دستوری شدگی «ساخت برتر» در فارسی

1. مقدمه

دستور، نظامی پویا از مقولاتِ همواره در حال تکوین و محدودیت­های دگرسان­پذیر است که به‌طور دائمی و تحت‌تأثیر فرایندهای شناختی دخیل در روند کاربرد زبان در حال دگرگونی است. فرایند پیدایش و تکوین ساخت­های دستوری از منابع واژگانی دستوری‌شدگی[1] نام دارد. پژوهش پیش‌رو با اتخاذ چنین نگاهی به دستور زبان می­کوشد توصیفی شناختی از معماری فرایند ذهنی «مقایسه[2]» و به‌طور مشخص، ساخت دستوری «برتر[3]» از زیرمجموعه­های «ساخت­های مقایسه­ای[4]» در فارسی ارائه کند.

در این پژوهش، از الگوی شناختی هاینه[5] (1997) در مطالعۀ دستوری­شدگی «ساخت­های مقایسه­ای» به‌عنوان ساختی دستوری از منابع عینی و ملموس واژگانی پیروی شده ­است. در این الگوی شناختی، پیدایش بسیاری از ساخت­های زبانی، محصول تعامل بشر با محیط پیرامون خود و به‌کارگیری تجارب به‌دست‌آمده از این تعاملات در ارتباطات زبانی است. در این اندیشه، ساخت­های برتر نیز، به‌عنوان حوزه­ای جهانی بر اساس همین الگوی شناختی و بر مبنای تعداد مشخصی از ساخت­های طرحواره­ای که هاینه (1997) آنها را «طرحواره­های رویداد» نامیده، پا به عرصۀ وجود گذارده­اند. این طرحواره­ها، آن دسته ازحوزه­های عینی را به نمایش می­گذارند که به‌عنوان منبع واژگانی برای حوزۀ مفهومی انتزاعی «مقایسه» و نیز «برتری»، که فرایندی ذهنی است، به خدمت گرفته می­شوند.

هاینه (1997) بر این باور است که در تبیین این تغییر زبانی که نهایتاً به پیدایش ساخت­های دستوری «برتر» منتهی می­شود، فرایند دستوری­شدگی دخیل است. طی این فرایند، آنگونه که در پژوهش هاینه و همکاران (1991) استدلال شده ­است، نشان داده می­شود که تکوین کلیۀ واحدهای دستوری در زبان­های دنیا از منابع واژگانی محقق می­شود. این پژوهش سه هدف را دنبال می­کند: دروهلۀ اول می­کوشد منابع واژگانی ساخت­های دستوری­شدۀ برتر در فارسی را بر اساس طرحواره­های رویداد هاینه (1997) معرفی نماید. به‌عنوان اهداف دوم و سوم، این پژوهش بر آن است تا بررسی کند آیا فارسی در بیان ساخت برتر، مجهز به طرحواره­های رویدادی، افزون‌بر طرحواره­های رویداد هاینه هست یا خیر؟ و در صورت مثبت بودن جواب، کدام منابع واژگانی در تکوین این طرحواره­ها که ویژۀ زبان فارسی هستند دخیل‌اند؟ داده­های پژوهش حاضر از میان متون مکتوب و نیز، مکالمات روزمرۀ فارسی‌زبانان گردآوری شده­اند. این پژوهش، شامل بخش­های زیر است: در ادامه به پیشینۀ مطالعات در حوزۀ ساخت برتر در فارسی اشاره می­کنیم. بخش سوم به ارائۀ چارچوب نظری پژوهش و بخش چهارم به ارائه و تحلیل داده­ها اختصاص خواهند یافت. در بخش پنجم نیز، نتایج پژوهش ارائه خواهند گردید.

2. پیشینه پژوهش

اگرچه ساخت برتر به‌عنوان مقوله­ای جهانی از سوی برخی از زبان­شناسان مطرح دنیا از جمله اندرسن[6] (1983)، اولتان[7] (1972)، استسن[8] (1985) و هاینه (1997) به دقت واکاوی شده است، اما متأسفانه، این حوزه در میان زبان­شناسان ایرانی، توفیق چندانی نداشته ­است. تنها مطالعاتی که می­توان در مورد ساخت برتر در زبان فارسی با رویکرد دستوری­شدگی به آنها اشاره کرد، پیش­نویس منتشر نشده­ای از داوری و نغزگوی کهن است که در سال 2016 در صفحۀ شخصی ایشان منتشر شده­است[9]. اثر دیگر چکیدۀ پذیرفته‌شده­ای از داوری و کربلایی محمدی در نهمین کنگرۀ زبان­شناسی ایرانی در سال 2020 است[10]. البته در حوزۀ مقایسۀ ساخت عالی[11]، می­توان به دو مقاله از ایمانی (1400؛ 1402) اشاره نمود. ایمانی (1402) با پیروی از رویکرد شناختی هاینه و استفاده از طرحواره­های پیشنهادی او به تحلیل ساخت عالی در فارسی پرداخته و علاوه‌بر طرحواره­های پیشنهادی هاینه، پنج طرحواره و سه زیرطرحواره برای صورت­بندی این ساخت در فارسی پیشنهاد کرده­ است.

 

3. روش

 پژوهش حاضر در تحلیل ساخت دستوری برتر در فارسی، از انگارۀ شناختی هاینه (1997) پیروی نموده که بر اهمیت مفاهیم غیرزبانی (از جمله مفاهیم مکانی) در تحلیل ساخت دستوری برتر تأکید دارد. مطالعات حوزۀ ساخت برتر نشان داده­اند که این ساخت بر موقعیت­هایی دلالت دارد که در آن، دو مرجع غیرزبانی وارد چالش مقایسه می­شوند که دارای یک ویژگی قابل‌اندازه­گیری در درجات مختلف هستند و از رهگذر ابزارهای زبانی، بیش یا کم­بودگی این ویژگی رمزگذاری می­شود. هاینه (1997: 109) اصلی­ترین انواع مفاهیم مقایسه را در جدول (1) ارائه داده است که همان­طورکه مشاهده می­شود، یکی از این انواع «ساخت برتر» است که موضوع جستار پیش روست:

جدول (1): انواع مفاهیم مقایسه

مثال	مفهوم
نازنین باهوش است.	الف. مطلق[12]
نارنین به باهوشی شرمین است.	ب. برابری[13]
نازنین از شرمین باهوش­تر است.	ج. برتر [14]
نازنین کمتر از شرمین باهوش است (نازنین به باهوشی شرمین نیست).	د. کهتر[15]
نازنین باهوش­ترین دختر خانواده است.	ه. عالی
نازنین بی‌نهایت باهوش است.	و. برین[16]
نازنین بیش از حد باهوش است.	ز. مفرط[17]

هاینه (1997: 110) پنج مؤلفۀ اصلی در یک ساخت برتر متعارف را به‌لحاظ نحوی به شرح زیر معرفی می­کند:

 

جدول (2): مؤلفه­های ساخت برتر بر اساس پژوهش هاینه (1997: 110)

مؤلفه­های ساخت برتر
مقایسه‌شونده[18]	محمول (صفت)[19]	نشانۀ برتری[20]	نشانۀ استاندارد[21]	استاندارد[22]

3ـ1. طرحواره­های رویداد: ابزار تحلیل ساخت­های برتر

 هاینه (1997: 111) بر این باور است که با وجود ابزار بسیار متفاوتی که برای بیان مفهوم ساخت برتر به خدمت گرفته می­شود، آن منابع مفهومی که به پیدایش این ساخت­ها منتهی می‌شوند، بسیار محدود و مشخص‌اند. بنابراین، می­توان چنین استنتاج نمود که برای شرح و توضیح این ساخت­ها، دانشی در خصوص طرحواره­های منبع ضروری به نظر می­رسد. طرحواره­ها فرمول‌هایی زبانی بر اساس منابع عینی هستند که به‌منظور ارائۀ توصیف­های انتزاعی از اطلاعات مرتبط با طراحی داده­ها ارائه می­شوند. طرحواره­ها در صورت کلی شامل مفاهیم اصلی و روابط اصلی میان این مفاهیم هستند.

در واقع، یک طرحوارۀ مفهومی همان جرقۀ اولین است که با نخستین رویارویی و بدون جزئیات کافی برای توصیف کلی داده­ها به ذهن نویسنده رسیده و مخاطب نیز، توصیف کلی داده را با همین نخستین رویاروییِ قابل‌تعمیم دریافت می­کند. در رویکرد هاینه، این طرحواره­ها، حامل ویژگی‌های حیاتی رویدادهایی هستند که به صورت کلیشه­ای و قالبی در تجارب روزمرۀ انسان اتفاق می­افتند و دائماً در روند شناخت، دریافت و ادراک بشری دخیل‌اند. بر این اساس، هاینه (11997: 112)، هشت طرحوارۀ رویداد را که به نظر می­رسد منابع واژگانی ساخت دستوری برتر را در زبان­های دنیا شکل می­دهند در جدول (3) به نمایش می­گذارد. در این جدول، مقادیر «X» و «Z» در ساخت برتر به‌ترتیب به «مقایسه شونده» و «استاندارد» دلالت دارند، به دلیل محدودیت واژه­های ارائه‌شده، توضیح این طرحواره­ها به هنگام تحلیل داده‌ها ارائه می­گردد.

جدول (3): طرحواره­های رویداد منبع در ساخت دستوری برتر (Heine, 1997: 112)

نام طرحواره	طرحوارۀ منبع
کنش[23]	X is Y surpasses Z
مکان[24]	X is Y at Z
منبع[25]	X is Y from Z
هدف[26]	X is Y to Z
قطبیت[27]	X is Y, Z is not Y
توالی[28]	X is Y, then Z
شباهت[29]	X is Y (like) Z
مبتدا[30]	X and Z, X is Y

4. یافته‌ها

پس از معرفی هشت طرحوارۀ رویداد که از سوی هاینه (1997) به‌عنوان منابع واژگان تکوین انواع ساخت برتر در میان زبان­های دنیا قلمداد می‌شوند، اینک به تحلیل انواع ساخت برتر در فارسی با توجه به طرحواره­های رویداد منبع می­پردازیم. در این تحلیل و تحلیل­های مشابه دیگر ساخت­های زبانی که بر مبنای انگاره­های نظری جهانی استوار هستند، لازم است آگاه باشیم که شاید تمام اجزای انگاره بر داده­های ما منطبق نشود. در چنین مواردی مجاز به داده­سازی نیستیم؛ یعنی مجاز نیستیم فقط داده­هایی را ارائه بدهیم که بر تمامی زوایای انگاره انطباق می­یابند و یا داده­ها را به نحوی با کل طرحوارۀ نظری منطبق کنیم. به بیان دیگر، رویکرد ما به موضوع انطباق داده­ها با بخش­های انگارۀ نظری بهتر است رویکرد سرنمون[31] باشد. این رویکرد که نخستین بار از سوی راش[32] در دهۀ 70 میلادی معرفی گردید، نظریه­ای در خصوص مقوله­بندی در علوم شناختی است که بر اساس آن، میزان تعلق یک عضو به یک مقولۀ مفهومی، بر اساس شباهت­های خانوادگی، میزانی مدرج است. بدین معنا که برخی اعضا، به‌لحاظ میزان وابستگی، نسبت به اعضای دیگر، مرکزی­تر محسوب می­شوند؛ به عبارتی دیگر، شباهت بیشتری را نشان می‌دهند. عضو سرنمون در مرکز تعاریف مقوله­ای قرار می­گیرد و دیگر اعضا به میزان شباهتی که به این عنصر دارند، از آن دور یا به آن نزدیک می­شوند. در واقع، در این رویکرد که نگاهی خلاف نگاه کلاسیکِ همه یا هیچ به مقوله­ها دارد، فهم عضویت مقولات در قالب شبکه­ای از ارتباطات دور یا نزدیک با مقولۀ مرکزی یا عضو سرنمون میسر می­شود. از این رو، در پژوهش حاضر نیز با اتخاذ چنین رویکردی، شواهدی که هاینه برای طرحواره­های رویداد مطرح نموده به‌عنوان اعضای سرنمون هر طرحواره در نظر گرفته شده و شواهد فارسی در صورت دارابودن شباهت­های اصلی و بنیادی به این شواهد جزو این طرحواره در نظر گرفته می­شوند.

4ـ1. طرحوارۀ رویداد «کنش» در فارسی

هاینه (1997: 112) بر این باور است است که در این طرحواره، مقایسه‌شونده غالباً کنشگر است و در ساخت برتری که طرحوارۀ کنش را به خدمت می­گیرد، افعالی با معنای «برتری یافتن» چون surpasses, defeat, win over, exceed  به کار می­روند. بر اساس پژوهش هاینه (1997: 112) اگرچه ساخت­های متنوعی ازاین طرحواره در زبان­های دنیا مستند شده‌اند، اما رایج‌ترین ساخت نحوی برای طرحوارۀ کنش شامل توالی دو بند یا دو محمول است، در حالی­که اول مقایسه‌شونده و بعد از آن، استاندارد ظاهر می­شود. استسن (1985: 43) بر این موضوع تأکید می­ورزد که تمایزات میان صورت­های ساخت برتری که بر اساس طرحوارۀ کنش پا به عرصۀ وجود می­گذارند، از اهمیت بالایی برخوردار نیست، بلکه آنچه حاثز اهمیت است، حضور یک فعل متعدیِ «برتری‌دهنده» در این ساخت است که اسم دارای نقش استاندارد در ساخت برتر را به عنوان مفعول خود برمی­گزیند. الگوهای زیر، این طرحواره را به تصویر می­کشند:

 

X is Y surpasses Z.

X is T to surpass Z.

Z is Y (but X exceeds.

X surpasse4s Z (at) Y-ness.

شواهد فارسی حاکی از آنند که افعال بسیاری با مفهوم «برتری» در فارسی وجود دارند که از آن میان می­توان به افعال و عبارات «برتری‌دهنده» از جمله برتری داشتن، ارجحیت داشتن، پیروز بودن (شدن)، بردن، اولویت داشتن، اولویت دادن، پیشی گرفتن، پیشی جستن، پیش افتادن، غالب آمدن، عقب گذاشتن، عقب ماندن، گوی سبقت را ربودن، سبقت جستن، تفوق یافتن، تفوق داشتن، ، تقدم داشتن، رجحان داشتن، ترجیح دادن، جلو زدن، نرسیدن، حریف نشدن و جز آن اشاره نمود که از رهگذر طرحوارۀ رویداد کنش، معنای «برتری» را به تصویر می­کشند. شواهد زیر، که به‌دلیل کمبود فضا، به‌طور محدود ارائه شده­اند، استفاده از طرحوارۀ رویداد کنش به‌منظور بیان مفهوم «برتری» را از سوی گویشوران فارسی به نمایش می­گذارد:

1) چند دلیل برای اینکه موکت­ها نسبت به فرش برتری دارند.

2) جستجو برای واکسن جدید بر تحقیقات پزشکی در خصوص رادیوداروها ارجحیت خواهد داشت.

3) پیشگیری، امری معقول­تر از درمان است و نسبت به آن اولویت دارد.

4) شاعران رضوی فارسی‌سرا گوی سبقت را از ادیبان عرب ربوده­اند.

5) پیشی گرفتن فیلم «جان ویک» از "انتقام‌جویان.

4ـ2. طرحوارۀ رویداد «مکان»

بر اساس پژوهش هاینه (1997: 115)، مشخصۀ بارز طرحوارۀ رویداد مکان، حضور حروف اضافه­ای است که معنای مکانی را در ساخت، رمزگذاری می­کنند، به طوری­که گویا مقایسه‌شونده و استاندارد در مکانی مشخص کنار هم قرار می­گیرند و در این مکان با هم مقایسه می‌شوند. هاینه (1997: 114) این طرحواره را با فرمول X is Y at Z نمایش داده‌است. هاینه (1997: 114) بر این باور است که در این فرمول، حرف اضافۀ at نمایندۀ عناصر مختلفی از مقولۀ حروف اضافه با معنای مکانی از جمله in, on, above, by و جز آن باشد و این معنا از مجموعۀ فرمول استنباط می­شود:

X has property Y, and if X is placed in the same location as X, X has more of Y than Z does.

هاینه (1997: 115) علاوه بر فرمول بالا، شاهدی از نمونۀ پیچیده­تری از این طرحواره را در زبان کاوائیسو[33] (از زبان­های خانوادۀ اوتو آزتک) به نقل از زیگموند[34] و همکاران (1990:62) ارائه می­دهد که معنای تحت­اللفظی آن این است: «خانۀ من در کنار طرف دیگر خانۀ تو خوب است»، که در واقع، معنای ساخت برتر را رمزگذاری می­کند؛ یعنی «خانۀ من بهتر از خانۀ توست».

6) n+ ga-ya kahni=ni h+?+-t              kwiiya-       gapi- su= ika      kahni-

    me-  ACC[35] house=    my good-  NOM[36]     other:side-       beside- EMPH[37]=its   house-  

 

a=     mi.

 ACC your

 

‘My house is better than yours.’

هاینه (1997: 115) به این موضوع اشاره می­کند که طرحوارۀ مکان در برخی مطالعات به‌عنوان واژۀ پوششی برای سه طرحوارۀ منبع، هدف و مکان به کار رفته ­است، از این رو که در ساخت نحویِ این سه طرحواره، استاندارد (Z) می­تواند یا منبع باشد و با حرف اضافۀ «از» (from) همراه ­شود، یا هدف باشد و با حرف اضافۀ «به» (to) همراه شود و یا مفهومی ساکن را از رهگذر حروف اضافۀ «در»، «روی»، «کنار» و جز آن (at, on, beside, etc) رمزگذاری نماید. آنچه در ذات این سه طرحواره مشترک است، این حقیقت است که هر سه، هستار استاندارد را در قالب روابطی به تصویر می­کشند که ماهیت مکانی دارند. شواهد زیر، بر مبنایی مکانی و حضور حرف اضافه­های مکانی، مفهوم ساخت برتر را در فارسی به نمایش می­گذارند[38]:

7) خون بر شمشیر پیروز است (حرف اضافۀ مکانی «بر»)؛

8) کنار شما من خیلی کوتاهم (حرف اضافۀ مکانی«کنار»)؛

9) بنز بغل بی­ام­و خداست (حرف اضافۀ مکانی «بغل»).

10) همیشه شوهری می­خواستم که بالادست شوهرخواهرم باشه (حرف اضافۀ مکانی «بالا»).

نکتۀ قابل‌ذکر درخصوص این طرحواره آن است که برخی از افعالی که معنای «برتری» را در فارسی رمزگذاری می­کنند، همواره با حروف اضافۀ مکانی به کار می­روند؛ از این رو، این ساخت­ها را می­توان از دستۀ طرحواره­های تلفیقی و متشکل از دو طرحوارۀ «کنش» و «مکان» قلمداد نمود.

 

4ـ3. طرحوارۀ رویداد «منبع»

بر اساس پژوهش هاینه (1997: 116)، در طرحوارۀ رویداد منبع، مقایسه­شونده نقش دستوری ازپیش‌تعریف‌نشده ندارد، ولی استاندارد به‌صورت گروه قیدی «ازی[39]» رمزگذاری می­شود. اگرچه آمار دقیقی در دست نیست، اما به نظر می­رسد این طرحواره در فارسی، همچون دیگر زبان­های دنیا، احتمالاً پرکاربردترین طرحواره در بیان ساخت برتر باشد.

11) شوهر من از نظر هیکل از من سرتره، ولی من ازش خوشگلترم.

12) سپنتا از آیهان باهوش­تره.

4-4. طرحوارۀ رویداد «هدف»

هاینه (1997: 116) بر این باور است که در این طرحواره، استاندارد، به‌عنوان مفعول غیرمستقیم ایفای نقش می­کند و در برخی از زبان­ها می­تواند حالت «بهی[40]»، یا «بهره­ور[41]» داشته باشد. در زبان­هایی که مثل فارسی، حالت دستوری از میان رفته­است، این طرحواره در حضور حرف اضافۀ «به» یا «تا» شکل می­گیرد. هاینه (1997: 116) بر آن است که این طرحواره در زبان انگلیسی و در ساختِ X is superior/inferior to Y به‌طور مشخص وجود دارد و در آن، یک نشانۀ جهتی[42] یا نشانۀ حالت «بهی» (در اینجا to) برای رمزگذاری استاندارد به خدمت گرفته می­شود. می‌توان این طرحواره را در کنار طرحوارۀ رویداد مکان و طرحوارۀ رویداد منبع، یکی از سه طرحواره­ای دانست که بر مفهوم بنیادین «مکان» استوارند. از این سه طرحواره، بیشترین شواهد ساخت برتر در زبان­های دنیا متعلق به طرحوارۀ منبع و پس از آن، طرحوارۀ رویداد مکان است. شواهد طرحوارۀ رویداد منبع، کمترین بسامد را در این میان دارا هستند. داده­های فارسی نشان می­دهند که در این طرحواره، افعالی به خدمت گرفته می­شوند که مفهوم «برتری» را رمزگذاری می­کنند. به بیان دیگر، این طرحواره با طرحوارۀ رویداد «کنش»، طرحواره­ای تلفیقی را به نمایش می‌گذارد:

13)      

ترجیح می‌دهد بپدر اوستاد را

هر کس شناخته ست بیاض و سواد را

(در این شاهد، فعل «ترجیح دادن»، طرحوارۀ «کنش» را نیز رقم می­زند).

14) یک تار موی پدر به بهترین شوهر می­ارزد (در این شاهد، فعل «ارزیدن» طرحوارۀ رویداد «کنش» را نیز رقم می­زند).

15) چرا امام علی (ع) فرمود من اگر وزیر شما باشم بهتر است تا امیر شما.

4ـ5. طرحوارۀ رویداد «قطبیت»

هاینه (1997: 117) معتقد است که در طرحوارۀ قطبیت، دو کیفیت متضاد، همنشینی پادنهشت و سراسر ضدونقیضی را باهم به نمایش می­گذارند. استسن (1985: 44) در تعریف این طرحواره چنین اظهار می­دارد که در این نوع از ساخت برتر، اسم­های موجود، عموماً از سوی همپایگی دو بند تقابلی[43] تحت‌تأثیر قرار می­گیرند. یکی از این بندها شامل
مقایسه­شونده و بند دیگر، شامل استاندارد است. میان این دو بند، توازی ساختار برقرار است، به طوری­که نقش دستوری مقایسه­شونده در بند خود در توازی با نقش دستوری استاندارد در بند دیگر است. در نتیجه، این نوع از ساخت برتر، حاوی دو بند وابسته است که به گونه­ای به هم وابسته­اند که درجه­بندی میان دو هستار، مقایسه­شونده و استاندارد، در این ساختار، میسر می­شود. به باور استسن (1985: 44)، گزاره­هایی که در این طرحواره به خدمت گرفته می­شوند، ساختار «تقابلی» دارند. هاینه (1997: 117) «طرحوارۀ قطبیت» را شامل دو زیرطرحواره می­داند که یکی ساختار مفهومی تضاد دارد و دیگری، ساختار مفهومی مثبت ـ منفی. ساختار مفهومی تضاد به این شرح است:

X has property p while Z has the opposite property q.

در حالی­که ساخت مفهومی مثبت ـ منفی چنین است:

X has property p while Z lacks p

این دو زیرطرحواره نشان می­دهند که قطبیت، مفهومی گسسته است و ساختارهای مقایسه به‌صورت حضور یا عدم‌حضور ویژگی صورت­بندی می­شوند. با وجوداین، معمولاً مفاهیم قطبیت در تهیۀ قالب­هایی زبانی برای رمزگذاری مفهوم کلی «نابرابری[44]» به خدمت گرفته می­شوند و برخی از شواهدی از این طرحواره که در بیان مقایسه استفاده کرده­اند، ساختار متعارفی نه از مفهوم تضاد و نه از مفهوم مثبت ـ ­منفی به نمایش می­گذارند. داده­های فارسی حضور این طرحوارۀ به‌نسبت کم­بسامد را بیشتر در زیرطرحوارۀ تضاد نشان می­دهند؛ یعنی شرایطی که تحقق یک بند، تقریباً در تضاد با تحقق بند دیگر قرار می­گیرد و از این رهگذر، گویا بند قابل‌تحقق به بند دیگر ترجیح داده می­شود. مشاهده می­شود که تناقض موجود در شواهد ارائه­شده به همراه حرف ربط تقابلی در این مختصر، نوعی از درجه­بندی را بین دو گزاره به نمایش می­گذارند که گزارۀ پس از حرف ربط به‌صورت مقایسه‌شونده ادراک می­گردد:

16) می­میرم، ولی سوار هواپیما نمی­شوم.

17) من بمیرم بهتره تا واکسن کرونا ساخت پوتین رو بزنم.

18) ترجیح می‌دم درد بکشم، ولی آمپول بی­حسی نزنم.

19) تا آخر عمرد مجرد می­مونم، اما با این ازدواج نمی­کنم.

 

 

4ـ6. طرحوارۀ رویداد «توالی»

هاینه (1997: 117) مبنای این طرحواره را حضور دو گزاره می­داند که اولی بر دومی تقدم زمانی دارد و از این رهگذر مفهوم برتری بیان می­گردد. ساختار این طرحواره، به این صورت است:

 X has property Y, and then Z follows (i.e., Z has less of Y than X has

به باور هاینه (1997: 117)، طرحوارۀ توالی طرحوارها­ی بسیار نادر است و شواهد اندکی در زبان­های دنیا از این طرحواره برای بیان مفهوم برتری در دست است. این طرحواره برخلاف طرحوارۀ «مکان» که مقایسه‌شونده (X) و استاندارد (Z) را در ارتباطی مکانی با یکدیگر به تصویر می­کشد، ارتباط این دو را در قالبی زمانی بیان می­کند، تا جاییکه هاینه (1997: 58) این طرحواره را طرحوارۀ «زمانی» می­نامد. استنتاجی که در زیرساخت این طرحواره وجود دارد این است که «آنچه زودتر می­آید، به نسبت آنچه بعداً می­آید، مقدار بیشتری از ویژگی Y را دارد». جالب اینجاست که هاینه (1997: 118) ساخت متعارف برتر در انگلیسی را با تسامح، پیرو طرحوارۀ رویداد «توالی» می­داند. به باور او، ساخت X is Y-er than Z در انگلیسی، می­تواند برخاسته از ساخت X is Y-er, then Z is Y باشد که در آن می­توان than را بازماندۀ تاریخی then دانست. این تقدم زمانی برای مقایسه­شونده و تأخر زمانی برای استاندارد در شواهد فارسی می­تواند از سوی قید «اول» و حرف اضافۀ «بعد» رمزگذاری شود، از جمله در شواهد زیر:

20) اول شرمین خوشگله بعد شراره.

21) توی دست و دلبازی، اول بابام بعد عموم.

 

 

4ـ7. طرحوارۀ رویداد «شباهت»

روح این طرحواره استوار بر مبنای حضور حرف اضافه­ای است که بر مفهوم شباهت دلالت دارد. در طرحوارۀ رویداد شباهت، ارتباطی با درون­مایۀ شباهت یا برابری[45] میان مقایسه­شونده و استاندارد برقرار می­شود. نکتۀ قابل‌توجه در مورد این طرحواره این است که اگرچه این طرحواره، طرحواره­ای نسبتاً غیررایج برای بیان مفهوم برتری است، اما بدون شک، اصلی‌ترین انگارۀ مفهومی برای رمزگذاری مفهوم برابری است، از جمله ساختRob is as smart as his father در انگلیسی. انتظار می­رود که رخداد این طرحواره با دو نوع مختلف از مفاهیم مقایسه (برابری و برتری) در زبان میسر نباشد، بلکه بیشتر چنین مشاهده می­شود که هرگاه هم ساخت برابری و هم ساخت برتر در زبانی مشخص بر مبنای طرحوارۀ شباهت پا به عرصۀ وجود گذارند، این ساخت برتر است که بر اساس ساخت «برابری» تولید می­شود. به دیگر بیان، زبان­هایی که طرحوارۀ شباهت را برای بیان مفهوم برتری به خدمت می­گیرند، قطعاً از این طرحواره برای بیان «برابری» نیز استفاده می­کنند و اگر ساختی با مفهوم برتری با این طرحواره در زبانی مستند گردید، بی­شک باید برای آن ساخت همتایی با مفهوم شباهت یافت. مؤلفۀ مشترک در این طرحواره، وجود حرف اضافه­ای با مفهوم شباهت مثل like و as در انگلیسی است. ساختار بنیادین این طرحواره به صورت زیر است:

X is Y (like) Z: X is Y-er compared to Z

اگرچه این طرحواره از اساس برای بیان مفهوم برابری به خدمت گرفته می­شود، اما در زبان فارسی نیز شواهدی از حضور این طرحواره مستند شده­اند با این تفاوت که در بیان برتری، فعل جمله منفی است. شواهد زیر این طرحواره را در فارسی نشان می­دهند:

22) امین مثل کیان باهوش نیست.

23) شهین به اندازۀ فریده بامطالعه نیست.

4ـ8. طرحوارۀ رویداد «مبتدا»

هاینه (1997: 120) اذعان می­دارد که در طرحوارۀ رویداد مبتدا، گروه­های اسمی مقایسه‌شونده و استاندارد در ترکیبی عطفی به‌صورت مبتدا در آغاز جمله ظاهر می­شوند و بندی که پس از این دو گروه اسمی هویدا می­شود، صفتی مطلق را به مقایسه‌شونده نسبت می­دهد؛ حال آنکه مفهوم رمزگذاری‌شدۀ نهایی، مفهوم برتری است. هاینه (1997: 120) ساختِ As regards David and Bob, David is tal (er) در انگلیسی را تا حدودی تابع طرحوارۀ مبتدا می­داند. این طرحواره بهص ورت فرمول زیر صورت­بندی می­شود:

 X and Z, X is Y> X is Y-er than Z

شواهد زبان فارسی حاکی از آنند که گروه­های اسمی مبتداشده در واقع، به همراه حرف اضافه­های «بین»، «از بین» و «میان» و در قالب یک گروه حرف اضافه­ای در ابتدای جمله پدیدار می­شوند.

24) بین کیان و اتابک، کیان باهوشه.

25) از بین ارکیده و زنبق، زنبق قشنگه.

4ـ9 . طرحواره­های رویداد ویژۀ فارسی برای بیان ساخت «برتر»

پس از ارائۀ شواهدی از بیان ساخت برتر در فارسی بر مبنای هشت طرحوارۀ رویداد ارائه‌شده از سوی هاینه (1997)، اینک به طرحواره­هایی اشاره می­کنیم که به نظر می­رسد ویژۀ زبان فارسی باشند و از این رو، در پژوهش هاینه به آنها اشاره نشده است.

4ـ9ـ1. طرحوارۀ رویداد «اضافی»

طرحوارۀ رویداد اضافی همانگونه که از نام آن پیداست، بر اساس نوعی ساخت اضافی پا به عرصۀ وجود می­گذارد که این ترکیب هسته و اضافه در جمله، مفهوم ساخت برتر را رمزگذاری می­کند. در مثال (39) گروه اضافی «پیروزِ میدان»، در واقع، برتربودن
 مقایسه­شونده (پرسپولیس) را به استاندارد (استقلال) نشان می­دهد. همان­طور که شواهد پژوهش ایمانی (1402) در خصوص این طرحواره در بیان ساخت عالی نیز نشان می­دهد، در بیان ساخت برتر از رهگذر ساخت اضافه، واژه­های مشخص و ثابتی شرکت می­کنند که می­توان گفت به‌صورت اصطلاحی به کار می­روند. همچنین، می­توان مشاهده نمود که طرحوارۀ اضافی، ترکیبی با طرحوارۀ «مبتدا» را نیز به نمایش می­گذارد.

26) در جدال پرسپولیس و استقلال، پرسپولیس پیروز میدان بود.

4ـ9ـ2. طرحوارۀ رویداد «معرفه»

طرحوارۀ رویداد «معرفه» تلفیقی از طرحوارۀ رویداد مبتدا و رمزگذاری معرفگی است. در این طرحواره نیز، دو گروه اسمی به همراه حرف اضافه­های «بین»، «از بین»، «میان» و یا «ازمیان» در قالب یک ساخت عطفی مبتدا می­شوند، اما تفاوت این طرحواره با طرحوارۀ «مبتدا» در این است که در طرحوارۀ معرفگی، صفت به‌صورت معرفه در جمله ظاهر
می­شود. مثال (38) شاهدی از این طرحواره در فارسی است. در مثال (39)، مقایسه­شونده خود بخشی از یک ساخت برتر یعنی مقایسۀ میان جنس ارزان و گران است؛ یعنی لازم است به‌صورت «گرونتر» یا در اصل «آن چه گرانتر است» ـ یعنی به‌صورت بند موصولی ـ ظاهر شود، ولی با صورت صفت مطلق معرفه حاضر شده و از آن، معنای برتر برداشت می­شود. لازم به یادآوری است که این معرفه­بودگی صفت می­تواند به خودِ صورت صرفی برتر هم تسری پیدا کند و صورت «گرونتره» در ساخت « همیشه گرونتره بهتر نیست» را نیز ایجاد نماید. در این طرحواره همچنین، می­توان مشاهده نمود که مثلاً در شاهد (38) ترکیبی با طرحوارۀ «مبتدا» به تحقق پیوسته ­است. برای این طرحواره، فرمول زیر را می­توان ارائه داد که در آن N نمایندۀ هسته و G نمایندۀ وابسته در فارسی است:        

 X and Z, X (or Z) is NG 

27) بین کیان و آروین، مهربونه کیانه.

28) همیشه گرونه بهتر نیست.

4ـ9ـ3. طرحوارۀ رویداد «اندام­واژه»

لازم به ذکر است که اندام‌واژه­ها در قالب ساخت­های اصطلاحی به رمزگذاری مفهوم برتر می­پردازند. به بیان دیگر، حضور اندام‌واژه­ها در یک ساخت به‌منظور بیان مفهوم برتری، ساختی غیرشفاف با معنایی ترکیب­ناپذیر را رقم می­زند. از این رو، می­توان این طرحواره را طرحواره­ای آمیخته متشکل از طرحوارۀ اندام‌واژه و طرحوارۀ اصطلاحی دانست. برای این طرحواره، فرمول زیر را می­توان ارائه داد که در آن، BO نشان­دهندۀ «اندام‌واژه» است.

 X is (not) BO to Z    

در ادامه، به اندام‌واژه­ها و طرحواره­های رویداد ساخته‌شده از آنها اشاره می­کنیم[46].

• اندام‌واژۀ پا:

29) فلان عالم و دانشمند انقدر بزرگوار و دانا و فهیم است که تو حتی به گرد پای او هم نمی‌رسی، چه رسد به اینکه اسم دانشمند روی خودت بگذاری!

• اندام‌واژۀ روی:

30) هیتلر در جنایتکاری روی چنگیزخان مغول را سفید کرد.

• اندام واژۀ انگشت:

31) تو انگشت کوچیکۀ اونم نمی‌شی.

 

 

• اندام­واژۀ سر:

32) امروز دخترعموم بم [بهم] گفت یه کم انصاف داشته باش، شوهرت ازت سره، قبول کن، خیلی دلم شکست بخدا، شوهرم ازم سر نیس.

• اندام­واژۀ مو:

33) خدایی یک تار موی امیرعبداللهیان می‌ارزه به کل هیکل ظریف.

4ـ9ـ4. طرحوارۀ رویداد «حیوانات»

در طرحوارۀ رویداد حیوانات، مفهوم برتری با به‌خدمت‌گرفتن هستارهای حیوانی رمزگذاری می­شود. شواهدی که در این جستار برای این طرحواره گردآوری شده همگی در قالب اصطلاح و ضرب­المثل هستند. به عبارتی، این موارد از دستۀ طرحواره­های اصطلاحی هستند، اما چون به‌طور مشخص از هستارهای حیوانی برای بیان مفهوم برتری استفاده کرده­اند، ترجیح دادیم آنها را در طرحوارۀ جداگانه­ای دسته‌بندی کنیم. این طرحواره را می­توان از اقسام طرحواره­های تلفیقی نیز به شمار آورد. از این رو، نمی­توان ساخت این طرحواره­ها را با فرمولی مشخص به نمایش گذاشت، چون این شواهد تک‌به‌تک به خاطر سپرده می­شوند:

34) اگر تو کلاغی، من بچه‌کلاغ‌ام[47].

35) خر که جو دید کاه نمی­خوره[48].

 

4ـ9ـ5. طرحوارۀ رویداد «محمول دوگانه»

در طرحوارۀ رویداد محمول دوگانه، دو محمول یا صفت با هم مقایسه می­شوند. این طرحواره، در واقع، مشتمل بر دو گزارۀ فرضی است که در هر یک، هستاری مشخص از رهگذر صفت، توصیف شده و در نهایت، مقایسۀ بین صفات ارائه­شده در رابطه با آن هستار مشخص به انجام رسیده ­است. برای این طرحواره فرمول زیر را می­توان پیشنهاد نمود که در آن N اسمِ حامل دو صفتی است که در ساخت برتر مقایسه می‌شوند و Y و Y`هم صفاتی هستند که مقایسه می‌شوند:

N is more Y than Y`

36) این فیلم بیشتر خنده­داره تا ترسناک.

37) شیما بیشتر وسواسیه تا تمیز.

4ـ9ـ6. طرحوارۀ رویداد «اصطلاحی»

طرحوارۀ رویداد اصطلاحی، ساختی را به تصویر می­کشد که در فارسی، نوعی اصطلاح یا ضرب­المثل است که معنای برتری را از رهگذر عبارتی بیان می­کند که معنای ترکیب­پذیر ندارد. از این رو، باید متذکر شویم که به‌لحاظ منحصربه‌فرد بودن این مثال­ها ـ که بیشتر جنبۀ فرهنگی و اجتماعی دارند و احتمالاً فقط در زبان فارسی و فقط از سوی گویشوران این زبان با فرهنگ منحصربهف رد خود به کار گرفته می­شوند ـ این شواهد همگی به خاطر سپرده می­شوند. نکتۀ قابل‌تأمل در شواهد این طرحواره آن است که غالب این شواهد، طرحواره­های تلفیقی را به نمایش می­گذارند. به عبارت دیگ،ر در این شواهد اصطلاحی، معنای ساخت برتر از آمیختگی دو طرحواره شکل گرفته است. این شواهد را بدون فرمول و طرحواره ارائه می­دهیم و تأکید می­کنیم که این شواهد همگی به خاطر سپرده می­شوند:

38) (صد) رحمت به دزد سرگردنه (در این شاهد، طرحوارۀ رویداد هدف نیز، به کار رفته­است).

39) قوزبالاقوز (در این شاهد، طرحوارۀ اندام‌واژه و طرحوارۀ مکان نیز، به کار رفته ­است).

40) آنچه تو از رو می­خوانی، من از برم[49].

4ـ9ـ7. طرحوارۀ رویداد «وجهی»

هاینه (1997) در توصیف ساختار دستوری­شدۀ افعال وجهی که از زیرمجموعه­های افعال معین هستند، به طرحوارۀ ارزیابی اشاره می­کند و این مفهوم را از انواع مفاهیمی می­داند که از سوی افعال معین رمزگذاری می­شوند. این مسئله به این معناست که عبارتی که به‌عنوان ارزیابی مطرح می­شود می­تواند از ساخت برتر برخوردار باشد (مثل بهتر است) و نه دو عبارت اسمی، بلکه دو گزاره را با هم مقایسه می­کند. از همین روست که مشاهده می­شود که مفهوم ارزیابی اساساً مبین مفهوم برتری است و به ارزیابی و مقایسۀ دو وضعیت می­پردازد. اگر چه در این میان، معمولاً تنها وضعیتی که در جایگاه مقایسه‌شونده قرار دارد، بیان می­شود و ممکن است وضعیت استاندارد اصلاً مطرح نشود. از این رو، می­توان چنین برداشت نمود که درک مفهوم برتری مقایسه‌شونده نسبت به استاندارد از رهگذر طرحوارۀ ارزیابی، تنها در متن و گفتمان، محقق می­گردد. برای این طرحواره، فرمول زیر را می‌توان ارائه داد:

It is better to do X than to do Z                                                          

41) بهتره بری (تا بمونی).

42) عاقلانه­تر اینه که همه چیز رو بهش بگم (تا این­که نگم).

4ـ10. نمودار طرحواره­های رویداد ساخت برتر در فارسی

پس از ارائۀ طرحواره­های بیان ساخت برتر در فارسی، اینک تمام طرحواره­ها و شواهد مرتبط با آنها را درجدول (4) به نمایش می­گذاریم:

جدول (4): طرحواره­های رویداد ساخت برتر در فارسی

طرحوارۀ رویداد	مثال
1. طرحوارۀ رویداد «کنش»	جاریم توی آشپزی حریف من نیست.
2. طرحوارۀ رویداد «مکان»	عراق در حد و اندازۀ فوتبال ایران نیست.
3. طرحوارۀ رویداد «منبع»	فریده از سیما قدبلندتره.
4. طرحوارۀ رویداد «مقصد»	یک تار موی منصوریان شرف دارد به شفر.
5. طرحوارۀ رویداد «قطبیت»	ترجیح میدم گشنه بمونم، ولی غذای بیمارستان رو نخورم.
6. طرحوارۀ رویداد «توالی»	تو خوش‌خطی، اول مامانم بعد بابام.
7. طرحوارۀ رویداد «شباهت»	علیرضا مثل کیان مسئولیت­پذیر نیست.
8. طرحوارۀ رویداد «مبتدا»	بین شرمین و مینا، شرمین با احساسه.
9. طرحوارۀ رویداد «اضافی»	امروز استقلال پیروز میدان دربی می‌شود یا پرسپولیس؟
10. طرحوارۀ رویداد «معرفه»	بین تو و خواهرت، تو دست‌ودلبازه­ای.
11. طرحوارۀ رویداد «اندام­واژه»	خیلی به شوهرش سره.
12. طرحوارۀ رویداد «حیوانات»	اگه تو کلاغی، من بچه کلاغ‌ام.
13. طرحوارۀ رویداد «محمول دوگانه»	بیشتر ترسوئه تا عاقل.
14. طرحوارۀ رویداد «اصطلاحی»	صد رحمت به علی.
15. طرحوارۀ رویداد «وجهی»	درستش اینه که حقیقت رو بگی.

5. بحث و نتیجه‌گیری

در این جستار و با استفاده از رویکرد شناختی هاینه (1997) کوشیدیم نشان دهیم که مفهوم دستوری «برتری» مفهومی است که رمزگذاری آن در زبان­های دنیا از رهگذرکنار هم قرار گرفتن ساخت­های مختلف و مشخص زبانی در قالب الگوهایی انتزاعی محقق می­گردد. این الگوها دستوری­شدگی اجزای واژگانی حاضر در ساخت زبانی «برتر» را به نمایش می­گذارند، چرا که غالباً از معانی عینی و ملموس خود تهی شده تا بتوانند مفهومی دستوری را بیان نمایند. به بیان دیگر، در روندی تاریخی در شالودۀ درونی اجزای ساخت، ارتباطات داخلی مستحکم­تری پدیدار می­گردد تا به جای بیان معانی واژگانی مستقل و دور از هم، تنها یک مفهوم دستوری یکپارچه را از رهگذر ساختی پیچیده و چندجزئی رمزگذاری کنند.  داده­های این پژوهش حاکی از آنند که فهم دستور ساخت­های برتر، تنها از طریق ساختاری مشخص، یکنواخت و یکدست زبانی میسر نیست، بلکه به این منظور باید کل منابع مفهومی حامل معنای برتری را در نظر گرفت. بر این اساس، مشاهده گردید که زبان فارسی در بیان مفهوم برتری از حداقل پانزده الگوی انتزاعی یا طرحوارۀ رویداد بهره می­گیرد. از این میان، هشت الگو (کنش، مکان، منبع، مقصد، قطبیت، توالی، شباهت و مبتدا) از سوی هاینه (1997) در رابطه با زبان­های دنیا معرفی شده­اند و هفت الگو (اضافی، معرفه، اندام‌واژه، حیوانات، محمول دوگانه، اصطلاحی و وجهی) الگوهایی هستند که به نظر می­رسد ویژۀ زبان فارسی باشند. این حقیقت حاکی از آن است که گویشوران فارسی در رمزگذاری ساخت برتر از خلاقیت زبانی فراوانی بهره جسته و حداکثر تجارب زیستی خود را در بیان این ساخت به خدمت گرفته­اند. این موضوع شاید اشاره­ای به ماهیت بنیادی مفهوم ساخت برتر در ذهن بشر داشته باشد. به بیان دیگر، هرچه در رمزگذاری یک مفهوم دستوری انتزاعی، منابع عینی بیشتری استفاده شوند که حاصل تعامل انسان با محیط پیرامون خویش هستند، شاید بتوان به اهمیت وجودی مفهوم مذکور در میان گویشوران زبان پی برد.

 

[1]. grammaticalization

[2]. comparison

[3]. superior comparative

[4]. comparative constructions

[5]. Heine, B.

[6]. Anderson, P. K.

[7]. Ultan, R.

[8]. Stassen, L.

[9]. https://tums.academia.edu/ShadiDavari

[10]. https://titus.uni-frankfurt.de/icil9/program.htm

[11]. superlative

[12]. positive

[13]. equative

[14]. superior comparative

[15]. inferior comparative

[16]. elative

[17]. excessive

[18]. comparee

[19]. predicate

[20]. degree marker

[21]. marker of standard

[22]. standard

[23]. action

[24]. location

[25]. source

[26]. goal

[27]. polarity

[28]. sequence

[29]. similarity

[30]. topic

[31]. prototype theory

[32]. Roch, E.

[33]. Kawaiisu

[34]. Zigmond, M. L.

3. accusative
4. nominative
5. emphatic
6. در شاهد 6 حرف اضافۀ مکانی «بر» مفهوم «بالای» مکانی را رمزگذاری می‌کند که بر برتری دلالت دارد، در شاهد 7، حرف اضافۀ مکانی «کنار» و متمم آن «شما»، بیان مبنای مقایسۀ هستار قد را میان دو هستار «من» و «شما» بر عهده دارد. در شاهد 8، بار دیگر، حرف اضافۀ مکانی «بغل»، مبنای مقایسه بین «بنز» و «بی‌ام‌و» را رقم می‌زند و واژۀ «خدا»، برتری «بنز» را به تصویر می‌کشد و نهایتاً در شاهد 9، حرف اضافۀ مکانی «بالا دست»، «بالای» مکانی را نشان می‌دهد که بر برتری دلالت می‌کند.

 

[39]. ablative adverbial phrase

[40]. dative

[41]. benefactive

[42]. directional

[43]. adversative

[44]. inequality

[45]. equation

[46]. ایمانی (1402) نیز به برخی از این اندام­واژه­ها در طرحواره­های ساخت عالی در فارسی اشاره کرده­ است.

[47]. وقتی کسی بخواهد به دیگری بگوید که درست است که تو زرنگ و باهوشی، ولی من از تو باهوش‌تر و زرنگ‌ترم، از این ضرب­المثل استفاده می­شود.

[48]. در این ضرب­ا­لمثل، مقایسه­ای بین جو (مقایسه‌شونده) و کاه (استاندارد) صورت گرفته ­است و زمانی به کار می­رود که بخواهیم از برتری مقایسه‌شونده نسبت به استاندارد صحبت کنیم.

[49]. این ضرب­المثل زمانی به کار می­رود که بخواهیم به کسی بفهمانیم فهم ما از مسئله­ای از فهم او بهتر است.

تعداد مشاهده مقاله: 235

تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 155