تدوین چارچوب نظری روانشناسی اسلامی مبتنی بر نظریه داده بنیاد: کاوشی در تعاریف، موضوعات و روش ها

احمدی، محمدرضا (۱۴۰۱). مبانی روش‌شناختی روان‌شناسی اسلامی با تأکید بر اندیشه‌های علامه مصباح یزدی. روان‌شناسی و دین، ۱۵ (۳)، ۵-۲۸. آذربایجانی، مسعود (۱۳۹۱). روان‌شناسی اسلامی: مبانی، تاریخچه و قلمرو. روان‌شناسی و دین، ۵ (۳)، ۶۷-۹۶. آذربایجانی، مسعود (۱۳۹۱). روان‌شناسی اسلامی: مبانی، مفاهیم و اهداف. تهران: انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. آذربایجانی، مسعود؛ فرقانی، محمد؛ نوری، ناصر؛ شیخ‌شعاعی، علی؛ و غروی، سید محمد (۱۳۹۹). نگاهی به روان‌شناسی اسلام (چاپ سوم). قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. آذربایجانی، مسعود (۱۴۰۱). الگوی سلامت معنوی در قرآن کریم با رویکرد معناشناسی. دو فصلنامه علمی تخصصی ادیان و مذاهب، سال ۱، شماره ۱ (شماره پیاپی ۱)، ۵-۴۹. پسندیده، عباس (۱۴۰۰). روان‌شناسی اسلامی؛ پیرو یا پیشرو؟ پژوهشنامه روان‌شناسی اسلامی، ۷ (۱۴)، ۳-۲۰. جانبزرگی، مسعود؛ و غروی، سید محمد (۱۳۹۲). اصول روان‌درمانگری و مشاوره با رویکرد اسلامی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. خدایاری‌فرد، محمد؛ آذربایجانی، مسعود؛ و شهابی، رضا (۱۳۸۵). درآمدی بر مبانی روان‌شناسی اسلامی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران. خطیب، سید مهدی؛ آذربایجانی، مسعود؛ پسندیده، عباس؛ جان‌بزرگی، مسعود؛ و رسول‌زاده طباطبایی، سید کاظم (۱۴۰۲). تدوین الگوی مفهومی مقابله دینی با استرس بر اساس قرآن کریم. نظریه فرهنگی، سال ششم، شماره ۱، ۴۶-۷۵. رسولیان، مهدی (۱۳۹۹). رشد از منظر قرآن: مقوله‌ای معنوی و درونی. مجله مطالعات روان‌شناسی اسلامی، ۵ (۲)، ۱۲۰-۱۴۵. رفیعی هنر، حسین (۱۳۹۸). روش‌شناسی پژوهش در روان‌شناسی اسلامی. قم: پژوهشگاه قرآن و حدیث. رئیسی، لیلا؛ قاسمی، زهرا؛ و سالاری فر، محمدرضا (۱۴۰۲). تدوین بسته آموزشی پیشگیری از طلاق عاطفی زوجین مبتنی بر آموزه‌های اسلامی. دو فصلنامه علمی مطالعات اسلام و روان‌شناسی، ۱۷ (۳۳)، ۱۱۹-۱۴۹. زارع میرک آباد، اعظم؛ جهرمی، قربان؛ خادمی اشکذری، ملوک؛ و شیوندی چلیچه، کامران (۱۴۰۱). طراحی بسته آموزشی شادکامی اسلامی. دوره ۱۶، شماره ۳۱ (پیاپی ۳۱)، ۱۵۵-۱۷۷. ساتکین، مجتبی؛ ستوده اصل، نعمت؛ مهری‌نژاد، سید ابوالقاسم؛ و اسدزاده، حسن (۱۴۰۰). طراحی تدوین و روایابی بسته آموزشی غنی‌سازی. فصلنامه تخصصی اداره بهداشت و درمان نزاجا، دوره ۹، شماره ۳۲، ۴۰-۵۳. سلیمی بجستانی، حسین؛ و همکاران (۱۳۹۴). واکاوی مفهوم مرگ در قرآن و دلالت‌های آن برای روان‌شناسی. فصلنامه روان‌شناسی و دین، ۸ (۲)، ۵-۲۶. شجاعی، محمدصادق (۱۳۹۲). درآمدی بر روان‌شناسی تنظیم رفتار با رویکرد اسلامی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. شجاعی، محمدصادق (۱۴۰۲). روان‌شناسی اسلامی (مبانی، تاریخچه و قلمرو) (چاپ سوم). قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی. علم‌الهدی، مهدی (۱۳۸۶). روش‌شناسی علوم انسانی اسلامی. تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق (ع). غروی، سید محمد (۱۴۰۲). روان‌شناسی اسلامی منحصر در آیات و روایات نیست. خبرگزاری قرآنی ایران (ایکنا). بازیابی شده از https://iqna.ir/fa/news/4137577 فداکار داورانی، فاطمه؛ برجعلی، احمد؛ اسمعیلی، معصومه؛ و باقری نوع‌پرست، خسرو (۱۳۹۹). بررسی و ارزیابی ماهیتِ (چیستی) روان‌شناسی اسلامی در مطالعات منتسب به روان‌شناسی اسلامی. فرهنگ مشاوره و روان‌درمانی، ۱۱ (۴۱)، ۱-۲۶. فرقانی، محمد؛ و همکاران (۱۳۹۳). مدل مراحل پژوهش در روان‌شناسی اسلامی. مجله روش‌شناسی علوم انسانی، ۲۰ (۷۹)، ۷-۳۲. فرهوش، مهدی؛ و همکاران (۱۴۰۲). رشد معنوی در پژوهش‌های روان‌شناسی اسلامی. پژوهش در دین و سلامت، ۹ (۲)، ۱۵-۲۹. کاویانی، مسعود (۱۳۹۵). روان‌شناسی در قرآن: مفاهیم و آموزه‌ها. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. کاویانی، مسعود (۱۳۹۷). دورنمایی از روان‌شناسی اسلامی به‌عنوان یک مکتب. مطالعات اسلام و روان‌شناسی، ۱۲ (۲۳)، ۶۷-۹۶. هراتیان، عباس علی؛ شریف یزدی، سعید؛ رهنما، زهرا (1404). ساخت مقیاس بومی باورهای غیرمنطقی در ازدواج. مطالعات اسلام و روان‌شناسی، 19(37), 17-31. doi: 10.30471/psy.2024.10195.2249 صالحی، مبین؛ پسندیده، عباس؛ جان‌بزرگی، مسعود و رسول‌زاده طباطبایی، سید کاظم (۱۳۹۶). مدل امید بر اساس منابع اسلامی و طراحی پروتکل درمانی آن. فصلنامه تحقیقات کاربردی علوم انسانی اسلامی، شماره پیاپی ۳. نقی‌پورفر، وحید؛ و همکاران (۱۳۹۸). بررسی تطبیقی مبانی انسان‌شناسی در روان‌شناسی غربی و اسلامی. مجله پژوهش در دین و سلامت، ۵ (۱)، ۴۵-۶۰. شماخته، میلاد و سالاری فر، محمدرضا (1405). الگوی فرایندی سوگیری شناختی زوجین؛ سازه‌ای مبتنی بر منابع اسلامی. فرهنگ مشاوره و روان‌درمانی، 17(66، 31-63. doi: 10.22054/qccpc.2026.89509.3549 References Abderrazak, M. A., Mustafa, M., & Ali, M. Y (2017). Human nature and motivation: A comparative analysis between Western and Islamic psychology. International Journal of Islamic Discourse, 5(1), 54. Abu-Raiya, H(2014). Western psychology and Muslim psychology in dialogue: Comparisons between a Qura’nic theory of personality and Freud’s and Jung’s ideas. Journal of Religion and Health, 53(2), 326-338. [17†L5-L9] American Psychiatric Association(2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). Ariefrianto, F(2025).Comparing Islamic counseling strategies with Western psychotherapy: A theoretical and practical approach [Unpublished manuscript]. CORE. Badri, M. B (1979). The dilemma of Muslim psychologists. MWH London Publishers. Bemak, F., & Chung, R. C. Y(2023).Working through the politics of indigeneity: Decolonising psychology by way of a dialectical approach. Journal of Theoretical and Philosophical Psychology, 43(1), 17–31. https://doi.org/10.1037/teo0000201 Creswell, J. W., & Plano Clark, V. L(2007). Designing and conducting mixed methods research. Sage Publications. Derksen, M (2024). The methods and principles of the natural sciences are not a diet we need to follow: A close look at the terms of the question. Theory & Psychology, 34(3), 311–327. https://doi.org/10.1177/09593543241228876 Dermes Minard, K (2025). Islamic counselling outperforms CBT in treating anxiety and depression: Evidence from therapeutic work with Muslims. Journal of the British Islamic Medical Association. Düzgüner, S (2020). Complementary views of Western and Islamic psychology of religion. University of Pennsylvania. [3†L14-L19] Erikson, E. H (1963). Childhood and society (2nd ed.). W. W. Norton & Company. Freud, S (1923). The ego and the id. W. W. Norton & Company. Gable, S. L., & Haidt, J (2005). What (and why) is positive psychology? Review of General Psychology, 9(2), 103-110. Ghorbani, N., et al(2025). A qualitative study of religious development during adolescence based on the Qur'anic developmental system. Social Psychology Research, 15(1), 32 Guba, E. G., & Lincoln, Y. S (1994). Competing paradigms in qualitative research. In N. K.. Haque, A. (2022). Islamic psychology: Historical roots and contemporary developments. Journal of Religion and Health, 61(1), 75–93. https://doi.org/10.1007/s10943-021-01234-5 Haque, A (2022). Psychology of personality: Islamic perspectives. International Association of Islamic Psychology. Harun, M. F., & Mohd. Taib, M (2025). Putting an Islamic scholar's hat on psychologist: A framework for integrating Islamic concepts into psychological research. Asian Journal of Islamic Psychology, 2(1), 1–17. Henrich, J., Heine, S. J., & Norenzayan, A (2010). The weirdest people in the world? Behavioral and Brain Sciences, 33(2 3), 61–83. https://doi.org/10.1017/S0140525X0999152X Iqbal, N., & Skinner, R (2021). Islamic psychology: Emergence and current challenges. Archive for the Psychology of Religion, 43(1), 65-77. [10†L45-L46] Kaplick, P. M., & Skinner, R (2017). The evolving Islam and psychology movement. European Psychologist, 22(3), 198–204. https://doi.org/10.1027/1016-9040/a000293 Keshavarzi, H., Khan, F., Ali, B., & Awaad, R (2021). Applying Islamic principles to clinical mental health care: Introducing Traditional Islamically Integrated Psychotherapy (TIIP). Journal of Muslim Mental Health, 15(2), 1–23. https://doi.org/10.3998/jmmh.142 Kuhn, T. S (1962). The structure of scientific revolutions. University of Chicago Press. Maslow, A. H (1968). Toward a psychology of being (2nd ed.). Van Nostrand Reinhold. May, R (1983). The discovery of being: Writings in existential psychology. New York: W. W. Norton & Company. Mohebi, M. L., & Sharifinia, M (2026). The model of behavior change and modification from the perspective of Islam and positive psychology. International Journal of Multicultural and Multireligious Understanding, 9(2), 1-15. Neisser, U(1967). Cognitive psychology. New York: Appleton-Century-Crofts. Peterson, C., & Seligman, M. E. P (2004). Character strengths and virtues: A handbook and classification. New York: Oxford University Press. Powers, R. S., Delle Fave, A., & Smither, R (Eds.). (2021). Toward a positive psychology of Islam and Muslims: Spirituality, struggle, and social justice. Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-73982-4 Rassool, G. H(2023).Islamic psychology: The basics. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003385721 Rassool, G. H(2024). Integrated research methodologies in Islāmic psychology. Routledge. Rogers, C. R (1961). On becoming a person: A therapist's view of psychotherapy. Houghton Mifflin Company. Rohman, A., & Hanafi, Y (2025). Ibn Hazm and Seligman on virtue and happiness: A comparative analysis. Islamic Studies Review, 11(1), 34–52. https://doi.org/10.1163/12345678 Rothman, A., & Coyle, A (2018). Toward a framework for Islamic psychology and psychotherapy: An Islamic model of the soul. Journal of Religion and Health, 57(5), 1731–1744. https://doi.org/10.1007/s10943-018-0651-x Seligman, M. E. P (2002). Authentic happiness: Using the new positive psychology to realize your potential for lasting fulfillment. Free Press. Shahnaz, K. F., & Osmani, N. M (2025). Exploring the human soul: A comparative analysis of Qur'anic exegeses and psychological studies [Master's thesis, International Islamic University Malaysia]. Skinner, R (2018). Traditions, paradigms and basic concepts in Islamic psychology. In Proceedings of the Third International Seminar on Islamic Thought. [12†L42-L44] Socio-Cognitive Integration Theory (SCIT): A contextual model for mental health in Islamic-Asian societies: Integrative review(2025). Mental Health, Religion & Culture. Advance online publication. https://doi.org/10.1016/j.scis.2025.102137 Strauss, A., & Corbin, J (1998). Basics of qualitative research: Techniques and procedures for developing grounded theory (2nd ed.). Sage Publications. Sutoyo, A (2024). Self-transcendence in transpersonal psychology: A critical review from the perspective of the Islamic worldview. Journal of Islamic Psychology, 15(2), 1-18 Ting, R. S.-K., Lee, B.-O., & Thong, J. J.-A (2025). Beyond the lab—Proposing an indigenous psychologies research paradigm. Social and Personality Psychology Compass, 19(4), e70053. https://doi.org/10.1111/spc3.70053 Venturelli, A. N(2024). Notes for a pluralistic philosophy of research practices in psychology. SCT Proceedings in Interdisciplinary Insights and Innovations, 2, 304. Wertz, F. J (2024). Phenomenology and natural science: What kind of a discipline is psychology? Theory & Psychology, 34(3), 285–310. https://doi.org/10.1177/09593543241234987 Yalom, I. D (1980). Existential psychotherapy. Basic Books. York Al-Karam, C (2018). Islamic psychology: Towards a 21st century definition and conceptual framework. Journal of Islamic Ethics, 2(1–2), 97–109. https://doi.org/10.1163/24685542-12340021 References [In Persian] Ahmadi, M. R (2022). Methodological foundations of Islamic psychology with emphasis on the thoughts of Allameh Misbah Yazdi. Psychology and Religion, 15(3), 5–28. Azarbaijani, M (2012). Islamic psychology: Foundations, history, and scope. Psychology and Religion, 5(3), 67–96. Azarbaijani, M (2012). Islamic psychology: Foundations, concepts, and goals. Tehran: Research Institute of Hawzeh and University Press. Azarbaijani, M (2012). Psychology of religion. Qom: Research Institute of Hawzeh and University. Azarbaijani, M., Farqani, M., Nouri, N., Sheikhshoaei, A., & Gharavi, S. M (2020). A look at Islamic psychology (3rd ed.). Qom: Research Institute of Hawzeh and University. Azarbaijani, M (2022). A model of spiritual health in the Holy Quran with a semantics approach. Biannual Scientific Journal of Religions and Denominations, 1(1), 5–49. Pasandideh, A (2021). Islamic psychology: Follower or pioneer? Journal of Islamic Psychology, 7(14), 3–20. Janbozorgi, M., & Gharavi, S. M (2013). Principles of psychotherapy and counseling with an Islamic approach. Qom: Research Institute of Hawzeh and University. Khodayarifard, M., Azarbaijani, M., & Shahabi, R(2006). An introduction to the foundations of Islamic psychology. Tehran: University of Tehran Press. Khatib, S. M., Azarbaijani, M., Pasandideh, A., Janbozorgi, M., & Rasoolzadeh Tabatabaei, S. K (2023). Developing a conceptual model of religious coping with stress based on the Holy Quran. Cultural Theory, 6(1), 46–75. Rasoolian, M (2020). Growth from the perspective of the Quran: A spiritual and internal category. Journal of Islamic Psychology Studies, 5(2), 120–145. Rafiei Honar, H (2019). Research methodology in Islamic psychology. Qom: Quran and Hadith Research Institute. Raisi, L., Ghasemi, Z., & Salarifar, M. R (2023). Developing an educational package for the prevention of emotional divorce among couples based on Islamic teachings. Biannual Scientific Journal of Islam and Psychology Studies, 17(33), 119–149. Zare Mirak Abad, A., Jahromi, Gh., Khademi Ashkezari, M., & Shevandi Chelicheh, K (2022). Designing an Islamic happiness educational package. Journal of Clinical Psychology and Personality, 16(31), 155–177. Satkin, M., Sotoudeh Asl, N., Mehri Nezhad, S. A., & Asadzadeh, H (2021). Designing, developing, and validating an enrichment educational package. Quarterly Journal of Nezaja Health and Treatment Administration, 9(32), 40–53. Salimi Bajestani, H., et al (2015). An analysis of the concept of death in the Quran and its implications for psychology. Quarterly Journal of Psychology and Religion, 8(2), 5–26. Shojaei, M. S (2013). An introduction to the psychology of behavior regulation with an Islamic approach. Qom: Research Institute of Hawzeh and University. Shojaei, M. S (2023). Islamic psychology (Foundations, history, and scope) (3rd ed.). Qom: Al-Mustafa International Translation and Publishing Center. Elm al-Hoda, M (2007). Methodology of Islamic humanities. Tehran: Imam Sadiq (AS) University Press. Gharavi, S. M (2023). Islamic psychology is not limited to verses and traditions. Iranian Quran News Agency (IKNA). Retrieved from https://iqna.ir/fa/news/4137577 Ghanavi, F., & Shojaei, M. S (2022). A conceptual model of death anxiety based on religious texts. Biannual Scientific Journal of Islam and Psychology Studies, 16(31), 37–59. Fadakar Davarani, F., Borjali, A., Esmaeily, M., & Bagheri Noorparast, Kh (2020). Investigating and evaluating the nature of Islamic psychology in studies attributed to Islamic psychology. Journal of Counseling and Psychotherapy Culture, 11(41), 1–26. Farqani, M., et al (2014). A model of research stages in Islamic psychology. Humanities Methodology Journal, 20(79), 7–32. Farvosh, M., et al (2023). Spiritual growth in Islamic psychology research. Research in Religion and Health, 9(2), 15–29. Kaviani, M (2016). Psychology in the Quran: Concepts and teachings. Qom: Research Institute of Hawzeh and University. Kaviani, M (2018). A perspective of "Islamic psychology as a school". Islam and Psychology Studies, 12(23), 67–96. Salehi, M., Pasandideh, A., Janbozorgi, M., & Rasoolzadeh Tabatabaei, S. K (2017). A model of hope based on Islamic sources and designing its therapeutic protocol. Quarterly Journal of Applied Research in Islamic Humanities, (3). Naghipourfar, V., et al (2019). A comparative study of anthropological foundations in Western and Islamic psychology. Journal of Research in Religion and Health, 5(1), 45–60.