مقدمه

نسخه‌های خطّی فراوانی از گلستان سعدی در کتابخانه‌های گوناگون وجود دارد که مصحّحان از آن نسخه‌ها برای تصحیح گلستان سود جسته‌اند. هرچه قدمت و درستی نسخه‌های خطّی مورد استفاده در تصحیح، بیشتر باشد، ارزش و اصالت متن تصحیح‌شده بیشتر خواهد بود. مصحّحان گلستان کوشیده‌اند، کهن‌ترین نسخه‌های موجود را شناسایی کنند و به کار برند؛ از مهم‌ترین این نسخه‌ها می‌توان به این موارد اشاره کرد:

 نسخۀ کلیّات کتابخانۀ سلطنتی منسوب به خطّ یاقوت مستعصمی که در رمضان 668 ه. ق. کتابت شده‌است. به دلیل افتادگی، نقائص و اغلاط فراوان، یوسفی آن را اساس تصحیح خود قرار نداده و از آن به عنوان نسخه بدل استفاده کرده‌است. فرانکلین لوییس بر آن است که چون انجامۀ نسخه قابل خواندن نیست، این اطلاع را باید با تردید پذیرفت (Lewis, 2012: 79-86)

نسخۀ کلیّات کتابخانۀ فرهنگستان علوم تاجیکستان که دارای چند تاریخ در بخش‌های گوناگون (پایان بدایع: 630، پایان گلستان: 653 و پایان قطعات و رباعیات: 669) است. اصالت این نسخه مورد تردید است. یوسفی این نسخه را هم اساس خود قرار نداده و از آن به عنوان نسخه بدل استفاده کرده‌است. رستم علی‌یف تاریخ تحریر آن را بین 691 تا 726 حدس زده‌است.

نسخۀ کتابخانۀ بنیاد بودمر در ژنو ، به خطّ عبدالصمد بیضاوی، که در صفر 720 ه. ق. کتابت شده‌است. یغمایی این دستنویس را بدون تغییر در رسم‌الخط چاپ کرده و یوسفی آن را نسحۀ اساس تصحیح خویش قرار داده‌است (ر.ک: سعدی، 1316، مقدّمۀ یغمایی: الف – ج).

نسخۀ کتابخانۀ دیوان هند در لندن  که در 728 کتابت شده‌است (ر.ک: همان: الف).

نسخۀ کتابخانۀ پاریس به شمارۀ suppl. Pars.  869 که کاتبی به نام احمد آن را در شعبان 730 کتابت کرده‌است (ر.ک: مطلبی‌کاشانی، 1389: 207).

نسخۀ کتابخانۀ ملّی فرانسه که در 768 کتابت شده‌است (ر.ک: سعدی، 1385، پیشگفتار مصحّح بر گلستان: 1216).

دو نسخۀ موجود در چین که فاقد تاریخ کتابت هستند؛ امّا برات زنجانی از روی کاغذ و مرکّب، آن دو نسخه را سدۀ هفتمی تخمین زده‌است (زنجانی، 1381: 186).

نسخۀ متعلّق به مجدالدّین نصیری که فاقد تاریخ است؛ اما از روی قراین می‌توان آن را از سدۀ هشتم دانست. این دست‌نویس یکی از نسخه‌بدل‌های فروغی بوده‌است (ر.ک: سعدی، 1385، پیشگفتار مصحّح بر گلستان: 1220).

نسخۀ متعلّق به ابوالحسن بزرگ‌زاد در اصفهان که فاقد تاریخ است؛ امّا فروغی اصالت آن را تأیید کرده و آن را نسخۀ اساس تصحیح خود قرار داده‌است (ر.ک: همان: 1216-1219).

حال در نوشتار حاضر به نسخه‌ای می‌پردازیم که در سال 713 هـ. ق. کتابت شده‌است و در کتابخانۀ غازی خسروبیگ سارایوو نگهداری می‌شود.

 

پیشینة پژوهش

در بررسی محتوای نسخه‌های خطّی گلستان و سنجش ضبط‌های گوناگون تصحیح‌های مختلف، افزون بر آنچه که معمولاً در مقدّمۀ آثار تصحیحی آمده‌است، می‌توان به این پژوهش‌ها اشاره کرد:

یاحقی (1368) به معرّفی تصحیح یوسفی از گلستان سعدی پرداخته‌است. انزابی‌نژاد (1368) به چند نکته دربارۀ گلستان مصحّح یوسفی پرداخته و مهدوی دامغانی (1369) به آن نکته‌ها پاسخ گفته‌است. دهباشی (1369) نیز مطلبی دربارۀ گلستان مصحّح یوسفی نوشته‌است. زنجانی (1381) به معرّفی  نسخۀ خطّی گلستان سعدی موجود در چین پرداخته‌است. طبیب‌زاده (1397)، تصحیحات پانزده بیت عربی گلستان سعدی را از منظر عروض و قافیه ارزیابی کرده‌است. دالوند (1401) چند ضبط ویژه از گلستان را بر پایۀ چاپ‌ها و شرح‌های گلستان بررسی کرده‌است.

دربارۀ نسخۀ خطّی کتابخانۀ غازی خسروبیگ سارایوو تنها یک پژوهش انجام شده‌است: درکیچ و سالمیان (1403) به معرّفی این نسخۀ خطّی پرداخته‌اند.

همان‌گونه که مشاهده می‌شود، جز آخرین پژوهش یادشده، تاکنون پژوهشی که درباب نسخۀ سارایوو انجام شده باشد، تدوین و منتشر نشده‌است. تفاوت پژوهش حاضر با پژوهش درکیچ و سالمیان در آن است که پژوهش پیشین بیشتر به ساختار نسخۀ سارایوو، از جمله ویژگی‌های ظاهری و رسم‌الخطّی نسخه، گمانه‌زنی دربارۀ کاتب و مسیر ورود نسخه به بوسنی پرداخته‌است؛ حال آنکه پژوهش حاضر محتوای آن نسخه را ارزیابی می‌کند.

هدف و روش

به باور نویسندگان این جستار یکی از راه‌های شناختن کیفیّت محتوایی هر نسخۀ خطّی تازه یافته‌ای، سنجش ضبط‌های مورد مناقشه در تصحیح‌ها و نسخه‌های موجود و معروف اثر با نسخۀ مورد مطالعه است. با این کار می‌توان میزان شباهت و تفاوت نسخۀ نویافته را با نسخه‌ها و چاپ‌های دیگر دریافت. از این‌رو هدف نویسندگان مقاله، نشان دادن ضبط‌های نسخۀ سارایوو در مواضعی از گلستان است که مورد بحث و مناقشه بوده است. همچنین با عنایت به اینکه در موارد دارای مناقشه، دست‌کم دو وجه و ضبط از پیش در معرض چالش قرار گرفته است، طبیعی است که ضبط نسخۀ اساس در هر کدام از آن موارد، یا مؤیّد یکی از ضبط‌های گوناگون باید باشد یا متفاوت با همۀ ضبط‌ها. در عمل نیز چنین بوده است؛ یعنی در قالب موارد، ضبط نسخۀ سارایوو موافق یکی از ضبط‌های بحث‌برانگیز بوده و در مواردی هم با همۀ ضبط‌ها متفاوت بوده است. در هر مورد هم نویسندگان کوشیده‌اند ـ بدون نگاه جانبدارانه به نسخۀ مورد مطالعۀ خود ـ با استدلال، جانب ضبط برتر را بگیرند. پژوهش حاضر به روش تحلیل محتوا و مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌ای انجام شده‌است. برای انجام پژوهش حاضر ابتدا مقاله‌هایی که دربارۀ نقد و بررسی تصحیح‌های موجود گلستان نوشته شده‌است، انتخاب شد. سپس ضبط‌های نسخۀ سارایوو با ضبط‌های مورد بحث در آن نوشته‌ها سنجیده شد. در گام بعدی ضمن مطالعۀ نسخۀ سارایوو، ضبط‌های ویژه که از نظر نویسندگان تفاوت‌هایی با ضبط‌های مشهور داشت، استخراج گردید. در ادامه، همۀ داده‌ها با ضبط نسخه‌ها و چاپ‌های گوناگون مطابقه داده شد و تحلیل لازم صورت گرفت.

نکتۀ 1: به هنگام ارجاع به چاپ‌ها و نسخه‌های گوناگون گلستان در جدول‌های ذیل هر عنوان، با توجّه به اینکه مؤلّف همۀ آنها سعدی است و تکرار نام سعدی و تمایز آثار تنها با سال نشر، سردرگمی خواننده را درپی دارد، تنها به عنوانی اختصاری و شمارۀ صفحه بسنده کردیم.

نکتۀ 2: شواهد نسخۀ سارایوو به رسم‌الخطّ امروزی نگاشته شد.

یافته‌ها

در این بخش از نوشتار به سنجش پاره‌ای از ضبط‌های گلستان نسخۀ کتابخانۀ غازی خسروبیگ می‌پردازیم:

در بیشه (پیسه) گمان مبر نهانی (نهالی/ که خالی است)

هر پیسه گمان مبر نهالی

باشد که پلنگ خفته باشد

(سعدی، 1385: 20)

یکی از محل‌های منازعه در ضبط‌های گلستان، موضع «هر بیشه/ پیسه گمان مبر که خالی/ نهالی» است. بر سر دو واژه در این مصراع بحث وجود داشته‌است؛ یکی واژۀ «بیشه / پیسه» (با توجّه به نحوۀ نگارش نقطه در نسخه‌های خطّی) و دیگری «که خالی/ نهالی» (با توجّه به امکان پیوستن «که» به واژۀ پس از خود در رسم‌الخطّ کهن و جابه‌جاخوانی «که خالی» و «نهالی»). در مجموع مصراع نخست به چهار حالت قابل خواندن است:

بیشه	نهالی
پیشه	که خالی
بیسه	که خالی
پیسه	نهالی

 از این چهار گونه، گونه‌های دوم و سوم معنای محصّلی که ربطی به بافت معنایی بیت داشته باشد، ندارد؛ پس می‌ماند دو صورت «بیشه / پیسه»؛ بنابراین در مجموع امکان چهار خوانش از بیت وجود دارد. از طرفی چون ـ احتمالاً از نگاه کاتبان ـ همنشینی «بیشه« با «نهالی» و همنشینی «پیسه» با «که خالی» به معنای روشنی نمی‌انجامیده، در نسخه‌ها و چاپ‌های گوناگون گلستان، معمولاً با دو صورت ضبط مصراع روبه‌رو هستیم: «هر بیشه گمان مبر که خالی است» و «هر پیسه گمان مبر نهالی». در گونۀ دوم «پیسه» به معنی دو رنگ و سیاه و سپید است و «نهالی» به معنی شکار یا تشک. ساده‌ترین صورت ممکن از میان چهار حالت، این است: «هر بیشه گمان مبر که خالی است». دالوند (1401: 90) با استناد به اصل تصحیحیِ «ضبط دشوار برتر است»، درستی این ضبط را با تردید روبه‌رو و ضمن تأیید ضبط دوم، ضبط تلفیقیِ «هر پیسه گمان مبر که خالی است» را پیشنهاد کرده‌است (خال به معنی بُرد قرمز با خط و خال‌های سیاه یا جامۀ نرم).

یوسفی	فروغی	یاقوت	مشکور	یغمایی	آرزو	رامپوری	خزائلی
بیشه/ خالی (59)	پیسه/ نهالی (20)	پیسه/ نهالی (50)	پیسه/ نهالی (17)	بیشه/ خالی (14)	بیشه/ خالی (26)	در بیشه/ خالی (63)	بیشه/ خالی (179)

نسخۀ سارایوو این مصراع را چنین ضبط کرده‌است:

در بیشه گمان مبر نهانی

باشد که پلنگ خفته باشد

(سارایوو: 2پ)

 

ضبط «نهانی» چه بسا اشتباه کاتب در نوشتن «نهالی» باشد؛ در این صورت، این ضبط به همنشینی «بیشه و نهالی (نهانی) انجامیده‌است؛ همان‌گونه که پیشنهاد دالوند به همنشینی «پیسه و که خالی».

سر چشمه شاید گرفتن به «بیل/ میل»

سر چشمه شاید گرفتن به بیل

چو پر شد نشاید گذشتن به پیل

(سعدی، 1385: 22)

واژۀ قافیه در مصراع نخست در برخی از نسخه‌ها «بیل» و در برخی دیگر «میل» است. در دو چاپ معتبر گلستان، یعنی فروغی (سعدی، 1385: 22) و یوسفی (سعدی، 1374: 61)، واژۀ بیل در متن نشسته‌است؛ چنین است در چاپ مشکور (سعدی، 1342: 19) و شرح خزائلی (1344: 181). در برابر در نسخۀ منتسب به یاقوت (سعدی، 1394: 59) و چاپ یغمایی (سعدی، 1316: 19)، واژۀ میل در جایگاه قافیۀ مصراع نخست آمده‌است. مشکلی که واژۀ «بیل» دارد، آن است که حرف «ی» آن در پارسی کهن، مجهول تلفّظ می‌شده؛ حال آنکه «ی» واژۀ «پیل» (مصراع دوم)، مصوّت بلند یا به تعبیر قدما «یاء معروف» است و در روزگار سعدی قافیه‌کردن این دو «ی» را درست نمی‌دانستند. آنچه در نسخه‌های کهن‌تر آمده، «میل» (وسیلۀ کشیدن سرمه در چشم) است که هم مشکل قافیه را حل می‌کند و هم از سویی بر مبالغۀ معنی می‌افزاید و هم در مقابلۀ فیل قرار می‌گیرد. این نکته را ابتدا دو شارح گلستان، یعنی آرزو (1375: 29) و رامپوری (بی‌تا: 69) متذکّر شده بودند و همان‌گونه که دالوند (1401: 86) گفته‌است: «حقّ تقدّم از آنِ این دو شارح هندی است».

یوسفی	فروغی	یاقوت	مشکور	یغمایی	آرزو	رامپوری	خزائلی
بیل (61)	بیل (22)	میل (59)	بیل (19)	میل (19)	میل (29)	میل (69)	بیل (181)

حال ببینیم، این ضبط در نسخۀ سارایوو چگونه‌است. در این نسخه واژۀ «میل» آمده که با نظر دو شارح پیش‌گفته و اصول قافیه هم‌خوانی دارد:

سر چشمه شاید گرفتن به میل

چو پر شد نشاید گذشتن به پیل

(سارایوو: 3پ)

 

«با بدان یار گشت همسر لوط/ پسر نوح با بدان بنشست»

با بدان یار گشت همسر لوط

خاندان نبوّتش گم شد

(سعدی، 1385: 23)

در همۀ نسخه‌ها و شرح‌های معتبر کهن، سخن بر سر همراهی همسر لوط با بدان است؛ امّا در پاره‌ای از نسخه‌ها از همنشینی پسر نوح با بدان سخن به میان آمده‌است. شهیدی به نکتۀ ظریفی در این‌باره اشاره کرده‌است: «چنانکه استاد یوسفی مرقوم داشته‏اند همۀ نسخه‏های قدیمی‏ بدین ضبط است... می‏دانیم سعدی در سرودن این بیت مانند بسیاری از بیت‏های گلستان و بوستان از قرآن‏ کریم الهام گرفته‌است؛ پس باید نخست آیه‏های قرآن را که دربارۀ زن لوط و پسر نوح است، بررسی‏ کنیم ... مفاد این آیه‏های کریمه این است که زن لوط جزء کسانی است که به عذاب الهی گرفتار شدند و اشارتی بدانکه او از خاندان نبوت نیست، نیامده؛ بلکه برعکس ... او را از اهل لوط به شمار می‏آورد ولی جزء مستحقان عذاب می‏داند. پس جزء خاندان نبوت‌بودن او مسلم است ... اما در مورد پسر نوح چنین نیست؛ چنان­که ... خداوند به نوح می‏فرماید: او از خاندان تو نیست ... و باز آنچه ارجح‌بودن پسر نوح را نشان می‏دهد، سرودۀ مولاناست...: پور آن بوجهل شد مؤمن عیان/‏ پورۀ آن نوح شد از گمرهان» (شهیدی، 1369: 72-74).

علی‌رغم چنین استدلالی نسخه‌های معتبر و کهن همه موافق آنچه‌اند که یوسفی انتخاب کرده‌است:

یوسفی	فروغی	یاقوت	مشکور	یغمایی	رامپوری	خزائلی
همسر لوط (62)	همسر لوط (23)	همسر لوط (65)	همسر لوط (21)	همسر لوط (17)	همسر لوط (75)	پسر نوح (182)

در نسخۀ سارایوو نیز همانند همۀ نسخه‌های کهن «همسر لوط» در متن آمده‌است:

با بدان یار گشت همسر لوط

خاندان نبوّتش گم شد

(سارایوو: 4پ)

 

عقل و «کیاستی / دراستی» و فهم و فراستی

سرهنگ‌زاده‌ای را بر در سرای اُغلُمُش دیدم که عقل و کیاستی و فهم و فراستی زایدالوصف داشت (سعدی، 1385: 25).

در این جمله بحث بر سر واژۀ «کیاسَت» است. در همۀ نسخ و چاپ‎‌ها این واژه به همین‌صورت آمده‌است. رامپوری در شرح خود آن را «دراست» ضبط کرده و گفته‌است: «در نسخۀ مخدومی به جای کیاست لفظ دراست نوشته به کسر دال به معنی دانایی و این بهتر است؛ چرا که سجع با فراست بسیار درست می‌نشیند» (رامپوری، بیتا: 81). دالوند به استناد این سخن رامپوری که خود مستند به ضبط نسخه‌ای کهن (مورّخ 753 هـ.ق) است و تیز بر پایۀ وجود شاهدی از خاقانی (در فراست چون عطارد در دراست مشتری‌است) این ضبط را در شمار ضبط‌های تأمّل‌برانگیز آورده‌است (دالوند، 1401: 87 و 88 )؛ اما با توجّه به اینکه در همۀ نسخه‌ها و چاپ‌های دیگر، «کیاست» آمده و کاربرد آن واژه در این محل هیچ اشکالی ندارد، به نظر نمی‌رسد، ضرورتی برای پذیرش نظر رامپوری وجود داشته باشد.

یوسفی	فروغی	یاقوت	مشکور	یغمایی	آرزو	رامپوری	خزائلی
کیاست (63)	کیاست (25)	کیاست (146)	کیاست (22)	کیاست (18)	کیاست (33)	دراست (81)	کیاست (184)

مانند بقیۀ نسخه‌ها و چاپ‌ها، ضبط نسخۀ سارایوو هم «کیاست» است:

«سرهنگ‌زادۀ را بر در ^سرای اغلمش دیدم کی عقلی و کیاستی و فهمی و فراستی زاید الوصف داشت» (سارایوو: 5ر)

 

حسود را که راضی نمی‌شود؛ الاّ به زوال نعمت من و اقبال و دولت خداوند «باد/ باو»

مگر حسود را که راضی نمی‌شود؛ الاّ به زوال نعمت من و اقبال و دولت خداوند باد! (سعدی، 1385: 25)

یوسفی (سعدی، 1374: 254) در معنی عبارت پایانی، «باد» را «پایدار باد» معنی کرده‌است. انزابی‌نژاد، قرینه‌ای برای حذف «پایدار» ندیده و گفته‌است: «آیا نمی‌توان تصوّر کرد که «باد» بدخوانی و بدنویسی (باو = به او) باشد؟! یعنی حسود راضی نمی‌شود؛ الّا به زوال نعمت من و اقبال و دولت خداوند به او» (انزابی‌نژاد، 1368: 29). اختلاف نسخ گوناگون در این موضع گویای آن است که بیشتر کاتبان و شارحان، ثقالتی در معنی این بخش دریافته‌اند؛ چنانکه در نسخۀ منتسب به یاقوت، فعل «باد» حذف شده تا عبارت «و اقبال و دولت خداوندی»، همچنان خواستۀ حسود تلقّی شود. در چاپ یغمایی نیز کلّ بخش دعایی نیامده و جمله به خواستۀ حسود ختم شده‌است. رامپوری نیز با افزودن واژۀ «جاوید» به پیش از فعل «باد» کوشیده‌است، ابهام پیش‌گفته را رفع کند. آرزو نیز در شرح خود گفته‌است: «این جمله اگرچه دعاییه‌است، لیکن اشارت بدان است که مرا از حسد ایشان بیمی نیست و در سایۀ اقبال پادشاهی محفوظ و محظوظم» (آرزو، 1375: 23)

به زعم نگارندگانِ این نوشتار، خللی در کلام شیخ دیده نمی‌شود. سرهنگ‌زادۀ مندرج در حکایت خطاب به پادشاه می‌گوید: «همه را راضی نگاه داشتم، جز حسود؛ زیرا حسود راضی نمی‌شود، مگر به زوال نعمتِ من!» آن‌گاه برای آنکه شومی عبارت «زوال نعمت» را از درگاه مخاطب (پادشاه) دور کند، دعایی در حقّ او بر زبان رانده: «اقبال و دولت خداوند باد!» فعل دعایی «باد»، به معنی باشد است و هرچند معمولاً جزء درخواستیِ دعاکننده، از قبیل «زنده، پاینده، پیروز و ...» پیش از آن می‌آید، آمدنش بی آن جزء هم نادرست نیست و افادۀ معنای درخواست پایداری می‌کند؛ چنانکه امروزه هم وقتی به کسی گفته می‌شود: «ان‌شاءالله همیشه باشی!»، مفهومِ «همیشه زنده/ پایدار باشی»، از آن بر می‌آید.

یوسفی	فروغی	یاقوت	مشکور	یغمایی	آرزو	رامپوری	خزائلی
باد (254)	باد (25)	خداوندی (149)	باد (23)	نعمت من (19)	باد (33)	جاوید باد (82)	باد (184)

در نسخۀ سارایوو فعل دعایی «باد» به هیچ قیدی آمده‌است:

«گفت در سایۀ دولت خداوندی دام ملکه همگنان را راضی کردم مگر حسود را کی راضی نمی‌شود الاّ به زوال نعمت من و اقبال دولت خداوند باد» (سارایوو: 5 پ)

 

«با/ تا» آنک دو چشم انتظارش بر در

فرق است میان آن که یارش در بر

با آن که دو چشم انتظارش بر در

 (سعدی، 1385: 28)

در حالی که بیشتر چاپ‌ها و نسخه‌ها لفظ «با» را ضبط کرده‌اند، این واژه در تصحیح فروغی به‌صورت «تا» آمده‌است. در شرح‌های گلستان، لفظ «با» را به معنی واو عاطفه دانسته (آرزو، 1375: 35 و رامپوری، بی‌تا: 89) و ضمن اشاره به وجود ضبط «تا» گفته‌اند: «در نسخۀ مخدومی لفظ «تا» به تاء فوقانی است؛ مگر اوّل بهتر است» (رامپوری، بی‌تا: 89).

یوسفی	فروغی	مشکور	یغمایی	رامپوری	آرزو	خزائلی
با (65)	تا (28)	با (26)	با (21)	با (89)	با (35)	با (187)

در نسخۀ سارایوو، ضبط بر خلاف بیشتر نسخ و موافق ضبط فروغی است:

«فرق است میان آن که یارش در بر

تا آن که دو چشم انتظارش بر در»

 (سارایوو: 6 پ)

 

بنی آدم اعضای یکدیگرند/ یک‌پیکرند

بنی آدم اعضای یکدیگرند

که در آفرینش ز یک گوهرند

(سعدی، 1385: 31)

یکی از جایگاه‌های مناقشه و بحث ضبط واژه‌ها در گلستان سعدی، شعر معروف «بنی آدم اعضای یکدیگر/ یک‌پیکر« است. یوسفی (سعدی، 1374: 264و265) به سابقۀ بحث بر سر این نکته اشاره کرده‌است. پس از آن امیدسالار در مجلّۀ ایران‌شناسی و پژوهشگران دیگری در چند شماره از مجلّۀ گزارش میراث در این باره بحث کرده‌اند (امیدسالار، 1372: 537-541؛ موسوی طبری، 1390: 45؛ خطیبی،1390 : 58 و 59؛ کیوانی، 1390: 48؛ طبری، 1391: 46-49). نسخه‌های کهن، ضبط «یکدیگر» را تأیید می‌کنند؛ امّا برخی با این تفسیر که «اعضای یکدیگر بودنِ بنی آدم»، مفهومی نازیبا و زننده دارد (مثلاً ر.ک: نفیسی، 1344: 30 و خزائلی، 1344: 254-255) و نیز با استناد حدیث نبویِ نفس واحده، وجه «یک‌پیکر» را ارجح می‌دانند. به نظر می‌رسد این دسته از صاحب‌نظران بدون توجّه به سیر زمانی تحوّل مفهوم واژه‌ها و عبارات، نازیبایی معنای امروزی این تعبیر را به مفهوم سدۀ هفتمی آن کشانده‌اند؛ شاید از آن روی که پیشتر شاهد دیگری برای چنین کاربردی در دست نبود (منظور از نظم و نثر پارسی است؛ وگرنه آنچه در رسائل بولس طرسوسی (به نقل از مینوی، 1337: 45) آمده‌است هم مؤیّد رجحان «یکدیگر» است). چندی پیش سیّدعلی میرافضلی، با انتشار مطلبی در فضای مجازی، نمونه‌ای از کاربرد این عبارت را در سخن عزیز نسفی، عارف هم‌دورۀ سعدی نشان داد: «"بدان که یک خاصیّت اهل وحدت آن است که هیچ‌چیز و هیچ‌کس را دشمن ندارند؛ بلکه همه‌چیز و همه‌کس را دوست دارند که به یقین دانند که جمله، اعضای یکدیگرند" (ص ۲۴۰ - ۲۴۱). از این گفتار نسفی دانسته می‌شود که لااقل در قرن هفتم هجری، بنی آدم از این امکان برخوردار بودند که اعضای یکدیگر باشند»! (میرافضلی، 1402) در مجموعه‌ای سدۀ نهمی که در کتابخانۀ مغنیسای ترکیه به شمارۀ 2900 نگهداری می‌شود، رساله‌ای به نام رسالة ‌الظرفا به نجم رازی نسبت داده شده‌است. اگر این انتساب درست باشد، با عنایت به اینکه نجم رازی یک سال پیش از نگارش گلستان، درگذشته‌است، آنچه در آن رساله مرتبط با موضوع این نوشتار، آمده‌است، در کنار شواهد دیگری که ذکر کردیم، گواهی بر رواج این مضمون در دورۀ سعدی و دوران پیش از وی است. «در رسالة الظرفا آمده‌است: "دوستان را چنان باید داشت که هر یک چون عضوی‌اند از اعضای او چون چشم و گوش و زبان [بنی آدم اعضای یکدیگرند] هر عضوی از دیگری دربایسته‌تر ... هیچ آفریدۀ عاقل قاصد هلاک اعضای خود نشود [که در آفرینش ز یک گوهرند]... چنانکه اگر عضوی را آفتی رسد یا رنجی حادث شود [چو عضوی به درد آورد روزگار] مال فدا باید کردن تا آن عضو صحّت یابد [دگر عضوها را نماند قرار]... دوستان را باید همین مراتب نگاه دارد" ([ ] از نگارنده‌است).» (شریفی صحی، 1402) کمی بعدتر طاهری نژند با نقل بیتی از کاتبی ترشیزی نشان داد که در سدۀ نهم نیز این کاربرد، وجود داشته‌است: «در دیوان کاتبی ترشیزی (ف: ۸۳۹ ق) سرایندۀ قصیدۀ شتر-حجره، رباعی ذیل را یافتم:

"... ترکیب تو هر جزو ز جزوی(ن ل:جزوِ) دگرست

چون از همه‌ای، با همه نیکو می‌باش"

(دیوان کاتبی ترشیزی، تحقیق علی حیدری یساولی، به کوشش علی فاضلی، چاپ۱، انتشارات روزِ دهم، قم، ۱۳۹۷، ص۴۵۲)... واژۀ "همه"، مدلَّل می‌دارد که بنی آدم همچنان اعضای یکدیگرند و این تعبیر نزد قدما، چنان شیاع و رواج داشته که کسی از سامع و قائل، در فهم و برداشتِ آن، دچار انحراف نمی‌شده‌است» (طاهری نژند، 1402).

در پژوهشی دیگر هم که دربارۀ این بیت سعدی انجام شده، سه شاهد دیگر در تأیید درستی این تعبیر عرضه شده‌است: «نخستین گواه، چارانه‌ای است از سحابی نجفی:

... خلق عالم تمام «اعضای همند»

تعظیم همه حرمت خود داشتن است

... دومین گواه، چارانه‌ای است از میرعرفان طهرانی:

... دنیا به مثال عرصۀ شطرنج است

«اجزای همند» و جنگ با هم دارند

... سومین گواه، بیتی از حاجی محمّدجان قدسی است:

ما اسیران غم تو همه «اجزای همیم»

بی‌قراریم چو سیماب چه با هم چه جدا»

    (جهانبخش، 1402: 310 و 311)

از آنچه گفتیم، می‌توانیم نتیجه بگیریم که عبارت «یکدیگر» در این موضع از نظر معنی و مفهوم و کاربرد در متون کهن ادب پارسی، ضبطی اصیل و بی اشکال است.

یوسفی	فروغی	یاقوت	مشکور	یغمایی	رامپوری	خزائلی
یکدیگرند (66)	یکدیگرند (31)	یکدیگرند (155)	یکدیگرند (28)	یکدیگرند (23)	یکدیگرند (93)	یک‌پیکرند (190)

این بیت در نسخۀ 713 موافق با دیگر نسخ کهن، بدین صورت آمده‌است:

بنی آدم اعضاء یکدیگرند

که در آفرینش ز یک گوهرند

(سارایوو: 7پ)

 

گاوان و خران «رنج‌‌‌‌‌‌بردار/ باربردار»

گاوان و خران بار‌‌‌‌‌‌بردار

به ز آدمیان مردم‌آزار

(سعدی، 1385: 47)

در موضع حاضر در ضبط «رنج‌بردار» و «باربردار» میان نسخه‌های گوناگون اختلاف هست. کاربرد رنج‌بردار چونان ویژگی‎ای مثبت برای چارپایان در زبان فارسی پیشینه دارد. در نوروزنامه در برشمردن گونه‌های اسب در زبان فارسی، دربارۀ کمیت آمده‌است: «کمیت رنج‌بردار بود» (خیام، بی‌تا: 54). افزون بر معنای تحمّل‌کنندۀ سختی و رنج، معنای تلاشگر و کوشنده هم از این تعبیر بر می‌آید: «رنج‌بردار باش از آنچه چیز از رنج گرد شود، نه از کاهلی و چنانکه از رنج فراز آید، از کاهلی برود» (عنصرالمعالی، 1371: 104).

سعدی ـ سوای موضع حاضر ـ از واژۀ «باربردار» استفاده نکرده؛ امّا یک‌بار «رنج‌بردار» را در سخن خویش به کار برده‌است:

«رنج‌بردار دیو نفس مباش

در هوای بت ای پریزاده»

(سعدی، 1385: 846)

یوسفی	فروغی	یاقوت	مشکور	یغمایی	رامپوری	خزائلی
رنج (74)	بار (47)	رنج (95)	بار (40)	رنج (33)	بار (117)	بار (202)

در نسخۀ سارایوو «رنج‌بردار» آمده‌است:

گاوان و خران رنج‌‌‌‌‌‌بردار

به زادمیان مردم‌آزار

(سارایوو: 13پ)

 

به دست «آهن / آهک» تفته کردن خمیر

به دست آهک  تفته کردن خمیر

به از دست بر سینه پیش امیر

(سعدی، 1385: 67)

پاره‌ای از نسخه‌ها و چاپ‌ها در این موضع، «آهک» و پاره‌ای دیگر «آهن» را ضبط کرده‌اند. حتّی در نسخۀ اساس یغمایی ظاهراً آهک به آهن تحریف شده‌است (ر.ک: سعدی، 1316: 43). خزائلی(1342: 301) بر این باور است که ضبط آهن «بیشتر مبالغه دارد و دشواری را بهتر می‌رساند.» با وجود این، به نظر می‌رسد به دلیل غیرممکن بودن «خمیر کردنِ آهن تفته با دست»، واقعیّت‌پذیری «خمیر کردنِ آهک تفته با دست» بیشتر باشد. در واقع هدف شیخ سعدی نشان دادن برتری ارتزاق از دسترنج، بر خدمتکاری سلطان است؛ لذا یکی از مصادیق سختی کار را، یعنی کارگری ساختمان که با تماس دست با مصالحی چون آهک سوزنده همراه ‌است، در برابر خدمتگزاری امیر آورده‌است.

یوسفی	فروغی	یاقوت	مشکور	یغمایی	رامپوری	قریب	خزائلی
آهن (83)	آهک (67)	آهن (137)	آهن (53)	آهن (43)	آهک (145)	آهک (56)	آهن (215)

در نسخۀ سارایوو «آهک» آمده‌است:

به دست آهک  تفته کردن خمیر

به از دست بر سینه پیش امیر

(سارایوو: 17 پ)

 

دلقت به چه کار آید و «مسحی/ تسبیح/ شیخی» و مرقع

دلقت به چه کار آید و مسحی و مرقّع؟

خود را ز عمل‌های نکوهیده بری دار

(سعدی، 1385: 93)

واژۀ مورد مناقشه در این بیت، واژه‌ای است که به گونه‌های «تسبیح/ مسحی/ میخی / شیخی» در نسخه‌های گوناگون آمده‌است. ساده‌ترین شکل از این چهار، گونۀ «تسبیح» است که همان‌گونه که دالوند استدلال کرده، بر پایۀ این اصل تصحیحی که ضبط دشوار بر ضبط آسان برتری دارد، نباید گونۀ ارجح بر شمرده شود. «مسحی» نوعی کفش است که صالحان می‌پوشند. «میخی» را نیز می‌توان کوتاه‌شدۀ «هزارمیخی» (نوعی از خرقه) دانست (ر.ک: دالوند، 1401: 89 و90). اما دربارۀ ضبط «شیخی» که ضبط نسخۀ سارایووست، دو احتمال را می‌توان وارد دانست؛ نخست اینکه ممکن است کاتب واژۀ میخی را شیخی دیده باشد. احتمال دوم آن است که این واژه را اصیل بدانیم. در این صورت سعدی گفته‌است که مظاهر طریقت، نظیر دلق و مرقّع و عنوان شیخی به کار نمی‌آید؛ باید خود را از کارهای نکوهیده پاک داشت. 

یوسفی	فروغی	یاقوت	مشکور	یغمایی	مسکو	آرزو	رامپوری	خزائلی
تسبیح (92)	مسحی (93)	مسحی (191)	مسحی (66)	تسبیح (55)	تسبیح (143)	میخی (69)	تسبیح (176)	تسبیح (321)

همان‌گونه که گفتیم، ضبط نسخۀ سارایوو چنین است:

دلقت به چه کار آید و شیخی و مرقع

خود را ز عمل‌های نکوهیده بری دار

 (سارایوو: 23پ)

 

زنی فارجه «فاجره/ مازحه» بشنید

نابینایی که شبی در وحل افتاده بود و می‌گفت: آخر یکی از مسلمانان چراغی فرا راه من دارید. زنی فارجه بشنید و گفت: تو که چراغ نبینی به چراغ چه بینی؟! (سعدی، 1385: 120)

در اینجا سخن بر سر واژۀ «فارجه» است که به شکل‌های «فاجره» و «مازحه» هم ضبط شده‌است. به نظر می‌رسد، منشأ این تنوّع، نا آشنایی کاتبان با واژۀ فارجه بوده‌است. واژۀ «فارج/ فارجه» در زبان فارسی کمتر کاربرد داشته‌است و نشانی از آن در متون فارسی دورۀ سعدی و پیش از او یافت نمی‌شود. از میان معانی گوناگونی نظیر «شتر ماده‌ای که پس از زادن، دشمن و مکروه دارد گشن را؛ کمان دور زه...؛ دورکنندۀ اندوه... شادان» (دهخدا، 1377، ج11: 16925). که در فرهنگ‌ها برای واژۀ «فارج» آمده‌است، معنای اخیر، یعنی «دورکنندۀ اندوه، شادان» در این جایگاه افادۀ مقصود می‌کند و به نظر می‌رسد کاتبانی که آن را به «مازحه» (شوخ‌طبع) تغییر داده‌اند، به دلیل نامأنوس بودن این واژه آن را به معادل شناخته‌شده‌تر آن دگرگون کرده‌اند و آنهایی که آن را به «فاجره» تغییر داده، در خواندن واژه دچار لغزش شده و آن را از «فارجه» به «فاجره» مقلوب کرده‌اند. دالوند (1401: 94 و 95) به عنوان تصحیح قیاسی، «فارحه» به معنی مسخره‌کننده و به نازخرامنده را پیشنهاد کرده ‌است.

یوسفی	فروغی	یاقوت	مشکور	یغمایی	قریب	آرزو	رامپوری	خزائلی
مازحه (104)	فارجه (120)	ـ (230)	مازحه (83)	مازحه (69)	فاجره (88)	فاجره (82)	مازحه (217)	فاجره (337)

در نسخۀ سارایوو این واژه «فاجر« آمده و کاتب یا کس دیگری «جره» را به بالای آن افزوده‌است:

همچو نابینا که شبی در وحل افتاده بود و می‌گفت آخر یکی از مسلمانان چراغی فرا راه من دارید. زنی فاجر جره بشنید و گفت تو که چراغ نه بینی به چراغ چه بینی (سارایوو: 31پ).

 

«میاور / میفکن» سخن در میان سخن

سخن را سر است اى خردمند و بن

میاور سخن در میان سخن

(سعدی، 1385: 183)

در نسخۀ پکن به جای «میاور»، ضبط «میفکن» آمده‌است (ر.ک: زنجانی، 1381: 189). با توجّه به اینکه در همۀ نسخه‌ها و چاپ‌های دیگر، «میاور» آمده‌است، وجهی برای رجحان «میفکن» باقی نمی‌ماند.

یوسفی	فروغی	یاقوت	مشکور	یغمایی	رامپوری	خزائلی
میاور (130)	میاور (183)	میاور (320)	میاور (122)	میاور (103)	میان ور! (295)	میاور (489)

ضبط نسخۀ سارایوو هم «میاور» است:

سخن را سر است اى خردمند و بن

میاور سخن در میان سخن

 (سارایوو: 48 ر)

 

چون به ریش آمد و «بلعنت / بلاغت» شد

امرد آن‌گه که خوب و شیرینست جون به ریش آمد و به‌لعنت شد

تلخ گفتار و تند‌خوی بود مردم‌آمیز و مهرجوی بود

‌(سعدی، 1385: 205)

حکایتی که دربردارندۀ این دو بیت است، در برخی از نسخه‌ها و چاپ‌ها نیامده و یوسفی آن را در حاشیه آورده‌است. در بیشتر نسخ و چاپ‌هایی که این حکایت در آن‌ها مندرج است، عبارت مورد بحث، «بلعنت» و در نسخۀ منتسب به یاقوت «مخطّط» ضبط شده‌است؛ علی‌رغم این در شرح‌ها با گونه‌های دیگری از ضبط روبه‌رو هستیم که گویا پشتوانۀ نسخه‌ای معتبری هم نداشته باشد. رامپوری (بی‌تا: 322) آن را «بلاغت کرد» و آرزو (1375: 130) «بلاغت شد» (هر دو به معنی بالغ شدن) آورده‌اند. دهخدا (1377، ج4: 4942) در ذیل عبارت «بلاغت کردن»، این بیت را آورده (ر.ک: دالوند، 1401: 87) و در ذیل واژۀ «آمیز»، بیت را با ضبط «بلعنت» آورده (همان، ج1: 216) و خزائلی (1344: 515) آن را «به سبلت» ضبط کرده‌است.

ساختار این دو بیت سعدی، تقابلی است میان سیما و خوی امردان:

سیما                                                        خو

خوب و شیرین                                       تلخ‌گفتار و تندخو

به ریش و ؟                                             مردم‌آمیز و مهرجو

در مصراع‌های زوج با این تقابل‌ها روبه‌رو هستیم: «تلخ‌گفتار ≠ مردم‌آمیز»، «تندخوی ≠ مهرجوی». انتظار این است که این تقابل را در مصراع‌های فرد هم شاهد باشیم. تقابل «خوب ≠ به‌ریش» پذیرفتنی است؛ زیرا می‌دانیم واژۀ خوب در متون کهن بیشتر به معنای زیبا به کار می‌رفته‌است و روییدن ریش بر رخسار، می‌تواند زبان‌رسان به زیبایی شمرده شود. حال بین دو تقابل «شیرین ≠ بلاغت» و «شیرین ≠ بلعنت»، هرچند مورد نخست را نمی‌توان نادرست پنداشت، مورد دوم هم از مبالغۀ بیشتری برخوردار است و هم از پشتوانۀ نسخه‌های کهن و معتبر.

یوسفی	فروغی	یاقوت	مشکور	آرزو	رامپوری	خزائلی
بلعنت (659)	بلعنت (205)	مخطّط (353])	بلعنت (136)	بلاغت شد (130)	بلاغت کرد (322)	به سبلت (515)

ضبط نسخۀ سارایوو، موافق همۀ نسخه‌های کهن و معتبر، عبارت «بلعنت» است:

امرد آنگه که خوب و شیرینست چون بریش آمد و بلعنت شد

تلخ گفتار و تنگ‌خوی بود مردم‌آمیز و مهرجوی بود

(سارایوو: 56ر)

 

تلخ گفتار و «تندخوی/ تنگ‌خوی» بود

در همان مورد پیشین، یک اختلاف دیگر دیده می‌شود. در مصراع دوم بیت نخست، بیشتر چاپ‌ها و نسخه‌ها «تند‌خوی» و دو شرح هندی، واژۀ «تنگ‌خوی» را دارند. هر دو واژه در سخن سعدی کاربرد داشته‌است؛ چنانکه سعدی با به‌کاربردن «تند‌خو» فرموده‌است:

به شیرین زبانی توان برد گوی

که پیوسته تلخی برد تندخوی

(سعدی، 1385: 411)

شیخ اجل یک بار نیز واژۀ «تنگ‌خوی را در سخن خویش به کار برده‌است:

سعدیا عاشق نشاید بودن اندر خانقاه

شاهد بازی فراخ و زاهدان تنگ‌‌‌‌‌‌‌‌خوی

(همانجا: 923)

یوسفی	فروغی	یاقوت	مشکور	یغمایی	آرزو	رامپوری	خزائلی
تندخوی (659)	تندخوی (205)	تندخوی (353)	تندخوی (136)	-	تنگ‌خوی (130)	تنگ‌خوی (322)	تندخوی (515)

 ضبط نسخۀ سارایوو موافق ضبط دو شرح پیش‌گفته‌است:

امرد آنگه که خوب و شیرینست

تلخ گفتار و تنگ‌خوی بود

 (سارایوو: 56 ر)

 

«التمر/ الثمر» «یانع/ نافع» و «الناطور/ الناظور» غیر مانع

چنانکه عرب گوید: التّمرُ یانعٌ و النّاطورُ غیرُ مانعٍ. (سعدی، 1385: 206)

در بیشتر نسخه‌های کهن این ضرب‌المثل به همین شکل آمده‌است. در نسخۀ منتسب به یاقوت به جای «نافع»، «مانع» آمده‌است و به‌جای «ناطور»، «ناظور». این مثل در کتاب خزینة الامثال که در سال 1215 ه.ق. نوشته شده، به صورت «التّمر بالغ و الناظورُ غیرُ مانع» آمده‌است (ر.ک: یاری گل‌دره، 1393: 80) در دو شرحی که در دیار هند بر گلستان نوشته شده، «تمر» با این استدلال که خرما تا بر درخت است، تمر خوانده نمی‌شود، به «ثمر» تبدیل شده و به جای «ناطور»، «ناظور» (ناطور و ناظور هر دو به معنی نگهبان هستند) آمده‌است (ر.ک: دالوند، 1401: 88 و 89). اگر اشکالی که در آن کتاب‌ها بر معنی واژۀ تمر وارد شده، پذیرفتنی باشد، با همان معیار می‌توان بر همۀ مجازهای ماکان و مایکونِ به‌کار رفته در متون ادبی اشکال وارد کرد؛ حال آنکه ادبیّات عرصۀ مجازهاست.

یوسفی	فروغی	یاقوت	مشکور	آرزو	رامپوری	خزائلی
تمر، یانع، الناطور (139)	تمر، یانع، الناطور (206)	تمر، نافع، الناظور (353)	تمر، یانع، الناطور (136)	ثمر، یانع، الناظور (130)	ثمر، یانع، الناظور (322)	تمر، یانع، الناطور (515)

در نسخۀ سارایوو این مثل این‌گونه آمده‌است:

التَّمرُ یانع و الناطورُ غیر مانع (سارایوو: 56ر)

 

«گفت / گفتم»: آیات کتاب مجید را عزت و شرف بیش از آن است...

گفت آیات کتاب مجید را عزّت و شرف بیش از آن است که روا باشد ... (سعدی، 1385: 256)

زنجانی به استناد ضبط نسخۀ اساسش، «گفتم» را بر «گفت» ترجیح داده و گفته‌است: «ظاهراً مطابق عبارات بالا فاعل فعل «گفت» پدر پسر است؛ یعنی پدر متوفّا گفت که آیات ننویسید و این بیت را به صندوق گورش بنویسید؛ بنابراین دو بیت شعر را هم پدر پسر با خودش سروده و یا از دیگران به یاد داشته‌است؛ در حالی که سعدی در پایان گلستان به صراحت می‌نویسد که از اشعار دیگران چیزی در گلستان نیاورده‌است. عین عبارت سعدی چنین است: «در این جمله چنانکه رسم مؤلّفان است از شعر متقدّمان تلفیقی نرفت.» و در نسخۀ پکن این داستان چنین آمده‌است: یکی را از بزرگان ائمه پسری وفات یافت پرسیدند که بر صندوق گورش چه نویسیم؟ گفت: آیات چند از قرآن گفتم: آیات کتاب مجید را عزّت و شرف بیش از آن است که روا باشد» (زنجانی، 1381: 187). نسخۀ منتسب به یاقوت نیز موافق نظر زنجانی، «گفتم» را ضبط کرده‌است.

استدلال زنجانی چندان درست نمی‌نماید؛ زیرا آنچه سعدی دربارۀ نیاوردن شعر دیگران در گلستان آورده‌است، بر عدم بهره‌گیری او از شعر شاعران واقعی دلالت دارد؛ نه نقل شعر از شخصیّت‌های حکایات که هم خودشان، هم داستانشان و هم نقل قول‌هایشان (اعم از منثور یا منظوم بودن نقل قول) برساختۀ طبع سعدی است.

یوسفی	فروغی	یاقوت	مشکور	یغمایی	رامپوری	خزائلی
گفت (160)	گفت (256)	گفتم (431)	گفت (144)	گفت (168)	گفت (394)	گفت (592)

ضبط نسخۀ سارایوو نیز همانند اکثر نسخه‌هاست:

یکی را از بزرگان ایمه پسری وفات یافت. پرسیدندش که بر صندوق گورش چه نویسیم؟ گفت: آیات کتاب مجید را عزّت ^{و شرف} بیش از آنست که روا باشد بر چنین جای نوشتن که به روزگار سوده شود» (سارایوو: 70 ر و پ).

 

«متعلّقان / متعنّفان» بر در دارند و غلیظان شدید برگمارند تا بار عزیزان ندهند

گفتمش بر بخل خداوندان نعمت وقوف نیافته‌ای؛ إلّا به علّت گدایی وگرنه هرکه طمع یک سو نهد، کریم و بخیلش یکی نماید ... گفتا: به تجربت آن همی‌گویم که متعلّقان بر در دارند و غلیظان شدید برگمارند تا بار عزیزان ندهند. (سعدی، 1385: 264)

آرزو در این موضع به جای «متعلّقان»، واژۀ «متعنّفان» را پیشنهاد داده و افزوده‌است: «مشتق از تعنّف؛ مأخوذ از عنف به معنی درشتی‌کنندگان» (آرزو، 1375: 161). دالوند با توجّه به این ضبط آرزو، دربارۀ متعلّقان گفته‌است: «این واژه به معنای خویشاوندان است که در اینجا نامناسـب است؛ زیرا شاهان خویشـاوندان را دربـان نمی‌کرده‌انـد؛ بنـابراین بـا تسـامح آن را بـه معنـای کارگزاران دانسته‌اند... متعنّفان ... هم ضبط دشوارتری است و هـم بـا «غلیظـان شـدید» سـازگارتر است» (دالوند، 1401: 88). در این‌باره ذکر چند نکته ضروری است: نخست آنکه واژۀ متعلّق در فرهنگ‌ها علاوه بر معنی خویشاوند، به معنی وابسته هم هست؛ دوم اینکه «بر در گماشتن»، لزوماً به معنی نگهبانی نیست؛ بلکه به قرینۀ «بار دادن»، بیشتر به معنای «حاجب» حمل می‌شود. «حاجبان، بنابر نقشی که داشتند، به پادشاهان بسیار نزدیک بودند و از اسرار آن‌ها باخبر بودند و در تصمیم‌گیری‌هایشان تأثیر می‌گذاشتند. از نظر پادشاهان و خلفا، یک حاجب خوب و کامل می‌بایست خصوصیّت‌هایی چون عقل و کفایت، سیاست و مردمداری، رازداری، همسویی با سلطان و درستکاری داشته باشد» (قاسمی گل‌افشانی، 1400: 30) و طبیعی است که یافتن کس یا کسانی با این ویژگی‌ها، از میان خویشاندان و بستگان هم خردمندانه‌تر و هم شدنی‌تر باشد. این نکته را هم بیفزاییم که آرزو برای گزینش این واژه، به نسخۀ خاصّی استناد نکرده‌است.

یوسفی	فروغی	یاقوت	مشکور	یغمایی	آرزو	خزائلی
متعلقان (164)	متعلقان (264)	متعلقان (449)	متعلقان (176)	متعلقان (151)	متعنفان (161)	متعلقان (589)

نسخۀ سارایوو نیز همانند نسخه‌های دیگر واژۀ «متعلّقان» را در این موضع دارد:

«گفتا: به تجربت آن همی‌گویم که متعلّقان بر در بدارند و غلیظان شدید برگمارند تا بار عزیزان ندهند» (سارایوو: 74ر)

 

محتمل است آن که یکی را از درویشان نفس «اماره/ اماره مرادی» طلب کند

محتمل است آنکه یکی را از درویشان نفس اماره طلب کند (سعدی، 1385: 265)

در برخی از نسخه‌ها پس از «نفس اماره» واژۀ «مرادی» به عنوان مفعول آمده‌است. زنجانی در ترجیح چنین ضبطی گفته‌است: «مفعول فعل «طلب کند» ذکر نشده‌است و عبارت ناقص است، «نفس اماره چه چیز طلب کند؟» در نسخۀ پکن آمده‌است: «و محتمل است آنکه یکی از درویشان را نفس امّاره مرادی طلب کند...» (زنجانی، 1381: 188) در این مورد به یکی از شگردهای سعدی، یعنی حذف اجزای جمله توجّه نشده‌است. نمونه‌های فراوانی را از حذف مفعول در سخن سعدی می‌توان نشان داد؛ از جمله:

خور و پوش و بخشای و راحت رسان

نگه می چه داری ز بهر کسان

(سعدی، 1385: 361)

«یعنی: [خوراک] خور و [جامه] پوش و [مال] بخشای» (صالحی، 1396: 96)

رامپوری (بی‌تا: 410) ضمن اذعان به حذف مفعول در ابن موضوع و پذیرش ضبط به همین صورت، بر این باور است که مفعول محذوف، واژۀ «جماع» است.

یوسفی	فروغی	مشکور	یغمایی	رامپوری	خزائلی
اماره مرادی طلب (165)	اماره طلب (265)	اماره مرادی طلب (152)	اماره طلب (177)	اماره مطالبه (409)	اماره طلب (599)

در نسخۀ سارایوو نیز مفعول محذوف است:

محتمل است آنک یکی را از درویشی را نفس اماره مطالبه کند (سارایوو: 74 پ)

 

مکن نماز بر آن «هیچکس که هیچ / بر آن کس که خیر» نکرد

مکن نماز بران هیج‌کس که هیج نکرد

که عمر در سر تحصیل مال کرد و نخورد

(سعدی، 1385: 271)

در این حکایت، ضبط زنجانی با بقیۀ نسخ و چاپ‌ها متفاوت است. او در این‌باره گفته‌است: «عبارت «بر آن هیچکس که هیچ نکرد» تحریف شده‌است و سخن سعدی نیست؛ زیرا در این بیت سعدی به نماز میّت نظر داشته که در آن نمازگزار چنین شهادت می‌دهد: الهم إنّا لا نَعْلَمُ مِنهُ إِلا خیراً وأنتَ أعْلَمُ بِهِ مِنّا و سعدی گفته به کسی که مال به دست آورده؛ اما کار خیر انجام نداده نماز میّت مکن و شهادت به دروغ مده؛ بنابراین عبارت «مکن نماز بر آن کس که هیچ خیر نکرد» درست است» (زنجانی، 1381: 186).

همۀ نسخه‌ها و چاپ‌های گلستان، جز چاپ زنجانی، ضبط «مکن نماز بر آن هیچ‌کس که هیچ نکرد» را دارند. اتفاقاً رسایی؛ بلکه مبالغۀ سخن در این عبارت بسیار بیشتر از ضبط پیشنهادی زنجانی است؛ زیرا سعدی با استفاده از ایجاز و حذف موصوف، چنین القا کرده که کسی که کار نیک انجام ندهد، گویی هیچ‌کاری انجام نداده‌است؛ در واقع کار، تنها کار نیک است. حذف موصوف برای ایجاد ایجاز در سخن سعدی پیشینه دارد:

به یک ناتراشیده در مجلسی

برنجد دل هوشمندان بسی

(سعدی، 1385: 82)

در این بیت، «سعدی لفظ «سخن» را که موصوف «ناتراشیده» است، حذف کرده‌است.» (خوئینی و عیسی‌زاده، 1394: 94)

نکتۀ دیگر اینکه تکرار واژۀ «هیچ» در مصراع، بر موسیقی آن افزوده‌است.

یوسفی	فروغی	یاقوت	مشکور	یغمایی	آرزو	رامپوری	خزائلی
هیچ‌کس (169)	هیچ‌کس (271)	هیچ‌کس (458)	هیچ‌کس (183)	هیچ‌کس (157)	هیچ‌کس (165)	هیچ‌کس (427)	هیچ‌کس (639)

ضبط نسخۀ سارایوو نیز مانند ضبط نسخ دیگر است:

مکن نماز بران هیج‌کس که هیج نکرد

که عمر در سر تحصیل مال کرد و نخورد

(سارایوو: 77ر)

 

خرمنی گرد کرد و «پاک / جمله» بسوخت

هر که پرهیز و علم و زهد فروخت

خرمنی گرد کرد و پاک بسوخت

(سعدی، 1385: 272)

در نسخۀ پکن به جای «پاک»، «جمله» ضبط شده‌است (ر.ک: زنجانی، 1381: 189). ضبط «پاک» افزون بر پشتوانۀ قوی نسخه‌ای، با همنشینی در کنار واژه‌های «که و کرد» بر موسیقی لفظی سخن افزوده‌است.

یوسفی	فروغی	مشکور	یغمایی	رامپوری	خزائلی
پاک (170)	پاک (272)	پاک (184)	پاک (158)	پاک (429)	پاک (640)

ضبط نسخۀ سارایوو هم چونان نسخه‌های دیگر است:

هر که پرهیز و علم و زهد فروخت

خرمنی گرد کرد و پاک بسوخت

(سارایوو: 77 ر)

 

هر که با «دشمنان / دشمنانِ دوستان» صلح کند سر آزار دوستان دارد.

هرکه با دشمنان صلح می‌کند، سر آزار دوستان دارد (سعدی، 1385: 275).

زنجانی با عنایت به آنچه در نسخۀ اساسش آمده، ضبط «دشمنانِ دوستان» را بر «دشمنان» ترجیح داده و نوشته‌است: «نارسایی عبارت اوّل و درستی عبارت دوم نمایان و بی‌نیاز از برهان است» (زنجانی، 1381: 187). رامپوری هم در این موضع، عبارت «دشمنِ دوست» را آورده‌است. در دیگر نسخه‌ها و چاپ‌ها صلح با دشمنان مدّ نظر بوده‌است و در هیچ‌یک اشکالی در این باره وارد نشده‌است. در نسخۀ منتسب به یاقوت بخش نخستِ کلان، منظوم آمده و با توجّه به منظوم بودن بخش دوم، در عمل بیتی از این عبارت استخراج شده‌است:

آنکه با دشمنان به صلح بود						سر آزار دوستان دارد
یوسفی	فروغی	یاقوت	مشکور		یغمایی		رامپوری	خزائلی
دشمنان (172)	دشمنان (275)	دشمنان (464)	دشمنان (186)		دشمنان (160)		دشمن دوستان (433)	دشمنان (643)

در نسخۀ سارایوو هم مانند بیشتر نسخه‌ها، «دشمنان» آمده‌است:

«هر که با دشمنان صلح می‌کند سر آزار دوستان دارد» (سارایوو: 78ر).

 

خبری که دانی که دلی بیازارد تو خاموش تا دیگری «بیارد / بگزارد»

خبری که دانی که دلی بیازارد تو خاموش تا دیگری بیارد. (سعدی، 1385: 278)

در یکی از نسخه‌های خطّی، یعنی نسخۀ خطّی پکن، به جای ضبط مشهور «بیارد»، «بگذارد» آمده‌است. زنجانی بر این باور است که «ترجیح «بگزارد» بر «بیاورد» و تناسب آن با «بیازارد» از حجت و دلیل بی‌نیاز است» (زنجانی، 1381: 188و189). در نسخۀ منسوب به یاقوت به جای آن دو واژه، «بگوید» آمده‌است. در نسخه‌ها و چاپ‌های دیگر، واژۀ «بیارد» در متن آمده‌است. 

یوسفی	فروغی	یاقوت	مشکور	یغمایی	رامپوری	خزائلی
بیارد (174)	بیارد (278)	بگوید (467)	بیارد (189)	بیارد (163)	بیارد (438)	بیارد (646)

ضبط نسخۀ سارایوو مانند ضبط اکثر نسخ است؛ هرچند در این نسخه، به جای «خبری»، «چیزی» آمده است:

«چیزی که دانی که دلی بیازارد تو خاموش تا دیگری بیارد» (سارایوو: 79 پ)

 

«قلندران/ قلندریان»

قلندران چندان که در معده جای نفس نماند و بر سفره روزی کس (سعدی، 1385: 284)

تاجر کشتی شکسته و وارث با قلندران نشسته (همان: 292)

دو بار واژۀ «قلندریان/ قلندران» در گلستان به کار رفته‌است: «قلندران چندان که در معده جای نفس نماند و بر سفره روزی کس» و «تاجر کشتی شکسته و وارث با قلندران نشسته». در هر دو موضع ضبط نسخۀ سارایوو «قلندریان» است. در موضوع نخست، ضبط یغمایی و یوسفی و در موضع دوم ضبط یغمایی، مشکور، نسخۀ منتسب به یاقوت و شرح خزائلی چنین است. این ضبط آن‌گاه قابل توجّه و اهمیّت است که بدانیم «قلندر تا قرن هفتم اسم مکان بوده‌است و افرادِ منسوب به آن مکان را قلندری می‌گفته‌اند و قلندر خود جایی بوده‌است مثل مسجد یا میخانه یا مدرسه» (شفیعی­کدکنی، 1387: 38).

یوسفی	فروغی	یونسکو	یاقوت	مشکور	یغمایی	آرزو	رامپوری	خزائلی
قلندریان (178) قلندران (184)	قلندران (284 و 292)	قلندران (487 و 505)	- قلندریان (485)	قلندران (194) قلندریان (200)	قلندریان (168 و 173)	- قلندران (185)	قلندران (446) قلندران (460)	قلندران (652) قلندریان (660)

همان‌گونه که گفتیم، در هر دو موضع ضبط نسخۀ سارایوو «قلندریان» است:

قلندران چندان که در معده جای نفس نماند و بر سفره روزی کس (سارایوو: 82 ر)

 

تاجر کشتی شکسته و وارث با قلندران نشسته (همان: 85 پ)

 

عاصی که دست بر دارد، به از عابد «که در / که عُجب در» سر دارد

عاصی که دست بر دارد، به از عابد که در سر دارد. (سعدی، 1385: 291)

زنجانی معنی عبارت بالا را نارسا دانسته‌است؛ زیرا به باور او «معلوم نیست که عابد چه در سر دارد؟ در نسخۀ پکن آمده‌است: عاصی که دست بر دارد، به از عابد که عُجب در سر دارد» (زنجانی، 1381: 188). به نظر می‌رسد شارحان نیز با چنین نگاهی به این عبارت نظر داشته‌اند؛ چه رامپوری «عجب» و خزائلی «کبر» را در آن موضوع نشانده‌اند. نسخه‌های قدیمی همگی به عبارت «در سر دارد» بسنده کرده‌اند. همان‌گونه که پیشتر گفتیم، بهره‌گیری از انواع حذف، از جمله حذف مفعول یکی از ویژگی‌های سبکی کلام سعدی است. مثلاً در این نمونه‌ها، مفعول چنین از جمله حذف شده‌است: «پدر بخندید و ارکان دولت بپسندیدند [سعدی،1385: 20] یعنی سخن او را بپسندیدند» (خوئینی و عصمت‌زاده، 1394: 92) و «حق جلّ و علا می‌بیند و [گناه انسان را ] می‌پوشاند [سعدی، 1385: 298]» (همان: 93).

یوسفی	فروغی	یاقوت	مشکور	یغمایی	رامپوری	خزائلی
که در سر (184)	که در سر (291)	که در سر (485)	که در سر (200)	که در سر (173)	که عجب در سر (460)	که کبر در سر (660)

در نسخۀ سارایوو نیز مفعول از جمله حذف شده‌است:

عاصی [85 ر] که دست بر دارد به از عابد که در سر دارد (سارایوو: 85 پ).

 

خوان بزرگان اگر چه لذیذ است، «خردۀ / گردۀ» انبان خود به لذّت‌تر

خوان بزرگان اگر چه لذیذ است، خردۀ انبان خود به لذّت‌تر (سعدی، 1385: 292).

به جای «خرده» در نسخۀ پکن «گرده» آمده‌است (ر.ک: زنجانی، 1381: 189). ضبط «گرده» افزون بر آنکه از پشتوانۀ دیگر نسخه‌ها بی‌بهره‌است، از نظر معنایی هم فروتر از ضبط «خرده» به نظر می‌رسد؛ زیرا تقابل «خوان بزرگان ≠ خردۀ انبان» بسیار قوی‌تر از تقابل «خوان بزرگان ≠ گردۀ انبان است.

یوسفی	فروغی	مشکور	رامپوری	آرزو	خزائلی
خرده (184)	خرده (292)	خرده (200)	خورده (461)	خرده (186)	خرده (661)

نسخۀ سارایوو هم موافق بیشتر نسخه‌هاست:

«خوان بزرگان اگر چه لذیذست، خردۀ انبان خود بلذت‌تر» (سارایوو: 85 پ)

 

بحث و نتیجه‌گیری

در مقایسۀ 25 مورد ضبط بررسی‌شده در این مقاله با ضبط‌های دو تصحیح برتر گلستان، یعنی تصحیح فروغی و تصحیح یوسفی و نیز مقایسه با نسخۀ خطّی منسوب به یاقوت، مشخص شد:

ضبط‌های مشترک نسخۀ سارایوو و چاپ فروغی 18 مورد (72 درصد اشتراک) است.

ضبط‌های مشترک نسخۀ سارایوو و چاپ یوسفی 17 مورد  (68 درصد اشتراک) است.

ضبط‌های مشترک نسخۀ سارایوو و نسخۀ منسوب به خطّ یاقوت 12 مورد (60 درصد اشتراک) است (نسخۀ یاقوت فاقد 5 مورد از متن‌های بررسی‌شده بوده و در مجموع 20 ضبط آن در این آمار لحاظ شده‌است).

دو مورد از 25 ضبط بررسی‌شده (8 درصد موارد)، مختص نسخۀ سارایوو است و هیچ اشتراکی با چاپ‌ها و نسخه‌های دیگر ندارد.

تقریباً همۀ منتقدان برآنند که دو تصحیح فروغی و یوسفی از گلستان، منتقدانه‌ترین تصحیح‌های موجود است. اینکه نسخۀ سارایوو در موارد بسیار با این دو تصحیح همخوانی داشته باشد،  نشان می‌دهد که بیشتر این ضبط‌ها، در سنجش با اصول تصحیح و نگاه منتقدان، ضبط‌های اصیل و قابل اعتنا به شمار می‌آیند و این نسخه را می‌توان چونان نسخه‌ای کهن و اصیل، اساس تصحیح‌های آتی کتاب گلستان قرار داد.

تعارض منافع

نویسندگان هیچ گونه تعارض منافعی ندارند.

تصوبر 1. صفحۀ نخست نسخۀ گلستان، موّخ 713 سارایوو

تصویر 2. انجامۀ نسخۀ گلستان، مورّخ 713 سارایوو

 

 

تعداد مشاهده مقاله: 391

تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 24