بررسی گفت وگوی متن با مخاطب در غزلیات مولانا بر اساس نظریه گادامر

1. مقدمه

تفکّر و فهم از خصوصیات آدمی و از وجوه امتیاز آدمی بر سایر موجودات است که ماحصل سخن گفتن و کلام انسان است. از نظر مولانا انسانیتِ انسان منوط به ضمیر و فکر اوست. در باور مولانا معیار قدرت و استطاعت، درماندگی و ناتوانیِ انسان اندیشه، ادراک و فهم اوست. مولانا در غزلیاتش به دنبال گمشده­ای است که هرگز در این جهان نمی­گنجد، مگر از راه شهود، الهامات و کشف عینی. او با جستجو در کاینات سرانجام به سرچشمه حقیقت و نور ازلی که آغاز و انجام دو عالم است،  متصل می­شود و خود را در او محو می­یاید. به همین دلیل خوانندگان اشعارش به منظور ارتباط با غزلیات او افکار خود را با دنیای اندیشه وی متصل می­کنند و به فهم و دریافت می­رسند و این ادراکات در سایه گفت­وگو که میدانی برای پرسش­های متفاوت و دست­یابی به پاسخ­های متناسب با آن است، امکان پذیر خواهد شد و شکل خواهد گرفت.

هانس گئورگ‌ گادامر^[1] (۱۹۰۰ –۲۰۰۲ ) یکی از پیشگامان  هرمنوتیکی فلسفی است که معتقد است، فهم هرگز از تاریخی بودن سنّت نمی­تواند بگریزد، چون افق­ها نامحدود و تاریخی هستند و ما جز از طریق زبان و تاریخ و سنّت نمی­توانیم به فهمی برسیم. چنین دیدگاهی باعث شد؛ اصولی بنیادین برای نظریة گادامر تعیین شود که هستی‌شناسی‌ فهم‌ و تجربه‌، تاریخ‌مندی‌ فهم‌ و تجربه، هستی‌شناسی‌ زبان، جایگاه‌ زبان‌ در هرمنوتیک، منطق‌ مکالمه (گفت‌وگوی متن)‌، ادغام‌ افق‌ها، رابطۀ متن‌ و تأویل­گر و پیش‌فرض‌های‌ فهم‌ و تأویل، شاخص‌ترین این اصول است.

گادامر در منطق مکالمه براین باور است که متن همواره در حال گفت‌وگو با مخاطب است و این گفت‌وگو منحصر و محدود به یک دورة زمانی خاصی نمی‌شود؛ براین اساس، مکالمة متن با مخاطب از گذشته تاکنون و حتی در آینده نیز ادامه می‌یابد و به نوعی می‌توان گفت که اگر این اصل از هرمنوتیک فلسفی گادامر روی ندهد و به تبع آن، ادغام و امتزاج افق‌های دید صورت نمی‌گیرد،  فهمی به وجود نمی‌آید. «نویسنده، متن را در غیاب خوانندگانی که از اطلاعات و احوال آنان آگاهی ندارد، تولید می کند و خواننده در غیاب نویسنده و غالباً بدون اطلاعات از دانش و احوال او اثر را مطالعه می کند. اگر هر ارتباطی را نوعی از گفت­و‌گو تلقی کنیم، گفت­وگوی نویسنده با خواننده هنگام تولید متن در غیاب خواننده وگفت‌­وگوی خواننده با متن در غیاب نویسنده صورت می‌گیرد» (پورنامداریان، 1387: 11). از این‌رو، پژوهش حاضر نیز در پی آن است تا نشان دهد، غزلیات مولانا چگونه در پرتو این اصل از نظریة گادامر قابل تفسیر هستند؟

1-1.پیشینة پژوهش

با توجه به جست­وجوی نگارندگان، در بارۀ گفت­وگوی غزل مولانا بر اساس نظریه گادامر پژوهشی یافت نشد؛ امّا تحقیقاتی در تحلیل غزلیات مولانا انجام شده است. بر این اساس برجسته­ترین پژوهش­هایی که با این نوشتار مرتبط است از جمله: پژوهش حاضر.  ناصری و همکاران (1399) در مقاله­ای با عنوان «خوانش هرمنوتیکی در غزلی از مولانا» بر اساس اصول گادامر یکی از غزلیات مولانا را تحلیل کرده‌اند؛ تاریخ­مندی، منطق مکالمه، امتزاج افق‌ها و نقش کانونی زبان در این غزل برجسته بودند. پورنامداریان (1392) در کتابی با عنوان «در سایة آفتاب: شعر فارسی و ساخت‌شکنی در شعر مولوی» نوشته است: گفت­وگو یا مکالمه یکی از پایه­های اساسی ساختار گفتار، خواه نوشتاری و خواه گفتاری است؛ زیرا بدون وجود مخاطب هیچ گفت­وگویی اتفاق نمی­افتد؛ حتی اگر غایب باشد. این اصل اساسی هم در گفتاری که با یک نفر ایراد می­شود و هم در گفتاری که باحضور دو نفر یا بیشتر تولید می­گردد، اعتبار دارد. وی هر نوع ارتباط زبانی و همچنین هر نوع گفتار و نوشتار در غیاب مخاطب را نوعی گفت­وگو و مکالمه در معنی وسیع خود می­شمرد.  پورنامداریان (1389) این اصل را در مقالۀ «تفسیر غزلی از مولوی» و همچنین (1385) در مقالۀ «منطق گفت­وگو و غزل عرفانی» به­عنوان رکن اساسی گفت­وگوی مخاطب با متن عنوان کرده است. محمدی آسیابادی (1389) در مقاله­ای با عنوان «گفت­وگو و ساختار آن در غزلیات شمس» وجود گفت­وگوهای مندرج را  از ویژگی­های غزلیات مولانا می­داند و معتقد است گفت­وگو مرکز ثقل و درون­مایۀ اصلی غزل را تشکیل می­دهد، به­ویژه در غزل­هایی که به­صورت حکایت و داستان آمده است، این مطلب قابل ملاحظه است. وی در این مقاله بیان کرده که مولوی با استفاده از عنصر گفت­وگو طنزهای بدیعی به وجود می­آورد.

2.مبانی نظری

2-1.نظریة گادامر

گادامر بر زمان‌مندی و نقش زبان تأکید دارد، با  این تفاوت که او بر نقش گفت­و‌گوی متن و مفسّر نیز توجّه دارد و چگونگی برقرار رابطة متن و خواننده را نیز در نظر می‌گیرد. آنچه گادامر مطرح کرد، به‌عنوان هرمنوتیک فلسفی شناخته شد. او کتاب اخلاق دیالکتیکی افلاطونی را با این عبارت آغاز می­کند «فرآیند رسیدن به فهمی مشترک از موضوع مورد بحث از طریق گفت­­وگو، معطوف به شناخت است» (Gadamer, 1991: 17). گادامر در نظرات خود سه نوع رابطه را با عنوان گفت­وگوی میان سنّت­ها بیان می­کند. در رابطة اول، «تو» موضوع و یا مخاطب است و به­عنوان ابزاری قرار می­گیرد که در خدمتِ من است، در رابطۀ دوم، «تو» نوعی فرافکنی تأملی و به­عنوان امر شخصیت­یافته است که خود نوعی آگاهی از وجود دیگری و یا این که آگاهی دارد که دیگری را در شرایط عینی می­فهمد و در رابطة سوم، «تو» که به­عنوان مخاطب پویا مدّنظر است، سنّتی است که سخن می­گوید؛ بنابراین نتیجة این سه رابطه، نوعی گفت­وگوی اصیل است؛ پس نتیجة کلی نظرات گادامر، این است که گفت­وگو تنها راه رسیدن به حقیقت است.

براساس هرمنوتیک فلسفی، فهم فرایندی است که همچون یک رخداد رخ می­نماید و لذا مفسّر در جریان خوانش متن و گفت­وگو با آن، به یکباره نگرشش تحت­تأثیر این فرایند قرار گرفته و دگرگون می­شود؛ افزون بر این، باور داشتن به کارکرد ارجاعی زبان از دیگر مؤّلفه‌های نظریة گادامر است. او معتقد است: در یک منش هرمنوتیکی کنش گفتاری وجود دارد. ما در جریان مکالمه، معنایی ساخته شده را به یکدیگر منتقل نمی‌کنیم؛ بلکه دانش ویژة خود را و رویکرد پژوهشگرانة خود را در افقی جای می‌دهیم که به آزمون درآیند، دگرگون شوند و سرانجام شکل بگیرند (امینی، 1395: 415).

افق فکری و در پی آن امتزاج افق‌ها از دیگر شاخص‌های هرمنوتیک فلسفی گادامر است. در این مؤلّفه هر متن به افق فکری مخاطب آن وابسته است و این افق فکری (یا این افق شناخت) تاریخی است. قاعدة اصلی در بینش هرمنوتیکی گادامر، انتقال متن سخن و سند از دیروز به امروز است (احمدی، 1397: 407) که در نتیجة انطباق روی می‌دهد و هنر تأویل در حکم یک انطباق نمود پیدا می‌کند. در این نگاه، فهم و شناخت منطبق­کردن موضوع شناخت با موقعیت و افق زندگی مفسّر است (همان: 410). مفسّر به­وسیلة انطباق و با تکیه بر پیش‌داوری‌های خود، موضوع  مورد بررسی را از روزگارش جدا می‌کند و به آن زندگی نوین می‌بخشد و این شروع گونه‌ای از مکالمه می­شود.

3. بحث

هر نوع ارتباط کلامی نیازمند گفت­وگوی دوسویه است که میان دو نفر و با حضور سه عامل گوینده، شنونده و پیام به وجود می­آید و استمرار می­یابد. در این ارتباط، پیام با حضور متکلّمی که آن را می­فرستد و مخاطبی که دریافت می­کند مبادله و محقّق می­شود. نه­تنها مستلزم زبان مشترک است؛ بلکه نیازمند آگاهی و آشنایی کامل با زمینة معنایی پیام از سوی دو طرف گفت­­وگواست. در غزلیات مولانا یک رابطۀ متقابل میان ذهن خواننده و متن برقرار است که می­تواند داده­های نهان هر غزل را از قوّه به فعل درآورد و موجب اثبات آن شود.

3-1.گفت­وگوی متن با مخاطب در غزلیات مولانا

در بحث گفت­وگوی متن با مخاطب آنچه مهم است منطق پرسش و پاسخ و ارتباط بین طرفین است.  در شعر غنایی به­ویژه نوع غزل و غزل عرفانی، مکالمه و یا پرسش و پاسخ بیشتر بین من با من رخ می­دهد؛ یعنی متکلم، منِ روحانی خود را مخاطب می­بیند و همین اصل موجب از بین رفتن معنی منطقی و اصلی گفتار برخلاف انتظار مخاطب می­شود و ابهاماتی در شعر ظاهر می­شود که تفسیر شعر را مختل می­سازد و نوعی شکستگی را در منطق گفت­وگو بوجود می­آورد. شناخت از کاینات را در گفت­­وگو با متن تفهیم می­کند و در این شناخت،  هم جهان و پدیده­های درون آن و هم انسان که طرفین گفت­وگو و همان من و تو هستند، زبان­مندند. او پدیده­های هستی را گواه اساس و بنیاد آن­ها می­داند. ظاهر هر چیزی بیانگر حقیقت وجودی آن است و حقیقت انسان در عالم ملکوت است. هم­چنان­که در غزل:

مولانا در این غزل در مقام معشوق سخن می­گوید و خود را مخاطب می­نمایاند. مضمون غزل، آشکارشدن معشوق حقیقی است؛ زیرا مانند آفتاب، خود دلیل هستی خویش است و نیازی به دلیل و برهان برای حقیقت و هستی او نیست. چنان­که بر هستی درخت سرو، راست قامتی او و بر بوستان و گلزار­ها، رنگ­وبوی آن­ها حجت و برهان محکم و قاطعی است.

در ادامۀ گفت­وگو، شاعر مخاطبش را تغییر می­دهد تا مصداق حقیقی برای عشق راستین داشته باشد. او سفر و تغییر احوال انسان را حقیقت جهان معنوی می­داند. در ابیات آخر روی سخن به منِ روحانی شاعر بازمی­گردد. بُعد نفسانی را به خاموشی امر می­کند و به او سفارش می­کند که به کسانی که اهل سخن هستند بگوید به معشوق ازلی و یا به شمس که قدرت و نیروی جان است و در رموز عشق هم­نفس حضرت رسول است، بپیوندند.

پیوند زبان و اندیشه در این بیت‌ها مشخص است؛ «فهم نتیجه پیوستگی زبان و اندیشه است؛ زیرا انسان در زبان می­اندیشد و اندیشه نیز در زبان مأوا می­گزیند» (ایزدی­نیا و فتحی، 1398: 3 ). با در نظر گرفتن این امر جایگاه مفاهیم جان­ودل در غزل 255 در ذهن مخاطب و در اصل در عالم بالا و بی­نشان است که با نقل مکان به این دنیا مهجور و غریب مانده است و لطف آن را فقط در اتصال می­بیند. غربت جان در چیست؟ تظلّم و دادخواهی دل به­واسطة چیست؟ لطف دل در چیست؟ آیا شمس در این غزل نماد شمس تبریزی و معشوق حقیقی است یا خورشید؟

مولانا به­عنوان یک متکلم و عاشق سخن می­گوید و (تو) مخاطب مستقیم شاعر که می­تواند هر شخص خاصی و یا در اصل معشوق باشد، طرف خطاب مولاناست و درواقع شاعر وصف اغراق­آمیز زیبایی معشوق را بیان می­کند. او پاسخ را با مصرع دوّم بیت دوم اشعار ذیل، بیان می­کند که معشوق من چون خود حقیقتِ حقیقت­ها و نشانه­ها است، بی­نشان است؛ زیرا کسی یارا و قدرت تشخیص نشانه­های او را ندارد و این نشانه­ها فقط در قدرت تشخیص عاشقی است که در وجود معشوق فانی شده و جاودانه گشته است. ادامه می­دهد:

که جان گرفتار و غریب برای وصال، آه و ناله سر می­دهد؛ درحالی­که کسی نمی­فهمد و او را درنمی­یابد. در بیت آخر مخاطب را به خود بازمی­گرداند، به او امر می­کند که ساکت و خاموش باش؛ زیرا سرچشمه و گوهر هستی و نشانه­ها، هیچ نشانی ندارد و شناخت وی در ظرفیت هر کسی نیست.

گفت­­وگو در شعر مقوله­ای است که روایت می­شود؛ یعنی گوینده شعر، گفت­وگوی خود را با دیگری و یا گفت­و گوی چند نفر، اعم از خیالی یا واقعی را با یکدیگر در شعر روایت می­کند از مهم­ترین ویژگی­های گفت­وگو در شعر مولانا این است که در بیشتر موارد، گفت­وگو بدون مقدمه و حتی بدون معرفی طرفین گفت­وگو، آغاز می­شود و در غزل شمارة 256 این ساختار مشهود است. هجران و فراق همان سرگردانی است که مولانا را گرفتار کرده است و مقصد نهایی او اتصال به عالم ملکوت و بالا است که بدون هیچ نردبانی و فقط با شور و هیجان و فغان دل به آن می­رسد. نشان یار چیست که هیچ کرانی ندارد ؟ نشان، اصلِ وجود و عالم معنا است. نشان، حقیقت هستی است که در تمام عناصر جهان جاری و در سریان است. که شمس را و یا معشوق واقعی را لایتناهی و بی­کران کرده است. او نوری است که نشان خلقت و آفرینش است. همان نوری که نشان او روشنایی مطلق و اصل تمام نورها و ذرّات عالم هستی است و با هیچ نردبان و وسیله­ای نمی­توان به آن­جا رسید مگر در سایة عشق. 

مولانا در این غزل دربارة جایگاه وصف­ناشدنی معشوق می­گوید و مرتبة والای معشوق را توصیف می­کند که حتی خورشید جهان­تاب نیز با تمام قدرت زندگی­بخش بر عالم هستی نمی­تواند شور و هیجان واصلان به یار را داشته باشد. پس از همان بیت اوّل می­توان دریافت که مولانا به شهود رسیده است و در بیت دوّم خود را در شمار واصلان می­بیند؛ زیرا می­گوید: در مکانی قرار گرفته­ای که هیچ­کس با هیچ وسیله­ای قدرت رسیدن به ما را ندارد.

پس از بیان مرتبة بسیار والای عشق و معشوق و عجز و ناتوانی عاشق از رسیدن به لحظة موعود، مولانا در ابیات بعدی روی سخن را به معشوق بازمی­گرداند: که ای یار اگر چه تأثیری در تو ندارد؛ امّا چرا فغان، آه و ناله عاشقان را درنمی­یابید؛ درحالی­که همواره تو را فریاد می­زنند و آرزوی بازگشت به اصل خود را دارند. عاشق یار را کامل و نور مطلق می­بیند؛ امّا باز برای معشوق توضیح می­دهد که اگر در ناله و فغان هستم دلیل این است که من در برابر تو ذرّه­ای بیش نیستم و قادر به بیان اوصاف تو نیستم؛ ولی همچنان در طلب و آرزوی توأم تا وصال. او مرتبة یار را والاتر از هر چیزی می­داند و عشق را متعلّق به جهان هست­ها می­بیند که پایانی ندارد.

مولانا وقتی از غلیان روحی و عاطفی خود بی­قرار است با مخاطب عادی گفت­و­گو نمی­کند؛ بلکه مخاطب، بیشتر خود اوست یا معشوق غیرزمینی که در واقع همان معشوق روحانی است و یا مخاطبان راز آشنای اهل دل. این خاصیت غزل عرفانی از جمله غزلیات مولانا است که پیش از گفت­وگو با هرکسی و چیزی، با معشوق حقیقی خود گفت­وگو ­کند و این­گونه غزل عرفانی برای مخاطبان عادی پرسش­برانگیز می­شود؛ بنابراین خواننده با آمادگی روحی برای یافتن پاسخ­های خود از متن تلاش می­کند تا به پاسخی صحیح در کنار پاسخ­های درست دیگر مخاطبان برسد (پورنامداریان، 1392: 280).این همان فهمی است که گادامر از آن سخن به میان می­آورد. هم­چنان­که در این غزل شاعر با منِ ملکوتی و یا شمس و یا معشوق حقیقی سخن می­گوید و او را مخاطب قرار می­دهد، منی که با درک عظمت و قدرت­ها و استعدادها و صفاتِ او، او را همان حق و یا معشوق می­داند؛ زیرا پرتوی از خورشید حق است.

مولانا می­داند که معشوق چراغ فروزان هدایت و روشنگری است و اوست که ایمان را در وجود او به مانند زمین خشک پرورش می­دهد، زمینی که از باران، خاک و نور او حاصل­خیز می­شود و نمو پیدا می­کند؛ از این روی معشوق است که نور ایمان را در او روشن می­کند؛ زیرا می­داند که او قادر به آفرینش و پدیدآوردن هرچیزی است.

مولانا معشوق را متعلّق به عالم غیب می­داند؛ زیرا که نه­تنها از اسرار و رازهای درون آگاه است؛ بلکه گردش افلاک، ستارگان و ابرهای آسمان را در قدرت او می­بیند. پس او کسی است که حقیقت و اساس هستیِ و انسان­ است و شفیع و یاری­رسان آن­ها. او غزل را با این بیت که فهم نهایی است به پایان می­رساند:

منِ ملکوتی که غزلیات مولانا (تأکید و جهت­گیری پیام متوجّه اوست) وجود دارد همان فرامن است که با جانِ جهان، هویت و هستیِ یگانه دارد. در این غزل فقط «من» سخن می­گوید و «تو» و یا مخاطب، بی­صدا و فقط شنونده است. در اینجا «من» با خود سخنانی را می­گوید که نمی­توان در دنیای مادی تصوّر کرد مولانا در پاسخ می­گوید: من در دو جهان به­واسطۀ نیروی عشق قوی و توانمندم و بی­نیاز از هر اسباب و علل مادی هستم؛ زیرا قدرت عشق را آن­­قدر قوی می­بیند که او را به دنیایی که والاترین مکان است، می­برد. جایی­که سرزمین معنا است و حتی افلاک و ستارگان هرگز نمی­توانند به آن جا ورود پیدا کنند.

   شکر فروش به چه معناست؟ چه چیزی دو جهان را آشفته و دگرگون می­کند؟ مولانا تمام سختی­های راه عشق را شیرینی، نشاط و آرامش وجود می­داند و اگر حتی برای لحظه­ای این هیجان و دگرگونی حالات خود را نمی­فهمید آن لحظه برای او دوری و فراق از یار می­بود. هرچند که دوری از معشوق موجب جاری­شدن اشک­های همچون مروارید می­شد؛ امّا دلِ عاشق، او را روشن­تر و صادق­تر می­ساخت و می­دانست که اگر گوشه­ای از جمال و خوبی­های یار را به دیگران بنمایاند، جهان پر از آشفتگی و فریاد می­شود؛ از این رو با خود پیمان می­بندد که وقتی خورشیدِ یقین و حقیقت را بیابد به شکرانة توفیقِ دست­یابی، جان خود را فدای معشوق کند؛ بنابراین  در غزل 609 ملتمسانه از یار می­خواهد که خود را بر او آشکار کند.

عدم مصلحت­اندیشیِ عاشقی چون مولانا حجابی است میان مخاطبان و متن شعر او و همچنین رفع حجابی است میان مخاطبان و خود او؛ به همین سبب شعر مولانا خواننده را به تأویل و شرکت در خلاقیّت شعر و تجلّی فردّیت پنهان او می­کشاند. عاشق بر این امر معترف است که در صورت تجلّی نور معشوق هستی می­یابد؛ از این روی می­خواهد آن نور را بدون پرده و پوشش دریافت کند. بی­شراب و باده، خود را مست و خراب می­کند و دل سوزان و پر حرارت خود را با این کار به معشوق می­سپارد تا او را دریابد و به وصال رساند.

دگرگونی حالات و چیرگی هیجانات روحی بر شاعر در ابیات آخر غزل، شاعر را متحوّل می­کند؛ به­گونه­ای که روی سخن را از «تو» به خود بازمی­گرداند و می­نمایاند که مخاطب همان فرامن و یا معشوق است. او وجود خود را برگرفته از آفتاب وجود یار می­پندارد که در نورها و روشنی­ها عیان می­شود و خود را همانند کیقباد که اسطوره­ای ملی و دارای فرّ ایزدی بوده است، می­نمایاند که در روز هنگام می­درخشید و طلوع می­کرد و حقیقت و عدالت را آشکار می­کرد. چون نور او برگرفته از نورهای دیگر و عاریتی نبوده؛ بلکه وجود او از معشوق منوّر می­گشت؛ پس زادگاه و مکان خود را خورشید عالم­سوز و مکان بالا می­داند و این را مایة مباهات می­داند. آن­گونه که در این غزل شاعر باز خویش را به­عنوان مخاطب مستقیم که همان «ما» شده است، قرار می­دهد و از زادگاه و مقامِ خود توصیفی را همچون «آنجا و اینجا و بی­جا و غیره» دارد که با هیچ منطقی در جهان هستی سازگار نیست و ممکن است موجب تناقض در برداشت خواننده و ابهام او شود و در نهایت گفت­وگو را طبیعی نمی­یابد؛ زیرا هدف و مقصود در غزلِ عارف انتقال پیام نیست و خواننده با توجه به موقعیتی که در آن است و اطلاعات شعر را برای خود قابل فهم می­کند. اعتراف عاشق به این امر که در صورت تجلّی­یافتن یار در غزل 609، هستی می­یابد در غزل زیر کاملاً پیداست که عاشق نه­تنها مستی و بیهوشی او را به وادی شهود سوق داده؛ بلکه در سحرگاهان که بهترین زمان دیدار است، وصال را ممکن می­سازد.

خواننده پرسش­هایی را در این غزل مطرح می­کند: مخاطب کیست؟ چه کسی از جمال یار شاعر سخن می­گوید؟ آیا شاعر از حسن یارش آگاه است؟ و یا به او خبری از حسن یارش می­دهند.

مخاطب در بیت اول و در مصرع اول می­تواند خوانندگان غزلیات مولانا باشد؛ زیرا مخاطب می­گوید که زیبایی یارِ تو را شنیده­ است؛ امّا در مصرع بعدی عاشق درجواب می­گوید بی­خبر است حتی اگر هم او گفته باشد از سر مستی و بیهوشی بوده است و این حقیقت اشعار مولاناست که در حالت ناآگاهی و مستی سخن از معشوق می­گوید و این حالت غلبه و شهود است که بر دل عاشق راستین وارد می­شود و بیانگر آن است که در حالت مستی، سخنان معشوق بر زبان مولانا جاری می­شود، نه گفتار خود و این یادآور حدیث قدسی است که خداوند چنان بر وجود عارف غلبه می­کند که گوش و چشم و زبان او می­شود و گفتار و دیدن و شنیدن و زدن او ، فعل حق است نه فعل او. مولانا (متکلم) ادامه می­دهد: که شب و روز در تلاش است که راز عشقش را پنهان و پوشیده دارد؛ بنابراین هرگز حسن یار را در نزد کسی نمی­گوید و اگر گفته است در حالت مستی بوده است؛ زیرا عاشقِ آگاه و هشیار رازش را از دیگران می­پوشاند نه اینکه برای فاش­کردن آن بازارگرمی کند؛ پس در ابیات آخر غزل، عاشق خود را در زیباترین سحرگاهان که وقت وصال است می­یابد و به خود می­گوید که منتظر بماند تا یار همچون گل شکوفا شود و زمان دیدار برسد و قرنفل هم داستان حسن یار را برای گلزار و بوستان بازگو کند. 

چرا شاعر در این غزل مکان همه چیز و همه کس را «بالا» می­داند؟ بی­جا به چه معناست؟ چرا انسان با وجود داشتن دست­وپا بدون دست­وپا در حرکت است؟ منظور از که هستی چه چیزی است؟ کوه قاف و عنقا در کجا قرار دارد؟ آیا میان ابیات این غزل پیوند معنایی جود دارد؟ مخاطب شاعر کیست؟

«ما زبالاییم و بالا می­رویم» به معنی کثرتی است که به وحدت رسیده است و به مقام بالاتر وجود ارتقاء می­یابد. این سخن به این معنی نیست که «من و تو» به ما تبدیل شده­ایم که این معنی وحدت در عین کثرت نیست؛ بلکه زمانی است که از وجود خود بگذریم و حقیقت یگانه معشوق حقیقی را در خود می­یابیم. واژگان «اینجا و آنجا» به معنی مکان و هم­چنین قرارگرفتن و یا قراردادن شیء در جایی است و هم به معنی جهات شش­گانه جهان است که فقط در ماده می­گنجد نه بالا و جای بی­جا که جهتی نیست، خواننده در تفسیر غزل به این معنی می­رسد که مکان تا زمانی که جسمی در آن نباشد، قابل رؤیت نیست. به این معنی که این شیء است که به مکان هویت می­بخشد و معنی جا را می­سازد. با این توضیح روح انسان چون از عالمی دیگر آمده است بی­مکان است و به همان جا باز خواهد گشت.

  این ابیات بیانگر این معنی است که ما جزئی از کل هستیم که درنهایت جزء به کل می­پیوند و این همان اتحاد است که جز در حقیقت یافت نمی­شود. مولانا باور دارد که هر کس که کلمة توحید را بگوید، موحد است. او با اشاره به کلمة توحید می­فهماند که اگر «لااله» گفتم مرادم «الاالله» و رسیدن به معرفت و شناخت معشوق است و «لا» که به واقع عدم و نیستی جسم است و به مکان و جا نیاز دارد به سوی بی­جایی و لامکانی که حقیقت پنهان، الاالله و سوی بی­سویی است در حرکتیم. مولانا ایمان دارد که در لا ماندن، کفر است  و همراه­شدن با الّا متصل­شدن به ایمان و حقیقت است. از دیدگاه مولانا، عالم معنا دریایی است که بسیار متلاطم و امواجش بی­کرانه است که این­جا و آن­جا ندارد و نیز بی­جا است. بسیاری از پدیده­ها، مکان و زمان ندارند مانند روان، عقل، توان و نیرو و عالم معنا که خود فروغ زمان و مکان است نیز جا و زمان ندارد؛ زیرا در آن قرار نمی­گیرد. این همان حقیقت است که دیگران از گفتن نام آن عاجزند و در کل غزل نیز سایه انداخته و شاعر با کلمات زیبا آن را به تصویر کشانده است.

مولانا «انّا الیه راجعون» را در این غزل، آن جهان و منزلگاه یار می­داند که کاینات در آن گم شده­اند.

با این ویژگی که بسیاری از غزل­های مولانا دارد دامنة مخاطبان خود را گسترش می­دهد تا جایی که هر مخاطبی با ذهنیّت و شخصیت خود می­تواند با یکی از ابعادِ اشعار او ارتباط برقرار کند و بتواند هم سؤال­های فردی و هم سؤال­های عمومی را مطرح کند و با غور و تفحّص در اشعار او به جواب مدّنظر خود برسد.

با کمی تأمّل و دقّت در این غزل پیداست که مخاطب در مصراع اوّل با مصراع دوم شعر متفاوت است. منظور مولانا از مستان، سراندازان و جانبازان، خویشتن است و در (مطربِ جان­ها) و (امین غیب) نیز اشاره به حق یا شمس است که انسان کامل و از نظرگاه مولانا تجسّم حق در زمین است. شاعر در این غزل، هم حال شوریدگان عشق را تفسیر می­کند و هم حال خود را؛ یعنی در واقع مخاطب خود است. او مست، ناآگاه و از خود بیخود است؛ زیرا معشوق از پشت پرده به صدا درآمده است و به نیستیِ هست­نما رسیده است. در ابیات بعدی دربارة شخص سومی سخن می­گوید که بیرون از ماجراست؛ امّا برای وصال عاشقان ندا سر می­دهد عاشقانی که در انتظار یار هستند و می­خواهند به سرزمین اصلی خود بازگردند و در ادامه می­گوید:

با تجلی یار از سراپردة غیب؛ نه­تنها جسم انسان، جان و روح تازه می­گیرد؛ بلکه زبان نیز زنده و پویا می­شود؛ پس باز به خود ندا می­دهد که تا پخته و کامل نشوید هرگز به مقام فنافی الله نخواهید رسید و باز در غزل 845 انسانی را مخاطب می­خواند که در سایة لطف یار عاشقی شده­ که در غیب پنهان مانده­ است.

روی سخن شاعر در کل غزل با انسان است؛ انسانی که از گل سرشته شد و به­واسطة اندیشه و نطق کامل گشت؛ به­گونه­ای که به مرتبة انسان کامل می­رسد و در جهان واقعی هستِ نیست­نماست و درنهایت به مقام حق­الیقین دست پیدا می­کند آبستن­شدن غیب به چه معناست؟ آن چیست که راه را آشکار و طالب و مطلوب را یکی می­کند؟ غیب، نیستی هست­شدن است. بسیاری از انسان­ها و صورت­ها به چشم سر دیده نشدند و معنی و جاودانه می­شوند.

مولانا در این گفت­وگو به شناخت خود که همان فرامن اوست رسیده است. از این رو جایگاه و حقیقت او را می­شناسد و می­­داند معرفت معشوق به دنبال شناخت خویشتن به دست می­آید.

4- بحث و نتیجه­گیری

در غزل عرفانی و در بسیاری از غزل­های مولانا، نقش ارتباطی کلام به دلیل ابهامات عمیق از بین می­رود و این موضوع زمانی پیش می­آید که شاعر و یا متکلم، مخاطب مستقیم «تو» است و خواننده نمی­داند که گوینده چه نقشی در گفت­وگو دارد. در تمام غزل­های موردِ بحث در این پژوهش، «من» همزمان که متکلم و گوینده است بطور غیرمستقیم مخاطب منِ دیگری است؛ یعنی هم راوی و هم من و هم «تو» است که مخاطب من شده است. در گفت­وگوی متن با مخاطب، تفکر عرفانی مولانا باعث می­شود مفسّر و مخاطبان در آغاز نسبت به غزل پیش­داوری داشته باشند. در جهانِ شعر مولانا گویندة شعر، منِ تجربیِ اوست که با منِ حاضر در جهان واقعی یکی نیست. سخنانی که «من» در عالم شعر از خود می­گوید با آنچه که «من» در جهان مادی بر زبان می­آورد، سازگار نیست؛ زیرا در این جا کسی که حضور دارد، فرامن است که از خود یا من سخن می­گوید، همان «من»که نیستِ هست­نماست و منِ متکلم مولانا محو و فانی است؛ چون­که عاشق حضور آگاه و هوشیار ندارد و هر چه هست تنها  یار است و بس. این حالت ناشی از وصول به مرتبة حقیقیِ وجود است که پس از گفت­وگو میان مراد و مرید، تحقق پیدا می­کند و عاشق در معشوق فانی و هیچ می­شود و مرتبۀ حق­الیقین آشکار می­گردد. در این مرتبه طالب موجود نیست و هرچه هست فقط مطلوب است؛ یعنی مرتبه و مقام لااله الاالله.  مفسّر در مواجهة نخست باغزل مولانا چه­بسا متن، پرسش­هایی از این دست برای او برانگیزد: مصداق واقعی معشوق مورد نظر مولانا در غزل‌های او کیست؟ آیا اصلِ «وحدت وجودی» برچارچوب کل غزل­ها حاکم است؟ آیا مولانا واقعاً به­تمامی عقل، علم و زبان را به کناری می­نهد و همه را فدای تجربه­ای بی­واسطه و مواجهة شهودی، معشوق می­کند؟ این پرسش‌ها و ده‌ها پرسش از این دست به گونه‌ای است که در غزل‌های مولانا با قاطعیت نمی‌توان برای آن پاسخی صحیح و روشنی در نظر گرفت و مخاطب در مقام مفسّر، تنها با تأمل زیاد و با تأویل قادر خواهد بود به پاسخ آن­ها رسید، پاسخ‌هایی که با قاطعیت نیز نمی‌توان تأیید کرد. 

تعارض منافع

تعارض منافع ندارم.

ORCID

[1]. Hansa George Gadamer