدی را از درگاه عالی فرستاده آید.	تاریخ بیهقی

پس اگر «را» اجازه حضور در کنار فاعل را دارد، در ساخت‏های ملکی نیز، سازه هم‏نشین با «را» (مالک) نمی‏تواند به طور قطع مانع از تلقی آن به عنوان نهاد باشد؛ و مناقشه هم‏چنان باقی است. گفتیم دبیرمقدم (1399 [1401]: 246) بر آن است که مالک، فاعل غیرفاعلی و مملوک فاعل فاعلی است و بنابراین، چنین نتیجه می‏گیرد که ساخت‏های مذکور توأمان دارای دو فاعل است: یکی در ساحت صرف و نشان‏دار با «را»، و دیگری در ساحت نحو و دارای مطابقه با فعل. در جستار حاضر، سعی نگارنده بر چگونگی روند تحول فاعل نحوی است.

دوگانگی رفتار مالک و مملوک چه در بحث مطابقه و چه در موضوع نشان‏داری با «را»، می‏تواند برخاسته از آن باشد که نقش نحوی سازه‏ها در این جملات در طول زمان جابجا شده است. در این معنا که در آغاز مملوک نقش نهادی داشته و تدریجاً، زمینه تغییر فاعل از مملوک به مالک احتمالاً ابتدا در ساخت‏های ملکی «بودن» فراهم و سپس، در تناوب ملکی «داشتن» ایجاد شده است. فراوانی مطابقه ناقص با مملوک در «بودن» ملکی شاهدی بر این مدعاست که مملوک از موضع چندان استواری برای اشغال جایگاه نهادی برخوردار نبوده و بنابراین، برخی و نه همه رفتارهای نهادی را در خود نمایان کرده است. فرض نگارنده آن است که اگر در انگلیسی، به محض جایگزینی «بودن» با «داشتن» ساختار جمله از اسنادی به رخدادی تغییر یافت و به تبعِ آن نقش مملوک از نهاد به مفعول و نقش مالک از مسند (به عنوان بخشی از گزاره) به فاعل بدل شد، در فارسی هر دو ساخت ملکی، تا پیش از رسیدن به مرحله تثبیت، وضعیت بینابینی اتخاذ کردند که موجب شد توأمان به هر دوشقّ ساخت اسنادی و رخدادی از جنبه‏هایی متمایل شوند؛ یعنی در عین حال که اسنادی‏اند و بنابراین، توجه ساخت کماکان معطوف به مملوک به عنوان نهاد است، به مالک نیز از جنبه‏هایی رجحان داده و آن را برجسته ‏می‏کند و کم‏کم نقش فاعلی به مالک انتقال می‏یابد. طبیعتاً زمینه این برجستگی مالک در تناوب «داشتن» ملکی قوت یافت و در فارسی متأخرتر چنان تثبیت و قطعی شد که «داشتن» ملکی را تماماً رخدادی کرد و در پی آن، «را ‌نشانی» از مالک به مملوک منتقل شد. در ادامه انگیزه‏های نحوی در دفاع از فرض مطروحه را دنبال می‏کنیم.

3ـ2. چرایی تناوب روابط نحوی در محمول‏های ملکی

نقش‏ معنایی موضوع‏های هر محمول یکی از اصلی‏ترین انگیزه‏ها در سازمان‏دهی ساختار جمله است. تمامی نقش‏های معنایی را می‏توان ذیل دو فرانقش‌^[33] حاملِ‏کنش‏^[34] (من‏بعد: حامل) و متحملِ‏کنش^[35] (من‏بعد: متحمل) گنجاند. ون‏ولین^[36] (1996: 287) معتقد است تعامل میان ساخت منطقی محمول و بازنمایی نحوی آن از طریق فرانقش‌ها ممکن می‌شود و رابطه‌ میان جایگاه‌های موضوع در ساخت منطقی و اعطای فرانقش معنایی به آن‏ها تابع سلسله‏مراتب زیر است.

 

 

 

more agent-like (Actor)

more patient-like (undergoer)

شکل 1: پیوستار نقش‌های معنایی از نظرساخت منطقی موضوع‌ها (Pavey, 2010: 118)

 

 

arg. of  DO	1st arg. of do' (x, …	1st arg. of predicate' (x,y)	2nd arg. of predicate' (x,y)	single arg. of state predicate' (x)
عامل	مؤثر[37]	تجربه‏گر	حواس[38]/هدف[39]	‌کنش‏پذیر‏[40]
	مصرف‏کننده[41]	مالک	مملوک
	خالق[42]	مکان[43]	کنش‏رو[44]
	مشاهده‏گر[45]	غیره	غیره
	غیره

 

موضوع محمول[46]DO (عامل) بی‌نشان‌ترین فرانقشِ حامل و کنش‌پذیر بی‏نشان‏ترین موضوع در قطب متحمل است. هر چه در گزینش فرانقش‏ها به جایگاه‌های میانی نزدیک شویم، از انتخاب بی‌نشان فاصله‌ گرفته‌ایم. تنها زمانی انتخاب موضوع نشان‌دار برای فرانقش‌ها امکان‌پذیر است که موضوع‌های مراتب بالاتر (بی‌نشان‌تر) در بند حاضر نباشند.

حامل و متحمل می‌توانند به عنوان دو موضوع فعل متعدی عمل کنند و یا هر یک به تنهایی موضوع فعلی لازم باشند. در واقع، این دو همان فاعل و مفعول منطقی و نه فاعل و مفعول نحوی هستند. تعداد فرانقش‌ها با مفهوم سنتی گذرایی^[47] مرتبط است، اما میان گذرایی نحوی (سنتی) و گذرایی فرانقشی تفاوت است. گذرایی نحوی، وابسته به تعداد موضوع‌های نحوی در بند است، اما گذرایی فرانقشی براساس تعداد فرانقش‌ها و میزان گرایش هر کدام به یکی از دو قطب پیوستار نقش‏های معنایی تعریف می‌شود. بنابراین، گذراترین محمول آن است که دو فرانقش به عنوان عامل و کنش‏پذیر داشته باشد و با دور شدنِ فرانقش‏ها از این دو قطب، میزان گذرایی محمول کاهش می‏یابد.

ون‏ولین به جای مفهوم سنتی فاعل، اصطلاح «موضوع نحوی ترجیحی»^[48] را به کار می‌برد که همان موضوعی خواهد بود که نسبت به سایر موضوع‏های بند در مراتب بالاتری از سلسله‏مراتب زیر واقع باشد.

 

شکل 2: سلسله‌مراتب گزینش موضوع نحوی ترجیحی (Pavey, 2010: 149)

arg. of DO >1^st arg. of do' (x, …) > 1^st arg. of pred' (x, y) > 2^nd arg. of pred' (x,y) > arg. of pred' x

     

به این ترتیب، حالت‏بخشی با روابط دستوری ارتباط ندارد، بلکه به فرانقش‌ها وابسته است و برای زبان‏های فاعلی‏‌ـ‏‌ مفعولی تابع دو قاعده زیر است:

 

الف.	بالاترین موضوع مرکزی در سلسله‌‏مراتب فرانقشی، حالت فاعلی می‌پذیرد؛
ب.	موضوع فرانقشی دیگر، حالت مفعولی می‌پذیرد (VanValin, 2005: 108).

طبق ملاحظات فوق، مالک و مملوک، فرانقش‏هایی هستند فاصله‏دار از دو قطب بی‏نشان و در موضعی تقریباً متمایل به قطب متحمل. گرچه مالک به دلیل موضع بالاتر موضوع نحوی ترجیحی قلمداد می‏شود، اما مجاورت بلافصل نقش‏های‏ معنایی مملوک و مالک به‏ویژه آن‏که هیچ‏کدام فرانقش بی‏نشان نیستند، مجال تغییر روابط نحوی در طی زمان را فراهم می‏آورد.

با این‏که هر دو موضوع مملوک و مالک در ساخت اسنادی ملکی «بودن» حاضرند و مالک در سلسله‏مراتب موضوع نحوی ترجیحی در جایگاه بالاتری است، اما گفتیم، جملات ملکی تأویلی از عبارت‏های اسمی ملکی‏اند[49]، و در عبارات وصفی رابطه مالک و مملوک به صورت اضافه بیان می‏شود و مملوک هستة سازه و مالک وابستة آن است؛ پس «بودن» ملکی می‏تواند به عنوان محمولی ایستا و تک‏موضوعی با تنها یک فرانقش معنایی (مملوک) عمل کند و مملوک به عنوان تنها گزینه برای موضوع نحوی ترجیحی (یا همان نهاد) گزینش می‏شود. به این ترتیب، نه تنها پیشتر با شواهدی از مطابقة کامل فعل با مملوک، نقش نهادی مملوک اثبات شد، بلکه اکنون به لحاظ نظری نیز چراییِ این مسأله تبیین می‏گردد.

از سوی دیگر، علی‏رغم ارتباط تنگاتنگ جملات اسنادی «بودن» و عبارات وصفی ملکی زیربنایی، نمی‏توان از نظر دور داشت که به موازات تغییر ساختار نحوی از عبارت وصفی به جمله اسنادی، فضای استقلال مالک و خارج شدن آن از رابطة وابستگی با مملوک فراهم می‏آید و این زمینه‏ساز گذرا شدن فعل ولو در مراتب پایین است که اجازه می‏دهد مالک و مملوک طبق سلسله‏مراتب شکل‏های (1 و 2) به ترتیب به عنوان دو فرانقش حامل و محمول بازتعریف شوند. این موضع جدید باعث می‏شود، مالک به دلیل بالاتر بودن جایگاهش در سلسله‏مراتب موضوع نحوی ترجیحی، در جایگاه فاعل بنشیند؛ این ادعا به‏ویژه با آن‏چه در بخش پیشینه به نقل از دبیرمقدم (1369: 142) در مورد فرایند تاریخی تبدیل مفعول بهره‏ور به فاعل بهره‏ور و حذف «را» در طی آن مطرح گردید، تأیید می‏شود. یعنی تا پیش از رسیدن به مرحله‏ای که مفعول بهره‏ور تماماً در مقام فاعل بهره‏ور ظاهر شود، طبق قاعده حالت‏بخشی ون‏ولین (2005: 108) مملوک نهاد است و با فعل مطابقه می‏کند و مالک مفعول است و با «را» نشان‏دار می‏شود. درواقع، هم‏آییِ مالک با «را» و مطابقه ناقص فعل با مملوک بیانگر مرحلة گذار در انتقال تدریجی نقش نهادی از مملوک به مالک است. به این ترتیب، وضعیت میانه این ساخت‏ها و گذرایی پایین محمول موجب شده که زبانی نظیر فارسی در نحو جملات ملکی «بودن» نیز همین موضع میانه ‏را منعکس نماید تا درنهایت، در جملات متناظر ملکی «داشتن»، نقش فاعلی تماماً به مالک واگذار گردد. به بیان دیگر، در عین حال که در جملات ملکی «بودن» مطابقه فعل با مملوک برقرار می‏شود، اما عموماً مطابقه ناقص است و نسبت به شمار التفاتی ندارد؛ و همین امر باعث شده هرگاه مالک و مملوک هر دو سوم‏شخص باشند (که عموماً چنین است)، مطابقه ناقص با مملوکِ جمع، حمل بر مطابقه کامل با مالکِ مفرد شود و این امر از نظر ساختاری خود تسهیل‏گر انتقال نقش نهادی از مملوک به مالک بوده و اتفاقاً بر همین وجه است که دستوریان سهواً مالک را به عنوان نهاد رایی تلقی کرده‏اند. با‌این‌حال، در ساخت ملکی «داشتن» که متعاقب آن حاصل آمده، به دلیل گذراتر بودن فعل، نقش نهادی تماماً به مالک واگذار شده و مطابقه همواره با مالک برقرار است و جز اندک مواردی آن‏هم به صورت اختیاری، خبری از حضور «را» در کنار مالک نیست تا در فارسی امروز به کلی «را» از کنار مالک حذف شده و برعکس در کنار مملوک حضور یافته تا مالک را در مقام فاعل و مملوک را در مقام مفعول بازشناسد. جدول زیر، مراحل جابجایی نقش دستوری مالک و مملوک در ساخت‏های ملکی فارسی را نشان می‏دهد:

 

 

 

جدول 1: تناوب مطابقه و حالت‏نمایی در جملات ملکی فارسی

فعل ملکی		مطابقه (کامل یا ناقص)	نشان‏داری با «را»	نوع ساخت	مثال
بودن		مملوک	مالک	اسنادی	سلجوق را چهار پسر بودند.
داشتن	مرحله گذار	مالک	مالک (اختیاری)	اسنادی	تو را با من چه کینه در دل داری؟
	مرحله تثبیت	مالک	مملوک	رخدادی	(من) سال‏هاست این خانه را دارم.

این گفته در راستای دیدگاه کرافت[50] (2003: 146-147) مبنی بر عملکرد معکوس دو سلسله‏مراتب مطابقه و حالت‏نمایی است؛ در این معنا که فاعل اولین گزینه برای مطابقه با فعل است و مفعول(ها) اولین گزینه برای نشان‏داری با عناصر حالت‏نما. نتیجه که اگر اسمی با فعل مطابقه کرد، یعنی در جایگاه فاعلی نشسته، و منطقی نیست هم‏زمان با حالت‏نمای «را» نشان‏دار شود؛ چراکه مطابقه در وهلۀ نخست برای فاعل مطرح است و اگر فاعل مطابقه پذیرفت، نیازمند نشان‏داری مضاعف با حالت‏نما (آن‏هم حالت‏نمای فاعلی یا همان «رای» نهادی[51]) نیست و قلّت شواهدی از این دست، نشان از دورة گذار دارد.

منظر فوق، برای شواهدی که پیشتر، از هم‌آیی «را» با فاعل (نک مثال‏های 17ـ21) مطرح شد نیز قابل تعمیم است، گرچه در ظاهر نقضی بر این استدلال به حساب می‏آید. مثال‏های (19ـ21) تماماً جملات مجهول‌اند و فاعلِ صوری، همان مفعول است و به نوعی تمام‏عیار نبودنِ فاعل در جملات مجهول از طریق هم‌آیی با «را» نشان‏دار شده است[52].

صدیقیان (1354: 349) نقل قولی شفاهی از مرحوم مهرداد بهار می‏آورد که به حدس ایشان در مورد چراییِ همراهی فاعل با «را» اشاره دارد و مضمون آن مؤید فرض نگارنده است:

شاید آمدنِ «را» بعد از نهاد، نشان فاعل صوری در جمله‏هایی با فعل ماضی متعدی در فارسی میانه باشد که در آن فعل به صیغۀ مجهول برده شده و به مفعول منطقی نسبت داده می‏شده است.  (صدیقیان، 1354: 349 به نقل از مهرداد بهار).

و به بیان صدیقیان (1354: 349) احتمالاً به صورت قیاسی دامنۀ این هم‏نشینی در وهلة اول برای فاعل افعال متعدی و سپس، برای افعال لازم گسترش یافت.

از آن‏جا که رمزگذاری هر دو موضوع فاعل و مفعول با «را» در تمایز آنها راهگشا نبود، این کاربرد، دیری نپایید و کماکان «را» به مثابة نشانگر انواع مفعول متمایز ماند، تا تمام نقش‏های غیرفاعلی را در تقابل با نقش فاعلی نشان دهد و عملکرد معکوس سلسله‏مراتب مطابقه و حالت‏نمایی، به عنوان راهکاری مطلوب و اقتصادی پابرجا بماند. در تکمیل بحث، انگیزة کاربردشناختی‏ـ‏گفتمانی تناوب ساخت ملکی «بودن» و «داشتن» و رابطۀ میان حالت‏نمای اضافی و حالت‏نمایی با «را» را دنبال خواهیم کرد.

 

3ـ3. تعامل حالت اضافی و حالت‏نشانی با «را» و کارکرد آن‏ها

می‏دانیم که ایجاد ساخت ملکی «داشتن» منجر به حذف ساخت ملکی «بودن» نشد، بلکه هر کدام کارکرد معنایی ویژه خود را یافت. جدول زیر روند تغییرات تدریجی ساخت ملکی در فارسی جدید را نشان می‏دهد:

 

 

 

جدول 2: امکانات بیان رابطة ملکی در فارسی

دوره‏های فارسی جدید	امکانات بیان رابطۀ ملکی
	عبارت وصفی اضافی	جمله ملکی «بودن»	جمله ملکی «داشتن»
متقدم	علی را کتاب (با «را» اصطلاحاً فک‌اضافه)	علی را کتاب است.	-
میانی	علی را کتاب کتاب علی	علی را کتاب است. کتاب از آن علی است.	علی را کتاب دارد. علی کتاب دارد. علی آن کتاب را دارد.
متاخر	کتاب علی	کتاب برای علی است. کتاب مال/واسۀ علیه.	علی کتاب دارد.

لاینز (1968: 393) انگیزه تناوب ساخت ملکی و جایگزینی «داشتن» با «بودن» را ناشی از دو عامل می‏داند: الف. قرار دادن اسمی در جایگاه فاعل ساختاری که جان‏دار باشد و ب. قرار دادن اسمی در جایگاه مبتدا که جان‏دار باشد. جان‏داری مترتب بر سلسله‏مراتب زیر است:

1st person, 2nd person 3rd person personal name/ kin term human animate inanimate

شکل 3: سلسله‏مراتب جان‏داری (Dixon, 1994: 85)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

طبق دیدگاه دبیرمقدم (1369) که معتقد است «را» نشانگر سازه مبتدایی است و هم‏سو با نظر لاینز، می‏توان به این جمع‏بندی دست یافت که در بدو امر انگیزة نشان‏گذاری مالک با «را» مبتداساختن آن (انگیزة ب) و نه الزاماً قرار دادن آن در جایگاه نهاد (انگیزه الف) بوده است؛ زیرا غالباً مالک جان‏دار است و حتی اگر هر دو مالک و مملوک جان‏دار باشند، مالک عموماً در مرتبه بالاتری واقع است. همین امر اجازه داده در جملات (5، 8، 15 و 16) مطابقه با مملوک برقرار شود و مالک با «را» هم‏آیند باشد. مبتداسازی «را» در مورد مثال‏های (17ـ21) نیز صادق است که حاوی افعال کنشی‌اند و سازة فاعل یا نایب فاعل همراه با «را» به کار رفته است. اختیاری بودن «را» در این دست مثال‏های اخیر شاهدی بر این مدعاست که «را» نمی‏تواند نشانگر فاعلی باشد وگرنه حضور اجباری داشت. در مثال‏های (22ـ23) اختیاری بودن «را» در کنار فاعل تأیید می‏کند که «را» نقش کاربردشناختی و نه نحوی دارد.

(22) من بباید شد به سیستان.	تاریخ سیستان
(23) تو و یاران دل قوی باید داشت.	تاریخ سیستان

افزون بر نقش جان‏داری در مبتداسازی مالک، می‏توان به تأثیر معرفگی در تناوب‏های ساخت ملکی فارسی نیز اشاره داشت که در دوره متأخر نیز به طرز بارزی مشهود است. در فارسی امروز ساخت ملکی «داشتن» عمدتاً با مملوک اسم‌جنس یا غیرمشخص همراه است و گرچه گاه مملوک معرفه نیز می‏پذیرد، اما برای مملوک در بالاترین مرتبه معرفگی، قطعاً تنها ساخت اسنادی «بودن» استفاده می‏شود.

(24) الف. من کتاب دارم.
	ب. من این کتاب را دارم.
	ج. این کتاب مال من/برای من است.

مملوک (این کتاب) در هر دو مثال (24 ب و ج) معرفه است، اما میزان معرفگی آن در جمله (24 ج) بالاتر است. زیرا پاره‏گفت (24 ب) تنها در موقعیتی مفروض است که فی‏المثل شخص با دیدن یک عنوان کتاب در قفسة کتابفروشی آن را بر زبان بیاورد که قطعاً «این کتاب» نه به آن مصداق موجود در قفسه، بلکه به مصداق دیگری دلالت دارد که از نظر عنوان و محتوا با کتاب حاضر یکسان است؛ اما بالعکس پاره‏گفتار (24 ج) وقتی به کار می‏رود که دقیقاً همان مصداق موجود در موقعیتِ کنونی مورد نظر باشد؛ مانند وقتی که شخص به کتاب خود روی میز کار دوستش اشاره کند و پاره‏گفت (24 ج) را به زبان آورد.

در انگلیسی نیز وضعیت مشابه است:

(25) a. The book is John’s.
	b. *A book is John’s.
	c. John has a book.
	d. *John has the book.	(Lyons, 1968: 389-390)

می‏توان نتیجه گرفت اسم جنس بودن نهاد/ مملوک در ساخت‌های اسنادی قدیم (مثل «شما را خبر نبود») آن را از نظر معناشناختی و اطلاعی نسبت به مالک در اولویت پایین‌تری قرار می‌داده و همین امر موجب شده، برخلاف ترتیب بی‏نشان که نهاد (مملوک) در آغاز است، غالباً مالک به عنوان سازة مبتدایی جایگاه آغازین را اشغال کند. پس، به‏واقع آنچه غلامرضایی (1394: 155) در مثال (8) با استناد به ترتیب سازه‏ای در ساخت اسنادی، مسند و بخشی از گزاره تلقی کرده، خود نهاد است که از قضا با فعل نیز مطابقه دارد، ولی به لحاظ ترتیب در جایگاه بی‏نشانِ خود نیست؛ چراکه مالک (سلجوق) نسبت به مملوک (چهار پسر) در بالاترین مرتبه معرفگی واقع است، و مالک را مبتدا می‏کند. اثبات قطعی تأثیر معرفگی و تعامل آن با جان‏داری در تغییر ترتیب سازه‏ای بی‏نشان و حتی برقراری مطابقة ناقص با مملوک، نیازمند بررسی پیکره‏های فارسی در بازة دست‏کم چند قرن منتهی به دوره متأخر است که فراوانی هر دو ترتیب سازه‏ای را دقیقاً به دست دهد و متأسفانه، مجال چنین جست‏وجویی برای نگارنده فراهم نبود.

 کینان[53] (1976) در مطالعه‌ای بین‏زبانی، برای مفهوم فاعلیت 30 مشخصه معرفی می‏کند که در دو دسته ویژگی‏های رفتاری و رمزگذاری[54] قرار می‏گیرند. مشخصه‏های فاعلی با گستردگی متفاوتی اعمال می‏شوند و حتی ممکن است بر بیش از یک گروه اسمی در سطح بند توزیع شوند. پس فاعلیت، مفهومی مدرج و چندعاملی[55] است و از نظر تاریخی نیز، می‏توان تغییر تدریجی میزان فاعلیت یک گروه اسمی را شاهد بود. از پیروان این دیدگاه می‏توان به کامری[56] (1978)، کول[57] و همکاران (1980) و استیوال و مای‏هیل[58] (1988) اشاره کرد. کول و همکاران نظریه‏ای مطرح ساختند مبنی بر آن‏که ویژگی‏های فاعل می‏تواند به‏تدریج از یک گروه اسمی به گروه اسمی دیگر منتقل شود، به نحوی که درنهایت، گروه اسمی دوم به فاعلی تمام‏عیار در آن ساخت تبدیل گردد. بنابراین، در ساخت‏های ملکی می‏توان تغییر نهاد/فاعل از مملوک به مالک را انتظار داشت. زیرا گرچه مملوک هسته ساخت ملکی است، اما اساساً مالک در مرتبه بالاتر جان‏داری است.

باوجوداین، بحث مهم دیگر چنان‏که در جدول (2) مشهود است، به چگونگی تناوب حالت‏ اضافی و حالت‏نشانی با «را» در ساخت ملکی فارسی مربوط است. به گفته هیگ[59] (2008) در زبان‏های ایرانی قدیم حالت‏های مفعول غیرصریح[60] و اضافی[61] دو حالت متمایز بوده‏اند که در زبان‏هایی هم‏چون اوستایی محفوظ مانده‏اند، اما در فارسی باستان حالت دستوری مفعول غیرصریح به‏کل از میان رفت و کارکرد دستوری حالت اضافی به هر دو حالت نحوی گسترش یافت. به همین دلیل است که متخصصان فارسی باستان گاه از این حالت ادغامی، با عنوان gen./dat. یاد می‏کنند. به نظر هیگ (2008: 47) حالت اضافی چندکارکردی است که مسامحاً می‏توان آن را نقش‏نمای حالت برای تمام مفعول‏ها به‏عنوان حالت‏نمای غیرفاعلی[62] در تقابل با نقش فاعلی دانست. پس حالت اضافی حالتی ساختاری است نه معنایی. از نظر بنونیست[63] (1968) نظر به تعدد کارکرد این حالت‏نمایی، کارکرد مرکزی حالت اضافی، شامل بازنمایی نقش معنایی بهره‏ور و سایر گستره‏های شعاعی آن یعنی نقش‏های معنایی مالک و پذیرا[64] می‏شود. کنت[65] (1953: 80-81) نیز تا یازده کاربرد برای حالت اضافی برمی‎‏شمرد. هیگ (2008: 58) معتقد است تمامی این تنوعات کارکردی زیر چتر نقشی واحد با عنوان بیان مشارکت غیرصریح[66] قابل تجمیع‏اند. به نظر هیگ، در تمامی کارکردهای اضافی، هستانی دارای درک، یعنی موجودی ذی‏شعور که نه کنشگر و نه کنش‏پذیر است، از فعل منتفع می‏شود یا چنین به نظر می‏آید که منتفع شده. او معتقد است مفهوم مشارک غیرصریح تلویحاً بیانگر دریافت ذهنی است؛ یعنی خودآگاهی به منافع و مصالح شخصی؛ بنابراین، در مراتب بالای مشارکت غیرصریح، عموماً موجود انسانی این نقش را عهده‏دار است. این دیدگاه هیگ، یادآور موضع لاینز (1968: 393) است که پیشتر در مورد نقش جان‏داری و فاعلیت از نظرگذشت. هیگ (2008: 60) نقش‏های حالت اضافی در فارسی باستان را در تطبیق با منظر خود به صورت زیر ارائه می‏دهد:

شکل 4: کارکرد حالت اضافی در فارسی باستان برگرفته از هیگ (2008: 61)

 

هیگ تبدیل گروه اسمی از مشارک غیرمستقیم به مشارک مستقیم را نه تنها امری محتمل، بلکه روندی کاملاً طبیعی در زبان می‏داند که اجازه می‏دهد کارکرد عام حالت اضافی در بیان نقش غیرفاعلی به نقش فاعلی نیز گسترش یابد:

زنجیره گسترش نقش مشارک غیرمستقیم به مشارک مستقیم (Haig, 2008: 70)

بهره‏ور > مالک > کنشگر

قرابت معنایی نقش‏های مالکیت و کنشگری بارها در آثار مختلف بیان شده است (Palancar, 2002: 225-227). به‏واقع، وجه اشتراک مرکزی میان بهره‏ور، مالک و کنشگر، مشخصة ذی‏شعوری[67] یا به بیان عام‏تر ویژگی [+human] است. پس جان‏داریِ تقریباً همیشگی مالک که آن را در مرتبه بالاتری نسبت به مملوک قرار می‏دهد، فضای تغییر نهاد از مملوک به مالک را به دست می‏دهد.

اما در تعیین رابطة حالت اضافی و نقش‏نمایی با «را» موضوع را با این یادآوری پی می‏گیریم که در هر دو ساخت ملکی «داشتن» و «بودن» «را» در هم‏نشینی مالک واقع می‏شود و البته اشاره داشتیم حضور آن در کنار مالک برای فعل «داشتن» اجباری نیست و اتفاقاً در غالب موارد بدون «را» است. ابوالقاسمی (1385: 287) تصریح می‏کند «در فارسی میانه rāy برای نشان دادن کسی یا چیزی به کار می‏رود که کار برای آن انجام می‏گیرد» و این یعنی همان بازنمایی نقش معنایی بهره‏ور که هیگ (2008: 70) معتقد است می‏تواند از مشارک غیرمستقیم به مشارک مستقیم (یعنی کنشگر) تبدیل شود و مسیر میانی در این تبدیل را نقش مالک می‏داند و گفتیم در جملات ملکی فارسی نیز «را» بیانگر مالک است. از طرفی، ابوالقاسمی (1385: 50) اشاره می‏کند که در فارسی دری، گاهی رابطة میان مضاف و مضاف‏الیه با «را» نشان داده می‏شود؛ هم‏چون مثال زیر:

(26) قامت شده خم غضنفران را (=قامت غضنفران)

خاقانی

در مثال فوق، حالت‏نمایی با «را» جایگزین حالت اضافی ملکی است که کماکان پس از عنصر مالک نشسته است؛ یعنی نقش معنایی گسترش‏یافته از بهره‏ور، با «را» همراه شده و بنابراین می‏توان به این تعمیم دست یافت که میان حالت‏نمایی اضافی و نشان‏گذاری با «را» در فارسی هم تناسب کارکردی وجود دارد و هم طبق الگوی هیگ (2008) می‏توان انتظار داشت در هر دو راه‏کار، رابطه نحوی نهادی/فاعلی و نقش معنایی کنشگری برای مالک برجسته شود. «را»نشانی به مالک استقلال نحوی می‏دهد و آن را از رابطة اضافی با هستة مملوک خارج می‏کند. برجستگی کنشگر، به‏ویژه برای فعل «داشتن» محرز است، زیرا این فعل، پیش از رسیدن به معنای مالکیت، در معنای اصلی خود در مفهوم «در قبضه گرفتن» و «به چنگ آوردن» به کار می‏رود که نقش فاعل را در حد اعلای کنشگری برجسته می‏سازد. بنابراین، «داشتن» در معنای مالکیت نیز می‏تواند تلویحاً متضمن مراتبی (هرچند تخفیف‏یافته) از کنشگری فاعل باش. پس، برای اولویت‏بخشی فاعل، نیاز مبرمی به نشان‏گذاری با «را» ندارد و به راحتی می‏تواند از حضور آن فارغ شود. این امر خصوصاً طبق دو اصل اقتصاد و تصویرگونگی به عنوان دو انگیزة اصلی سهولت پردازشی تقویت می‏شود. گرچه نشان‏داری با «را» در وهلة اول با هدف استقلال مالک از مملوک به کار رفته و به مالک مجال داده بنا به مختصات کنشگری، جایگاه خود را در مقام فاعل بازتعریف کند، اما چون تمایل اهل زبان بر حفظ تمایز صوری موضوع‏های فاعلی و مفعولی است و عموماً «را» نقش‏نمای غیرفاعلی شناخته می‏شود، هم‌آیی «را» با مالک در جملات ملکی «داشتن» هم‏چون مثال‏های (2 و 3 و 7) دیری نمی‏پاید و باز «را» را به عنوان نقش‏نمای حالت غیرفاعلی متمایز می‏شود.

بحث تکمیلی متوجه اجباری و اختیاری بودن «را» در جملات ملکی «بودن» و «داشتن» است. گفتیم، «بودن» بنا به اسنادی بودنش، چندان قوّتی در ایجاد جایگاه نحوی فاعل برای نقش معنایی بهره‏ور ندارد و رابطة نحوی اساساً از طریق حالت اضافی میان مالک و مملوک ایجاد می‏شود که به مملوک نقش نهادی می‏دهد؛ و نشان‏داری با «را»، اجازه می‏دهد که کانون توجه در این ساخت از مملوک به مالک انتقال یابد. بنابراین، چون حضور «را» در کنار مالک تنها ابزار این انتقال است، حذف آن امکان‏پذیر نخواهد بود. این تحلیل هم‏چنین توضیح می‏دهد که چرا در ساخت‏های ملکی «بودن» هم‏چون مثال‏های (12 و 13 و 14) سازة هم‏آیند با «را» می‏تواند در هر سه موضع آغازی، میانی و پایانی قرار گیرد؛ زیرا مادامی که نقش نحوی با ابزار صوری رمزگذاری شود، دستور فارسی محدودیتی بر ترتیب سازه‏ای اعمال نمی‏کند. درواقع، طبق آن‏چه پیشتر، در اثنای همین بخش، به نقل از لاینز (1968: 393) اشاره کردیم حضور «را» در کنار مالکِ «بودن» به منظور برجستگی آن از حیث جان‏داری است که به تدریج زمینه‏ساز تغییر موضع آن به جایگاه فاعلی خواهد شد.

از سویی دیگر «داشتنِ» ملکی، با اتکاء به معنای اصلی خود، حامل معنای کنشگری برای موضوع فاعلیِ خود ولو در سطح تخفیف‏یافته‏تر هست و نقش مالک که در موضع میانی پیوستار هیگ (2008: 70) واقع شده، به‏راحتی می‏تواند توسط محتوای معنایی «داشتن» در موضع فاعلی بازنمایی شود. بنابراین، اعطای جایگاه فاعلی به نقش معنایی مالک بدون ابزار صوری تحقق‏پذیر است؛ خصوصاً ‏که ترجیح فارسی بر تقابل‏دهندگی نقش غیرفاعلی توسط «را» است. به هر حال در این مرحلة گذار، حضور اختیاری «را» جنبة کاربردی مبتداسازی دارد (دبیرمقدم، 1369 و Lyons, 1968: 393)؛ و چون مبتداسازی از ارکان حیاتی در دستوری بودنِ جمله نیست، حضور «را» در کنار فاعل/مالکِ «داشتن» (مثال‏های 6 و 7) و غیبت آن در بسیاری دیگر از مثال‏ها، نظیر جمله (27) تبیین می‏شود:

(27) تو و یاران دل قوی باید داشت.

تاریخ سیستان

البته برای این مشاهده توضیح موازی دیگری نیز طبق دیدگاه کامری (1978) مفروض است که می گوید گاه زبان در مطابقه از نظام فاعلی‌ـ مفعولی و در حالت‏نمایی از نظام کنایی‌ـ مطلق تبعیت می‏کند و این امر وابسته به نقش معنایی مشارکین در رخداد است، مادامی که هیچ‏کدام از دو موضوع نتوانند به عنوان موضوع سرنمون کنشگر و کنش‏پذیر تلقی شوند. پس، می‏توان چنین فرض کرد که مالک، فاعل است با دو نشان‏گذاری موازی در دو نظام مختلف. به هرحال این فرض نیز مؤید مطالب پیش‏گفته است و منافاتی ندارد، گرچه نگارنده به آن ورودی نداشته است (نک. دبیر مقدم 182ـ223: 1402؛ 2018).

با توسل به نقش مبتداسازی «را»، هم‏چنین می‏توان حضور اختیاری آن در کنار فاعل جملات غیرملکی، هم‏چون مثال (22) را توضیح داد؛ و حتی توضیح داد چرا در تمام جملاتی که «را» حضور اختیاری دارد، همواره تمایل بر قراردادن سازة «را»یی در آغاز، یعنی جایگاه مبتدا، است. 

(28) من بباید شد به سیستان.

تاریخ سیستان

نادر بودن مثال‏هایی نظیر (5، 8، 15، 16) هم‏چنین نشان می‏دهد که تنها وقتی مملوک به طرز بارزی هم در سلسله‏مراتب جان‏داری و هم از حیث مبتدایی بر مالک پیشی گیرد، مطابقه کامل می‏پذیرد و رجحان مطابقه ناقص روند انتقال نقش فاعلی از مملوک به مالک را تسریع و تسهیل می‏کند.

4. 4. جمع‏بندی و نتیجه‌گیری

در مقایسه دو ساخت ملکی «بودن» و «داشتن» محرز شد حضور «را» برای فعل «بودن» اجباری و برای «داشتن» اختیاری است؛ اما در هر دو، «را» تنها هم‏نشین مالک است. اصلی‏ترین مناقشه آن بود که دستوریان، در مورد نقش اسم هم‏آیند با «را» در ساخت‏های ملکی اتفاق نظر نداشتند و برخی آن را نهاد/فاعل و برخی دیگر، مفعول می‏دانستند. با توسل به مطابقه نشان دادیم، گرچه کمتر شواهدی می‏توان یافت که فعل با مملوک مطابقه کامل داشته باشد؛ اما هرگز مثالی یافت نشد که نشان دهد، مطابقه به قطع و یقین با مالک برقرار شده و تمام شواهد موجود در زمرة مواردی بودند که بنا به سوم شخص بودنِ هر دو عنصر مالک و مملوک، می‏توان فرض مطابقة ناقص با مملوکِ (جمع) را نیز موجه دانست و نه الزاماً مطابقة کامل با مالکِ (مفرد). پس به استناد مطابقه، مملوک باید در جایگاه نهادی باشد، و مالک که همان سازة هم‏نشین با «را» است، جایگاه مسند/مفعولی دارد.

اما هم‏نشینی مالک با «را» (ولو به صورت اختیاری) در «داشتن» ملکی در دوران متقدم، آن‏هم در حالی که با فعل نیز مطابقه دارد و بر سر فاعل بودنِ آن در بین دستوریان اتفاق نظر حاصل است، نه تنها فرض نهاد بودن مالک را کماکان محتمل می‏داشت، بلکه با شواهدی از ساخت‏های غیرملکی که فاعل با «را» همراه شده، تقویت می‏شد و به این ترتیب استدلال اولیه در چالش دوباره قرار گرفت. فرض نگارنده آن بود که دوگانگی رفتار هر دو عنصر مالک و مملوک چه در بحث مطابقه و چه در موضوع نشان‏داری با «را»، می‏تواند برخاسته از آن باشد که نقش نحوی سازه‏ها در این جملات در طول زمان به‏تدریج جابجا شده است. در این معنا که در ساخت‏های ملکی، در آغاز مملوک نقش نهادی برعهده داشته و به مرور زمان، انگیزه تغییر فاعل از مملوک به مالک احتمالاً ابتدا در خود ساخت‏های ملکی «بودن» و سپس، در تناوب ملکی «داشتن» ایجاد شده است. حتی فراوانی مطابقة ناقص به جای مطابقة کامل با مملوک شاهدی بر این مدعاست که مملوک از موضع چندان استواری برای اشغال جایگاه نهادی برخوردار نبوده و بنابراین، برخی و نه همه رفتارهای نهادی را در خود نمایان کرده است. به‏واقع، در فارسی هر دو ساخت ملکی، تا پیش از رسیدن به مرحلة تثبیت، وضعیت بینابینی اتخاذ کردند که موجب شد توأمان به هر دوشقّ اسنادی و رخدادی بودن از جنبه‏هایی متمایل شوند؛ یعنی در عین حال که اسنادی‏اند و بنابراین توجه ساخت معطوف به مملوک به عنوان نهاد است، به مالک نیز از جنبه‏هایی رجحان داده و آن را برجسته ‏کنند. برجستگی مالک در هر دو فعل ملکی «بودن» و «داشتن» به عوامل معناشناختی و گفتمانی ویژه‏ای هم‏چون جان‏داری، معرفگی و مبتدا شدن وابسته است که از حیث تاریخی نیز تأیید می‏شود. قطعاً برجستگی مالک در تناوب «داشتن» ملکی به مراتب بیشتر است و چنین است که در فارسی امروز، مالک در «داشتن» توانسته در مقام فاعل تمام‏عیار ایفای نقش کند و «را» در کنار مملوک ظاهر شود و این ساخت‏ها دیگر رخدادی و نه اسنادی‏اند.

اما در چگونگی و چراییِ تناوب روابط نحوی در محمول‏های ملکی با اتکا به نقش‏های معنایی و تأثیر آنها در سازمان‏دهی ساختار نحوی جمله نشان دادیم، دو موضوع مالک و مملوک، فرانقش‏هایی هستند که از دو قطب بی‏نشان فاصله گرفته و در موضعی تقریباً میانی و البته متمایل به قطب متحمل جای گرفته‏اند؛ هم‏چنین مجاورت بلافصل نقش‏ معنایی مملوک با کنش‏پذیر، و نیز مالک با مملوک اجازه می‏دهد روابط نحوی، به تبعِ این هم‏نشینی در طی زمان دستخوش تغییر گردد. سپس، چگونگی این تغییر درزمانی را ابتدا در انتقال عبارت اسمی ملکی به ساخت اسنادی «بودن» و سپس در انتقال ساخت اسنادی «بودن» به «داشتن» دنبال کردیم. این منظر، برای شواهدی از هم‏آیی «را» با فاعل در جملات غیرملکی نیز قابل تعمیم است. زیرا عموماً جملات مجهول هستند و فاعلِ صوری درواقع، همان مفعول است و به نوعی تمام‏عیار نبودنِ فاعل در جملات مجهول از طریق هم‌آیی با «را» نشان‏دار شده است و در معدود مواردی که فاعلِ فعل متعدی یا لازم نیز با «را» همراه شده، عامل هم‏نشینی قیاس است که پس از اندک‏زمانی، دوباره «را» به نقش اصلی خود یعنی نشان‏گذاری حالت‏های غیرفاعلی بازگشته و دیگر در کنار فاعل به کار نرفته است.

در مسیر تحولات ساخت ملکی در فارسی با توجه به شواهد سه دوره متقدم، میانی و متأخر در فارسی جدید، چگونگی تحول حالت‏نمایی در ساخت ملکی و رابطه میان حالت اضافی و نشان‏گذاری با «را» بحث شد.

 

[1]. possessor

[2]. possessee/ possessed

[3]. oblique subject constructions

[4]. experiencer

[5]. benefactive/malefactive

[6]. Stassen, L.

[7]. Barðdal, J., & Smitherman, T.

[8]. hierarchy of grammatical relations

[9]. Keenan, E. L., & Comrie, B.

[10]. Lambton, A.

[11]. Brunner, C.

[12]. Lazard, G.

[13]. Karimi, S.

[14]. Kipka, P.

[15]. Roberts, J.

[16]. Rahimian, J., &. Hajiani, F.

[17]. Dabir-Moghaddam, M.

[18]. Lyons, J.

[19]. existential

[20]. predicative

[21]. copulative

[22]. predicate

[23]. possessive sentence

[24]. paraphrase

[25]. کارکرد وصفیِ (attributive) اسم یا صفت در مقابل کارکرد گزاره‏ای یا محمولیِ (predicative) آن قرار دارد؛ در این معنا که اگر اسم یا صفت در مقام مسند در جملة اسنادی ایفای نقش کند، دارای نقش محمولی (گزاره‏ای) است و اگر وابسته یک هستة اسمی شود، کارکرد وصفی دارد؛ مانند کارکرد محمولی و وصفی صفت به ترتیب در «هوا سرد است» در مقابل «هوای سرد» و کارکرد محمولی و وصفی اسم به ترتیب در «آن مرد معلم است» در مقابل «مرد معلم».

[26]. transformation

[27]. grasp

[28]. hold

[29] . ساخت رخدادی (eventive) در مقابل ساخت اسنادی (copulative) مطرح است که گرچه بهترین نمونه آن در جملات حامل فعل جمله کنشی (action) مطرح است، اما الزاماً به این دسته محدود نمی‏شود و مراتبی دارد. چنان‏که فعلی مانند «دوست داشتن» نه بر کنش که بر حالت روان‏شناختی دلالت دارد ولی بلاتردید غیراسنادی (رخدادی) است.

[30]. دبیرمقدم (1399 [1401]: 245-244) در مثال‏های (29ـ33) شواهدی از فارسی نو آورده که مطابقه «بودن» با مملوک را نشان می‏دهد.

[31]. نگارنده بر آن است که تمام بی‏نظمی‏های مطابقه در فارسی مترتب بر عدم مطابقه یا مطابقه ناقص میان نهاد/فاعل و فعل است و هیچ موردی از مطابقه میان غیرفاعل و فعل وجود ندارد؛ جز بحثی که در مورد واژه‏بست‏های مفعولی در فارسی مطرح است و آن هم نیاز به شرح و بسطی دارد که موضوع آن از بحث مطابقه به انفراد خارج است و از ابعاد دیگری، همچون تناوب نظام مطابقه باید به آن پرداخت. حتی مواردی که وحیدیان کامیار (1384) و برخی دیگر تحت عنوان مطابقه با متمم و مضاف‏الیه مطرح می‏کنند، نوعی مطابقة فاعلی است که مجال بحث آن در این نوشتار نیست و خود فرصتی دیگر می‏طلبد.

[32]. در مورد «داشتن» هم‏نشینی مالک با «را» در ساخت‏های متقدم‏تر، همچون مثال‏های (2)، (3) و (6) مدنظر است که هنوز به ساخت‏های کنونی هم‏چون «این خانه را داشتم، ولی یکی دیگر هم خریدم» نرسیده‏ایم.

[33]. macrorole

[34]. actor

[35] .undergoer

[36]. Van Valin, R. D.

[37]. effector

[38]. sensation

[39]. target

[40]. patient

[41]. consumer

[42]. creator

[43]. location

[44]. theme

[45]. observer

[46]. DO به عاملیت موضوع و ارادی بودن کنش اشاره دارد و به بیان دیگر agent بودن موضوع را نشان می‌دهد.

[47]. transitivity

[48]. Privileged Syntactic Argument

[49]. اختیاری بودن فعل اسنادی در فارسی باستان تأیید مضاعفی بر ادعای لاینز (1968) مبنی بر اشتقاق ساخت‏های اسنادی ملکی از عبارت‏های اسمی در زبان‏های هندواروپایی است.

[50] . Croft, W.

[51]. در این‌باره، فرض نظام افتراقی مطابقه و حالت‏نمایی محتمل است؛ در این معنا که طبق آن‏چه کامری (1978) مطرح می‏کند، در چنین ساخت‏هایی که مالک توأمان مطابقه و حالت‏نشانی با «را» دارد، مفروض بداریم که دو نظام مطابقه و حالت‏نمایی به صورت افتراقی عمل می‏کنند؛ پس مطابقه تابع نظام فاعلی‏ـ‏ مفعولی، و حالت‏نمایی تابع نظام کنایی‏ـ ‏مطلق است. این‏که چنین موضعی تا چه اندازه قابل دفاع خواهد بود، خود بحث دیگری می‏طلبد، اما به هر حال نظام افتراقی خود گویای دوران گذار هر زبان خواهد بود که مؤید ادعای ماست.

[52]. این مسئله نیز مجدداً در بحث پیش‏گفته در پانویس (1) قابل‌طرح است.

[53]. Keenan, E.

[54]. behavioral and coding properties

[55]. multifactorial

[56]. Comrie, B.

[57]. Cole, P.

[58]. Estival, D., & Myhill, J.

[59] . Haig, G.

[60]. dative

[61]. genitive

[62]. oblique

[63]. Benveniste, E.

[64]. recipient

[65]. Kent, R.

[66]. indirect participation

[67]. sentience

تعداد مشاهده مقاله: 52

تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 64