تحلیلی برون ـ اسکلتی از گروه کمّیت‌نمایِ زبانِ فارسی

1. مقدمه

پیشنهاد ابنی[1] (1987) مبنی بر همسانی ساختاری گروه اسمی با جمله، و نام‌گذاری این سازه با عنوان «گروه حرف تعریف[2]» با هستة D، نقطة عطفی در مطالعات نحو به‌شمار می‌آید و زمینه‌ساز شکل‌گیری پژوهش‌های نوینی در حوزة ساختار گروه اسمی شد. در این بررسی‌ها، زبان‌شناسان زایشی در جستجوی فرافکن‌های نقشی[3] بودند که می‌توانند در این فرافکن جای گیرند. جستجوهای آنها به معرفی فرافکن‌های نقشی حالت[4] (Loebel, 1994; Lamontagne and Travis, 1986)، جنس[5] (Picallo, 1991; Bernstien, 1993 )، شمار[6] (Ritter, 1991;1993) و طبقه‌نما[7] (Borer, 2005)، کمّیت‌نما[8] (Shlonsky, 1991; Giusti and Leko, 1995; Benmamoun, 1999; Bhattacharya, 2000; Przepiórkowski, 2000; Rutkowski, 2002; Borer, 2005) به عنوان فرافکن‌های میانیِ فرافکن حرف تعریف و فرافکن اسمی و گاهی فرافکنی (برای نمونه فرافکن کمّیت‌نما) بر فراز فرافکن حرف تعریف انجامید. با این حال، همچنان بر سر وجود هر کدام از این فرافکن‌ها بحث‌های فراوانی است. وجود برخی از این گروه‌ها توسط نظریه‌پردازان دیگر رد و یا اصلاح شده است.

در این راستا، در بررسی فرافکن کمّیت‌نما نیز بحث‌های فراوانی وجود دارد. برخی از زبانشناسان زایشی رأی به فرافکن میانی بودن این فرافکن داده‌اند (Rutkowski, 2002; Borer, 2005) و گیستی[9] (1991) و شلونسکی[10] (1991) معتقد به فرافکن میانی بودن آن نیستند و آن را در جایگاهی بالاتر از فرافکن حرف تعریف قرار می‌دهند. با وجود این ، هستة این فرافکن را کمّیت‌نماها و اعداد[11] اشغال می‌کنند (Rutkowski, 2002; Borer, 2005).

به طور کلی، اکثر پژوهش‌های انجام‌شده در حوزۀ فرافکن کمّیت‌نما از دیدگاه واژگان‌گرایی[12] بوده است. به تعبیر دیگر، واژگان علاوه‌بر صورت و معنی، نشان‌دهندة مقوله‌های دستوری و برچسب‌های موضوعی‌ است. از سوی دیگر، بورر[13] (2005) مدعی نبود اطلاعاتی چون مقوله‌های دستوری و برچسب‌های موضوعی در واژگان است. وی این اطلاعات را حشو[14] می‌داند؛ با این استدلال که نحو در مراحل بعد از ورود واژگان به درونداد محاسباتی[15] این اطلاعات را به واژگان اضافه می‌کند و اگر این اطلاعات از قبل در واژگان وجود داشته باشند، نحو اطلاعات تکراری را بازتولید می­کند که چنین رخدادی از نظر اقتصادی مقرون‌به‌صرفه نیست. بر این اساس، بنا به اقتصادی‌تر بودن انگارۀ بورر (2005) نسبت به انگاره یا نظریه‌های دیگر،  به نظر می­رسد این انگاره بر انگاره­ها یا نظریه‌های دیگر ارجحیت داشته باشد. بنابراین، انگارۀ برون ـ اسکلتی بورر (2005) به‌عنوان چارچوب نظری این پژوهش در نظر گرفته شد. براساس این انگاره، عریان‌واژه[16] به‌دلیل نداشتن ویژگی‌های دستوری از قبیل مقولۀ دستوری و برچسب‌های موضوعی هرگز نمی‌تواند شرایط ساختاری را بر توزیعش تحمیل کند. از این رو، ارزش مفهومی و تعبیر آن توسط محاسبات دستوری خاص مشخص می‌گردد. به معنای دیگر، این ساخت دستوری است که به یک قالب یا مجموعه‌ای از قالب‌ها منجر می‌شود که تعبیر را تعیین می‌کنند. در این انگاره بیشتر بار محاسباتی بر دوش ساختارهای نقشی است. از نظر بورر، ویژگی ساختارهای نقشی، ذاتی[17] و جهانی است. همچنین، فهرست و ترتیب فرافکن‌های نقشی ثابتی جهانی است. مقوله‌بندی فرافکن‌های واژگانی از طریق ساختار نقشی تحقق می‌یابد. افزون‌براین، مسئلۀ زبان عریان‌‌واژه‌هایی هستند که بیشترِ درک زبانی را شامل می‌شوند. محل ذخیرۀ این عریان‌‌واژه‌ها دایره‌المعارف[18] است که فهرستی از تمامی جفت‌های صدا (نمایۀ واجی) و معنا (بسته‌ای معنایی از ویژگی‌های مفهومی) را دربردارد. این عریان‌واژه‌ها از آرایۀ مفهومی[19] (انتخاب عریان‌‌واژه‌های نامرتب[20]) در ساختارها درونه­گذاری می‌شوند. ادغام عریان‌واژه‌ها از آرایۀ مفهومی، حوزه‌ای به نام حوزۀ واژگانی[21] ایجاد می‌کند و نه آنها (کلمه‌های محتوایی) بر ساختارها و نه ساختارها بر آنها تأثیری ندارند؛ تنها زمانی که اشتقاق تمام می‌شود، دستور به کل ساختار تعبیر اعطا می‌شود.

همانطور که بیان شد، در انگارۀ بورر (2005) هیچ مشخصۀ نحوی در واژگان وجود ندارد. وی هستۀ هر گروه نقشی را با ارزش باز معرفی می‌کند. برای نمونه، هستۀ گروه نقشی حرف تعریف، _d است که ارزش باز و d مقوله‌ را نشان می‌دهد. مجوزدهی این ارزش‌های باز در روند اشتقاق توسط عملگر مناسب (یک واژ ـ مستقل[22] (صورت‌ساز نقشی دستوری مستقل) مانند “will” در زبان انگلیسی یا یک مشخصۀ هستۀ انتزاعی[23] برای مثال، گذشته در همان زبان) صورت می‌پذیرد. این ارزش‌گذاری به دو صورت مستقیم (واژ ـ مستقل یا یک مشخصۀ هستۀ انتزاعی) و غیرمستقیم (عملگر گفتمانی[24] یا تطابق مشخصگر ـ هسته) انجام می‌شود. در ارزش‌گذاری‌ها، ارزش‌گذاری از طریق واژ ـ مستقل نیاز به حرکت هسته ندارد. در حالی که در ارزش‌گذاری از طریق مشخصۀ هستۀ انتزاعی، به‌دلیل عدم‌توانایی مشخصۀ هستۀ انتزاعی در بازنمایی واجی خود، یک میزبان واژگانی از هستۀ فرافکن پایین‌تر به این هستۀ حرکت می‌کند. چنین حرکتی می‌تواند پنهان یا آشکار باشد.

همچنین، در این انگاره ارزش باز را نشان می‌دهد و # مقولۀ کمّیت‌نما را نشانه‌گذاری می‌کند. فرافکن نقشی کمّیت‌نما فرافکنی میانی در فرافکن حرف تعریف است. فرافکن حرف تعریف حاوی فرافکن کمّیت‌نما، فرافکن طبقه‌نما و گروه اسمی است. ارزش‌گذارهای این فرافکن نقشی اعداد و کمّیت‌نماها هستند (Borer, 2005). مثال (1) نمونه‌ای از اشتقاق گروه حرف تعریف در زبان انگلیسی برپایة انگاره بورر (2005) را نشان می‌دهد.

1. Three cats

[_{DP d} [_#P three_# [_CL^max cat.

در مثال‌ (1)، “three” به‌عنوان واژ ـ مستقل، ارزش باز فرافکن نقشی کمّیت‌نما (_#) و مشخصة هستة انتزاعی

در این راستا، با وجود پژوهش‌هایی اندک در حوزة فرافکن کمّیت‌نما و همچنین، اختلاف نظرهای موجود در خصوص میانی بودن یا نبودن این فرافکن در زبان فارسی، بررسی این فرافکن با دیدگاهی متفاوت ضروری و کارآمد به نظر می‌رسد. بر این اساس، می­توان ماهیت فرافکن کمّیت‌نما در زبان فارسی را برپایة انگاره برون ـ اسکلتی بورر (2005) بررسی و تحلیل کرد و به پرسش‌های زیر پاسخ داد.

1. چگونه اعداد هستة گروه کمّیت‌نمایِ زبان فارسی را براساس انگارۀ برون ـ ‌اسکلتی بورر (2005) ارزش‌گذاری می‌کنند؟
2. چگونه کمّیت‌نماها هستة گروه کمّیت‌نمایِ زبان فارسی را براساس انگارۀ برون ـ ‌اسکلتی بورر (2005) ارزش‌گذاری می‌کنند؟
3. پیشینة پژوهش

در این بخش، ابتدا به معرفی اجمالی مهم‌ترین پژوهش‌های صورت‌گرفته در مورد فرافکن کمّیت‌نما در زبان‌های غیرفارسی و سپس، به معرفی پژوهش‌های انجام‌شده در زبان فارسی پرداخته خواهد شد.

گیستی (1991) با بررسی زبان انگلیسی، ایتالیایی و آلمانی اسم‌های کمّی‌شده[25] مانند “many children” را متعلق به گروه نقشی کمّیت‌نما می‌داند که “Q” مقولة نقشی محسوب می­شود و یک گروه حرف تعریف یا گروه اسمی را به‌عنوان متمم خود انتخاب می‌کند.

شلونسکی (1991) کمّیت‌نمای “kol” به معنی «همه» را در زبان عبری هستة نقشی در نظر می‌گیرد که یک گروه حرف تعریف را به‌عنوان متمم انتخاب می‌کند. با این ادعا، وی ادعای ابنی (1987) مبنی بر مشخصگر گروه حرف تعریف بودن کمّیت‌نماها و ادعای اسپورتیچ[26] (1988) مبنی بر افزوده بودن آنها را، رد می‌کند.

روتکوفسکی[27] (2000) مدعی می‌شود که لازم است شمار در زبان‌های لهستانی[28] و استونیایی[29] به‌عنوان یک هستة نقشی مابین گروه حرف تعریف و گروه اسمی در نظر گرفته شود و آن را گروه کمّیت‌نما می‌نامد. وی اثبات می‌کند که این گروه نقشی در زبان‌های اسلاوی و اورالی[30] نیز حضور دارد.

سمیعیان[31] (1983) با توجه به قرار گرفتن کمّیت‌نماها در ساخت بخشی[32] (برای مثال، همه، تمام، بیشتر، بعضی، بسیاری) و یا قرار گرفتن همزمان آنها در ساخت بخشی و گروه اسمی یا ساخت غیربخشی[33] (برای نمونه، خیلی، کمی، قدری، همه نوع، چند نوع) کمّیت‌نماهای زبان فارسی را به دو گروه تقسیم می‌کند.

معظمی (1385) معتقد به جایگاه بالاتر گروه کمّیت‌نمای زبان فارسی نسبت به گروه حرف تعریف است. وی کمّیت‌نماها را به دو گروه تقسیم می‌کند. گروهی که جایگاه آنها از ابتدا در گروه کمّیت‌نماست و گروهی که جایگاه ابتدایی آنها درون گروه حرف تعریف است و به‌منظور بازبینی مشخصة کمّیت‌نمایی و گرفتن دامنه نسبت به عناصر دیگر در گروه به گروه کمّیت‌نما حرکت می‌کنند.

قدیری (1393) کمّیت‌نماهای «خیلی» و «بعضی» را هستة گروه کمّیت‌نما در نظر می‌گیرد و بیان می‌دارد که این عناصر هم در ساخت کمّی و هم  در ساخت بخشی زبان فارسی حضور دارند. وی گروه کمّیت‌نما را به پیروی از کاواشیما[34] (1994) در جایگاه بالاتر از گروه حرف تعریف قرار می‌دهد.

رحیمیان و مولودی (1395) براساس چارچوب نظری هادلستون و پولوم[35] (2002)، قائل به گروه نقشی کمّیت‌نما در زبان فارسی‌اند. متمم این گروه، گروه اسمی است.

گیستی (1991)، شلونسکی (1991) و کاواشیما (1994) و به تبعیت از آن قدیری (1393) مبنای استدلال جایگاه گروه کمّیت‌نما بر فراز گروه حرف تعریف را رفتار “kol” یا “all” به معنی «همه» می‌دانند. برای نمونه، شلونسکی (1991) گروه کمّیت‌نمای “kol ha-praxim” را با هستة آغازی کمّیت‌نما و گروه حرف تعریف با هستة حرف تعریف “ha-” و گروه اسمی “praxim” «گل‌ها» را متمم آن می‌داند. این در حالی است که کمّیت‌نمای شناور “kol” می‌تواند در جایگاه پایانی بعد از گروه حرف تعریف قرار گیرد. در این حالت، وی معتقد است که بنا به اصل حرکت آلفا[36] گروه حرف تعریف از جایگاه متمم گروه کمّیت‌نما به جایگاه مشخصگر گروه کمّیت‌نما حرکت کرده است. شکل (1) نشان‌دهندۀ این حرکت است.

در مقابل، بورر (2005) معتقد است که “kol” در زبان عبری و “all” در زبان انگلیسی (به طور کلی، کمّیت‌نماهای جهانی در تمامی زبان‌ها) قادر به ارزش‌گذاری هستة گروه کمّیت‌نما هستند و در صورت خوانش قوی[37] داشتن، ارزش‌ باز هستة گروه حرف تعریف را نیز ارزش‌گذاری می‌کنند. بنابراین، گروه حرف تعریف بر فراز گروه کمّیت‌نما واقع می‌شود. وی جایگاه متفاوت کمّیت‌نماهای جهانی را به خوانش ضعیف[38] و قوی آنها مرتبط می‌داند: اگر کمّیت‌نما خوانش ضعیف داشته باشد، تنها قادر به ارزش‌گذاری ارزش باز فرافکن کمّیت‌نماست. از این رو، کمّیت‌نما در جایگاه میانی و در ترتیب کلمات بعد از هستة فرافکن نقشیِ حرف تعریف قرار می‌گیرد.

3. روش

پژوهش حاضر پژوهشی توصیفی ـ تحلیلی است. داده‌های این پژوهش جملات، بندها و گروه‌های کمّیت‌نمای زبان فارسی رسمی (نوشتاری) است. نویسندگان تلاش کردند تا حد امکان از کاربرد داده‌های محاوره‌ای به دلیل تأثیر عوامل جامعه‌شناختی پرهیز کنند. همچنین، برخی از این داده‌ها بر اساس شمّ زبانی نویسندگانی انتخاب شده‌اند که فارسی زبان‌اند. انگارۀ برون ـ اسکلتی بورر (2005) به منظور تحلیل و تبیین داده‌های زبان فارسی در نظر گرفته شد.

4. تحلیل داده‌ها

در این بخش، به توصیف و تحلیل داده‌های زبان فارسی حاوی کمّیت‌نما براساس انگارۀ برون ـ اسکلتی بورر (2005) پرداخته می‌شود.

همانطور که پیش‌تر گفته شد، به باور بورر (2005)، در فرافکن حرف تعریف، فرافکن کمّیت‌نما بر فرافکن طبقه‌نما مسلط است. در زبان انگلیسی، اعداد و کمّیت‌نماها هستۀ فرافکن کمّیت‌نما را ارزش‌گذاری می‌کنند. این فرافکن می‌تواند در ساختار فرافکن حرف تعریف حضور نداشته باشد که در این صورت، منجر به تعبیری غیرکمّی از فرافکن حرف تعریف خواهد شد.

از طرف دیگر، کمّیت‌نماهای غیربخشی[39] به آن دسته از کمّیت‌نماها گفته می‌شود که در ساختار گروه اسمی در زبان فارسی حضور می‌یابند و به تعبیر سمیعیان (1983) شامل «خیلی، کمی، قدری، یک‌ذره، یک خرده، هر نوع، هر قدر، هر چه، همه­گونه، همه نوع، چند نوع، چقدر، هیچ نوع، هیچ چیز، این همه و آن همه» است. وی کمّیت‌نماهای «بعضی و بسیاری» را به‌عنوان کمّیت‌نماهای بخشی درنظرمی‌گیرد. کمّیت‌نماهای بخشی در ساخت بخشی ظاهر می‌شوند. ساخت بخشی زبان فارسی حاوی گروه‌های کمّیت‌نما و عدد با یک گروه اسمی معرفه همراه با حرف اضافۀ «از» یا کسرۀ اضافه است (Samiian,1983). برای مثال، «بعضی از مجروحان» یا «تمامِ کتاب‌ها» نمونه‌هایی از ساخت بخشی زبان فارسی‌اند. با این حال، قدیری (1393) بر این باور است که کمّیت‌نماهایی چون «بعضی و خیلی» برخلاف نظر سمیعیان (1983) که معتقد است تنها در ساخت بخشی حضور می‌یابد، در ساخت گروه اسمی سادۀ زبان فارسی، یا به تعبیر دیگر ساخت غیربخشی (برای نمونه، «بعضی فیلم‌ها») مشاهده شده‌اند. همچنین، کمّیت‌نمای بخشی «بسیاری» نیز در ساخت غیربخشی همچون «بسیاری دانش‌آموزان، بسیاری بیماران» ظاهر می‌شود. بر این اساس، تجزیه و تحلیل برخی نمونه‌های گروه حرف تعریف در زبان فارسی که حاوی کمّیت‌نماهای غیربخشی و اعداد هستند در زیر آمده است.

بنا به پژوهش بورر (2005)، اسم‌ها در برخی جایگاه‌ها نیاز به تقسیم‌شدن[40] دارند؛ این عملکرد تقسیم‌شدن در زبانی مثل زبان انگلیسی با استفاده از ساختار تقسیم‌کننده‌ای[41] مانند تصریف جمع[42] انجام می‌شود. وی قابل‌شمارش[43] بودن اسم‌ها و اسم توده[44] بودن آنها را مسئله‌ای دستوری و بی‌ارتباط به عامل‌های معنایی واژه‌ها می‌داند؛ زیرا که تعبیر اسم توده به نبود ساختار تقسیم‌کننده‌ و به تبع آن، گروه طبقه‌نما در گروه حرف تعریف وابسته است. در این گروه (گروه طبقه‌نما)، به صورت هسته با ارزش باز _DIV نشان داده می‌شود که “DIV” نشان‌دهندۀ “divider” یا «تقسیم‌گر» است. تصریف جمع و طبقه‌نمای[45] مستقل (ممیزها) می‌تواند _DIV را ارزش‌گذاری کند. در صورتی‌که در فرایند اشتقاق مشخصة هستة انتزاعی، عامل ارزش‌گذاری ارزش باز _DIV باشد، هستۀ گروه اسمی به منظور برآورده کردن بازنمایی واجی این مشخصه باید به هستة گروه طبقه‌نما حرکت کند تا برونداد واجی مناسب ایجاد شود. در حالی که اگر عامل ارزش‌گذاری واژ ـ مستقل باشد، این حرکت منتفی می‌شود. همانطور که بیان شد، در انگارة برون ـ اسکلتی بورر (2005) امکان ارزش‌گذاری به دو صورت مستقیم و غیرمستقیم وجود دارد. در ارزش‌گذاری مستقیم مشخصة هستة انتزاعی یا واژ ـ مستقل ارزش باز هستۀ فرافکن طبقه‌نما _DIV را ارزش‌گذاری می‌کند و ارزش‌گذاری غیرمستقیم این هسته از طریق عملگر گفتمانی یا تطابق مشخص‌گر ـ هسته رخ می‌دهد. با در نظر گرفتن نکته‌های بیان‌شده، اشتقاق گروه حرف تعریف فاعلیِ «تعدادی سیب» در مثال (2. الف) با توجه به بازنمایی (2. ب) در زیر آمده است.

2. الف: تعدادی سیب روی زمین ریخته است.

ب: [_DP [._d [_#P تعدادی [_#  [ _CL^max [_DIV

اشتقاق مثال (2) با ادغام عریان‌واژۀ «سیب» از حوزة واژگانی با هستة گروه اسمی آغاز می‌شود. در ادامة اشتقاق مثال (2)، عنصر نقشی تهی[47] ارزش باز گروه طبقه‌نما _DIV را ارزش‌گذاری می‌کند تا از خوانش اسم توده جلوگیری شود. سپس، کمّیت‌نمای «تعدادی» در مشخصگر گروه کمّیت‌نما ادغام می‌شود. این مشخصگر از طریق ارزش‌گذاری غیرمستقیمِ مشخصگر ـ هسته ارزش باز _# را ارزش‌گذاری می‌کند.

2. الف: سینا کمی شکر داخل فنجان ریخت.

    ب:  [_DP [._d [_#P کمی [_#  [_NP [_N شکر]]]]]].

در مرحلۀ اول اشتقاق گروه حرف تعریف مفعولی در مثال (3)، عریان‌واژۀ «شکر» با هستۀ گروه اسمی ادغام می‌شود. در این گروه حرف تعریف هیچ گونه ساختار تقسیم‌کننده‌ای از قبیل مشخصۀ هستۀ انتزاعی و طبقه‌نما حضور ندارد. از این رو، این گروه حرف تعریف فاقد گروه طبقه‌نماست. در مرحلة آخر، کمّیت‌نمای «کمی» در مشخصگر گروه کمّیت‌نما ادغام می‌شود و در این جایگاه از طریق مطابقة مشخصگر ـ هسته ارزش باز _# را ارزش‌گذاری می‌کند.

3. الف: بعضی دانشجوها درس زبان‌شناسی را حذف کرده‌اند.

ب: [_DP [._d [_#P بعضی [_#  [ _CL^max [ دانشجو._DIV

              تبیین اشتقاق گروه حرف تعریف فاعلی «بعضی دانشجوها» بر مبنای پژوهش بورر (2005) در مثال (3) به این صورت است که عریان‌واژۀ «دانشجو» از حوزة واژگانی با هستة گروه اسمی ادغام می‌شود.  با توجه به تکواژ بودن جمع در زبان فارسی و براساس نظر بورر (2005)، جمع در زبان فارسی مشخصة هستة انتزاعی است. مشخصة هستة انتزاعی جمع

4. الف: واکسن‌ها از مرگ بسیاری بیماران جلوگیری کردند.

ب: [_DP [._d [_#P بسیاری [_#  [ _CL^max [ بیمار._DIV

              همچنین، تحلیل گروه حرف تعریف «بسیاری بیماران»  در مثال (4) به این قرار است که که عریان‌واژۀ «بیمار»، بعد از ادغام در هستۀ گروه اسمی با توجه به ارزش‌گذاری ارزش باز _DIV در گروه طبقه‌نما، توسط مشخصۀ هستۀ انتزاعی به منظور بازنمایی این مشخصه به هستۀ گروه طبقه‌نما ارتقا می‌یابد. سپس، کمّیت‌نمای «بسیاری» در مشخصگر گروه کمّیت‌نما ادغام می‌شود. این ادغام به ارزش‌گذاری ارزش باز گروه کمّیت‌نما _# از طریق مطابقۀ مشخصگر ـ هسته ارزش باز _# منتهی می‌شود. در ادامۀ روند اشتقاق، در [48]PF اسم «بیماران» بازنمایی واجی می‌یابد.

شکل (2) بازنمایی برون ـ اسکلتی گروه حرف تعریف «بسیاری بیماران» در مثال (4) را بر پایۀ نظریۀ بورر (2005) ارئه می‌دهد.

به‌علاوه، اعداد نیز قادر به ارزش‌گذاری ارزش باز گروه کمّیت‌نما هستند.

5. الف: دو کتاب را از روی قفسه بردارید.

ب: [_DP [._d [_#P دو [_#  [ _CL^max دو [_DIV  [_NP [_N کتاب]]]]]]]].

اشتقاق گروه حرف تعریف مفعولی «دو کتاب» در جملة (5) اینگونه است: ابتدا عریان‌واژة «کتاب» از حوزة واژگانی با هستة گروه اسمی ادغام می‌شود. نکتة قابل‌توجه این است که بورر (2005) قائل به عملکرد تقسیم‌گری برای اعداد در برخی زبان‌ها مثل زبان مجارستانی است؛ به این شرط که در زبان موردنظر تصریف جمع وجود داشته باشد و هرگز با اعداد یا کمّیت‌نماها به طور همزمان رخ ندهد. همانطور که نمونه‌های (3) و (4) نشان می‌دهند، در زبان فارسی تصریف جمع با کمّیت‌نماها ظاهر می‌شود. با وجود این، ظهور همزمان تصریف جمع با اعداد در زبان فارسی به ساختار غیردستوری منجر می‌شود. برای نمونه، ساختار «^*دو کتاب‌ها» غیردستوری است. بنابراین، یکی از شروط معرفی‌شده توسط بورر (2005) به منظور در نظر گرفتن اعداد به عنوان تقسیم‌گر در زبان فارسی برآورده شده است. در این راستا، با توجه به شرط بیان‌شده، «دو» از حوزة واژگانی در مشخصگر گروه طبقه‌نما ادغام شده و هستۀ گروه طبقه‌نما (_DIV) را ارزش‌گذاری می‌کند. در ادامة اشتقاق، با توجه به اینکه اعداد ارزش باز _# را نیز ارزش‌گذاری می‌کنند، «دو» به این منظور به مشخصگر گروه کمّیت‌نما ارتقا می‌یابد تا در آن جایگاه به‌طور غیرمستقیم و از طریق مطابقت مشخص‌گر ـ هسته ارزش باز هستۀ گروه کمّیت‌نما یعنی _# را ارزش‌گذاری کند.

6. الف: سه تا دختر در تصادف اتوبوس مجروح شدند.

ب: [_DP [._d [_#P سه [_#  [ _CL^max سه [ تا_DIV  [_NP [_N دختر]]]]]]]].

قبل از ورد به تحلیل گروه فاعلی «سه تا دختر» در جملة (6) برپایة انگارۀ بورر (2005)، لازم است به چند نکته اشاره شود. در این مثال «تا» به‌عنوان طبقه‌نما، تقسیم‌گر محسوب می‌شود و مانند تصریف جمع، ارزش باز فرافکن طبقه‌نما (_DIV) را ارزش‌گذاری می‌کند. با توجه به اینکه اعداد نیز در زبان فارسی تقسیم‌گر محسوب می‌شوند، در مثال (6) و براساس نظریۀ بورر (2005)، این مسئله به ساختار غیردستوری می‌انجامد؛ زیرا که وجود دو ارزش‌گذار عدد «سه» و طبقه‌نمای «تا» برای یک ارزش باز (_DIV) منجر به نشان‌گذاری دوگانه[50] می‌شود. در نتیجه، با توجه به اینکه بورر (2005) به چنین ساختاری نپرداخته است، نویسندگان به قیاس با رفتار کمّیت‌نمای جهانی “all” در زبان انگلیسی فرضی را مطرح می‌کنند. بدین ترتیب، کمّیت‌نمای جهانی “all”، در صورت وجود ارزش‌گذار دیگری برای ارزش‌باز گروه حرف تعریف _d و ارزش باز گروه کمّیت‌نما _#، به‌عنوان توصیفگر در مشخصگر گروه کمّیت‌نما ادغام می‌شود و امکان ارزش‌گذاری از آن سلب می‌شود. رفتار کمیت‌نمای جهانی “all” در حضور حرف تعریف “the” که ارزش‌گذارِ ارزش باز گروه حرف تعریف _d و گروه کمّیت‌نما _# است، در مثال (7) بازنمایی شده است. در این مثال کمّیت‌نمای جهانی “all” امکان ارزش‌گذاری خود را با توجه به حضور ارزش‌گذار دیگر از دست می‌دهد و تنها به‌عنوان توصیفگرِ گروه کمّیت‌نما در این گروه ادغام می‌شود و به‌عنوان توصیفگر به جایگاه مشخصگر گروه حرف تعریف حرکت می­کند.

7. [_DP all [_D the d [_#P all [ the _#(DIV) [_CL^max the_DIV(#) [_NP table]]]]]] (Borer, 2005:173).

بدین ترتیب، به نظر می‌رسد می‌توان رفتار کمّیت‌نماهای زبان فارسی را در حضور همزمان با اعداد، مشابه کمّیت‌نمای جهانی “all” در نظر گرفت. با پذیرش این فرض، اشتقاق گروه حرف تعریف «سه تا دختر» با ادغام «دختر» از حوزة واژگانی در هستة گروه اسمی آغاز می‌شود. در ادامة اشتقاق، واژ ـ مستقلِ «سه» به‌عنوان توصیفگر گروه طبقه‌نما ادغام می‌شود و «تا» به‌عنوان ارزش‌گذار با هستة گروه طبقه‌نما ادغام شده و ارزش باز _DIV را ارزش‌گذاری می‌کند. واژ ـ مستقلِ «سه»، در ادامه، به مشخصگر گروه کمّیت‌نما حرکت کرده و از طریق ارزش‌گذاری غیرمستقیمِ مشخصگر ـ هسته ارزش باز _# را ارزش‌گذاری می‌کند.

به نظر می‌رسد با توجه به داده‌های زبان فارسی لازم است قیدی را به شرط بورر (2005) درمورد تقسیم‌گر بودن اعداد اضافه کرد و آن این است که در صورت نبودن ارزش‌گذار دیگری در ساختار حاوی اعداد، اعداد می‌توانند ارزش باز گروه طبقه‌نما _DIV را ارزش‌گذاری کنند. در غیر این صورت، آنها به‌عنوان توصیفگر در مشخصگر گروه طبقه‌نما ظاهر خواهند شد.

شکل (3) اشتقاق برون ـ اسکلتی گروه حرف تعریف فاعلی مثال (6) (سه تا دختر) را براساس نظریۀ بورر (2005) بازنمایی می‌کند.

5. بحث و نتیجه‌گیری

پژوهش حاضر به ارائۀ تبیینی برون ـ اسکلتی از گروه کمّیت‌نمای زبان فارسی براساس انگارۀ بورر (2005) پرداخته است. تحلیل داده‌های زبان فارسی نشان داد که تبیین ساختار گروه کمّیت‌نمای این زبان و عناصری که می‌توانند ارزش باز _# را ارزش‌گذاری کنند، بر پایة این انگاره کارآمد است. علاوه‌براین، یافته‌های پژوهش حاضر نشان داد که گروه کمّیت‌نمای زبان فارسی بر فراز گروه طبقه‌نما قرار گرفته و گروه حرف تعریف بر این گروه مسلط است. این نتیجه با نتایج تحلیل‌های معظمی (1385) و قدیری (1393) مبنی بر وجود گروه کمّیت‌نما در ساختار گروه حرف تعریف همسو است، اما با فرض قرارگرفتن گروه کمّیت‌نما بر فراز گروه حرف تعریف توسط آنان همخوانی ندارد.

از طرفی، داده‌های زبان فارسی نشان داد که اعداد و کمّیت‌نماها ارزش باز گروه کمّیت‌نما (_#) را ارزش‌گذاری می‌کنند. افزون بر این، بررسی این داده‌ها مؤید این مسئله است که اعداد در این زبان مانند زبان مجارستانی قادر به ارزش‌گذاری هستۀ فرافکن طبقه‌نما نیز (ارزش باز _DIV) هستند. با این تفاوت که در زبان فارسی اعداد با طبقه‌نماها همزمان ظهور می‌یابند و این مسئله در شروط مطرح شدة بورر (2005) نادیده گرفته شده است. در این راستا، نویسندگان با قیاس رفتار مشابه کمّیت‌نمای “all” در همراهی با حرف تعریف “the” در این انگاره دست به تحلیل وقوع همزمان اعداد و طبقه‌نماها در گروه طبقه‌نما زدند. با توجه به این مسئله، در صورت حضور همزمان عدد و طبقه‌نما، عدد به‌عنوان توصیفگر در مشخصگر گروه طبقه‌نما ادغام می‌شود و طبقه‌نما ارزش باز این فرافکن (_DIV) را ارزش‌گذاری می‌کند. نتیجة این تحلیل قیاسی مؤید الزام افزودن محدودیتی به شرط مطرح‌شده در انگارة بورر (2005) در مورد ارزش‌گذاری ارزش باز گروه طبقه‌نما توسط اعداد در صورت عدم وقوع همزمان تصریف جمع با اعداد است. محدودیت مذکور این است که در صورت نبود تقسیم‌گر دیگری مانند طبقه‌نماها، اعداد می‌توانند ارزش باز این گروه را ارزش‌گذاری کنند.

فهرست اختصارات

[1]. Abney, S. P.

[2]. Determiner Phrase (DP)

[3]. functional categories

[4]. case

[5]. gender

[6]. number

[7]. classifier phrase/CLmax

[8]. quantifier phrase/#P

[9]. Giusti, G.

[10]. Shlonsky, U.

[11]. cardinals

[12].  lexicalist

[13]. Borer, H.

[14]. redundant

[15]. input

[16]. listeme

[17]. innate

[18]. Encyclopedia

[19]. Conceptual Array

[20]. unordered listeme

[21]. L-Domain

[22]. F-morph

[23]. abstract head feature

[24]. discourse operator

[25]. quantified nominals

[26]. Sportiche, D.

[27]. Rutkowski, P.

[28]. Polish

[29]. Estonian

[30]. Uralic

[31]. Samiian, V.

[32]. partitive construction

[33]. non-partitive construction

[34]. Kawashima, R.

[35]. Huddleston, R. D., & Pullum, G. K.

[36]. -movement

[37]. strong reading

[38]. weak reading

[39]. بررسی و تحلیل کمّیت‌نماهای بخشی و جهانی در زبان فارسی بر پایة انگاره برون ـ اسکلتی بورر (2005) به دلیل گستردگی موضوع نیاز به پژوهش‌های جداگانه‌ای دارد.

[40]. portion out

[41]. dividing structure

[42]. plural inflection

[43]. count

[44]. mass noun

[45]. classifier

[46]. اشتقاق داده‌های پژوهش حاضر بنا به رسم‌الخط فارسی از راست به چپ بازنمایی شده‌اند.

[47]. بورر (2005) توضیحی در مورد چگونگی ارزش‌گذاری برخی عناصر زبانی با توجه به زبان‌ویژه بودن این عناصر زبانی ارائه نکرده است؛ برای نمونه، اسم‌های مفرد عریان (بدون وند تصریفی یا حرف تعریف) در ساخت‌هایی مانند «گربه از روی درخت افتاد» یا اسم‌هایی با مفهوم جمع در ساخت‌هایی از قبیل «تعدادی سیب» که به دلیل حضور کمّیت‌نما مفهوم جمع از آن متداعی می‌شود. با این حال، بورر (2005) مدعی است در صورت فرافکن نشدن گروه طبقه‌نما، اسم در ساخت مورد نظر، خوانش اسم توده می‌گیرد. در این صورت، «گربه» در ساخت «گربه از روی درخت افتاد» و «سیب» در ساخت «تعدادی سیب» به دلیل فرافکن نشدن گروه طبقه‌نما خوانش اسم توده می‌گیرند که مغایر  با دستور زبان فارسی است. در نتیجه، به منظور جلوگیری از این خوانش، عنصر نقشی تهی در نظر گرفته شد (برای اطلاعات بیشتر به سلطانی‌نژاد (1403) رجوع کنید).

[48]. phonological form

[49]. این بازنمایی بر اساس رسم‌الخط زبان فارسی از سمت راست به چپ است.

[50]. double marking