نحوۀ نویسه‌گردانی اسامی خاص فلاسفه و حکمای یونانی به زبان عربی در متون دورۀ اسلامی از منظر زبان‌شناسی

1. مقدمه

در نهضت ترجمه در جهان اسلام بسیاری از متون یونانی در حوزه‌های مختلف علم به زبان عربی برگردانده شدند. با ورود آثار حکمای یونان به جهان اسلام و انعکاس اسامی و اصطلاحات ایشان در علوم مختلفی همچون جغرافیا، فلسفه، منطق و طب، این اسامی و اصطلاحات معرّب شدند و صورت عربی گرفتند. ابن‌خلکان می‌نویسد: «اگر آن عربی‌سازی (تعریب) نبود، هیچ‌کس از آن کتاب‌ها بهره‌مند نمی‌شد، زیرا با زبان یونانی آشنا نبودند» (ابن‌خلکان، 1364/2: 217). این ترجمه‌ها از زمان بنی‌امیه آغاز شد و در زمان بنی‌عباس به اوج خود رسید. ابن‌ندیم در این زمینه می‌نویسد:

خالد بن یزید بن معاویه را حکیم آل مروان می‌نامیدند ... دستور داد تا گروهی از فلاسفۀ یونان که در شهری از مصر ساکن بودند و بر زبان عربی تسلط داشتند را حاضر کنند، سپس به آنها دستور داد تا کتاب‌های فنون و صنایع را از یونانی و قبطی به عربی ترجمه کنند و این اولین ترجمه و نقل از زبانی به زبان دیگر در ]جهان[ اسلام بود.

(ابن‌ندیم، 1417: 338).

راهبردها و شیوه‌های مختلفی در رویارویی با اسامی خاص در ترجمه وجود دارد (Nyangeri, 2019: 350). مترجم می‌تواند یک اصطلاح یا اسم خاص را به زبان مقصد ترجمه کند مانند اصطلاح phonetics که در زبان فارسی به «آواشناسی» برگردانده شده است. باوجوداین، مترجمان گاه اصطلاحی را به زبان مقصد ترجمه نمی‌کنند، بلکه از نویسه‌گردانی (تبدیل صورت نوشتاری از یک نظام خطی به نظام خطی دیگر) بهره می‌گیرند و همان صورت اصطلاح را البته با انطباق با نظام آوایی^[1] و نوشتاری خود به کار می‌برند (Sato, 2016: 2)، مانند «موسیقی» که معرب اصطلاح یونانی (mousikḗ) μουσική است.

اعراب در نهضت ترجمة آثار علمی، نیازمند واژه‌های جدیدی بودند. این واژه‌ها به دو دستة معرّب و مولّد (مجعول) تقسیم می‌شدند. واژه‌ها معرّب واژه‌هایی بیگانه (در بحث این مقاله یونانی) بودند که به صورت اصلی و یا با اصلاحاتی وارد زبان عربی شدند (افنان، 1387: 64). چنانکه آمده است:

در کلمات عربی کلماتی یافت نمی‌شود که معادل تمامی کلمات یونانی باشد و بدین جهت در خلال این تعریب، بسیاری از الفاظ یونانی به همان نحو ]در ترجمه‌ها[ باقی ماندند

(شیخ بهائی، 1403/2: 102).

صورت الفاظ یونانی که در ترجمه‌ها باقی‌ماندند و به عربی راه‌یافتند در گذر از زبان یونانی به زبان عربی دچار دگرگونی‌های فراوانی شد. این دگرگونی‌ها در برخی از موارد ناشی از مشکلات خط و اشتباهات کاتبان نسخ‌ خطی بود که با اسامی یونانی آشنایی نداشتند. برای مثال، «ثراسوماخس» (Thrasymachus) Θρασύμαχος یونانی را به صورت‌های «تراسوماجس» (ابوالبرکات، 1373: 263)، «ثراسوماخوس» (ابن‌سینا، 1405/3: 95)، (تراسوماخوس، براسوماخس، براسواحس، براسوماحسن، براتسوماخس) (نک: حلی، 1404/2: 286) و ]تراسیماخوس[^[2] نگاشته‌اند. چنان که در این مثال مشاهده می‌شود، بخشی از این تغییرات ناشی از نقطه‌دار بودن خط عربی است که با تغییر تعداد و مکان نقطه‌ها صورت‌های مختلفی از این اسامی را ایجاد کرده است.

همچنین، ناآشنایی کاتبان نسخ خطی با اسم‌های خاص یونانی موجب شده است که گاهی اوقات برخی از اسامی را به نحوی بنویسند که گویی اسمی عربی است، مانند «ذیمقراطیس» Dēmókritos)) Δημόκριτος که گاه آن را به صورت «ذی مقراطیس» و «ذی یمقراطس» و «ذو مقراط» نوشته‌اند که در آن «ذی» و «ذو» (که در عربی به معنای «صاحب» هستند) را در این اسامی پیشوند عربی انگاشته‌اند و یا «ابندقلیس، انباذقلیس» (Ἐμπεδοκλῆς (Empedoklēs را گاه به صورت «ابن‌دقلیس» نوشته‌اند که گویی مرکب از «ابن» عربی و «دقلیس» است.

برخی از این تنوعات در نگارش اسامی و اصطلاحات یونانی ناشی از اطلاعات ناقص مترجمان و کاتبان از دستور زبان یونانی است، اما نکته‌ای که در برگردان متون یونانی به زبان عربی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، تعریب یا عربی‌شدن تلفظ اسم‌های خاص و اصطلاحات است. واژه‌ها و اصطلاحاتی که از یک زبان به زبانی دیگر وارد می‌شوند، خود را با نظام آوایی زبان وام‌دهنده انطباق می‌دهند. برای مثال، نام یونانی Asklēpiós Ἀσκληπιός در برگردان به زبان عربی در متون قدیمی به صورت «اسقلبیوس» درآمده، در صورتی که همین نام در برگردان به زبان فارسی در متون جدیدتر به صورت «اسکلپیوس» نوشته شده است. دلیل جایگزین‌شدن حرف <π> با <ب> در برگردان عربی و <پ> در برگردان فارسی این است که واج /p/ در زبان فارسی وجود دارد، اما این واج در عربی کلاسیک نیست و با نزدیک‌ترین واج در زبان عربی، یعنی /b/ جایگزین شده است. به عنوان مثال، مصحح نهایة الأرب در مورد اسم «افتیمون» می‌نویسد:

اصل این اسم در یونانی «إپتیمون» با همزة مکسوره و باء فارسی ](پ)[ است و اعراب در گذشته چون در زبان‌شان فاء وجود دارد، این باء را در ترجمه‌هایشان تبدیل ]به فاء[ می‌کردند. و «نون»‌ای که در آخر این اسم است، در اصل در زبان یونانی «میم» است و مترجمان عرب، این میم را به نون تبدیل می‌کردند. و «تاء» آن همان‌طور که در گفتار یونانیان این گونه است، در حقیقت باید در زبان عربی «ث سه نقطه» بیان شود

(نویری، 1423/11: 287ـ288).

در برخی موارد صورت‌های متفاوت اسم‌ها و اصطلاحات یونانی در عربی بازنمایی‌کنندۀ یک فرایند واجی^[3] در تلفظ است. برای مثال، اسم «انباذقلس» به صورت «امباذقلس» نیز ثبت شده است. همین‌طور است «یانبلیخوس»، «انباذقلس» و «سنبلیقیوس» که به‌ترتیب «یامبلیخوس»، «امباذقلس» و «سمبلیقیوس» نیز نوشته شده‌اند. در این نمونه‌ها، /n/ پیش از همخوان /b/ قرار دارد که می‌تواند در تلفظ طی فرایند همگونی^[4] همانند فرایندی که در تلفظ واژۀ «شنبه» به صورت «شمبه» رخ می‌دهد، به [m] تبدیل شود و این ویژگی تلفظی به خط راه یابد.

این مقاله به دگرگونی‌های تلفظی اسم‌های خاص فلاسفه و حکمای یونانی و برخی از اصطلاحات یونانی در زبان عربی که ناشی از انطباق آنها با نظام آوایی زبان عربی است می‌پردازد و بر اساس اصول زبان‌شناسی تغییرات صورت‌گرفته را مشخص می‌کند. این مطالعه به شناسایی اسامی اصلی یونانی برجای‌مانده در علوم مختلف دوران اسلامی یاری می‌رساند. پیش از این، زکریای رازی در کتاب الحاوی به منظور تعیین دقیق داروها کوشید تا میان اشکال مختلف نگارشی اسامی یونانی داروها در متون مختلف ارتباط برقرار کند و به برخی از تغییرات زبانی و نگارشی در انتقال اسامی از یونانی به عربی اشاره کرده است (رازی، 1422/22: 28). اشکوری نیز در محبوب القلوب می‌نویسد:

در کتاب‌های آشنایان به زبان روم باستان که همان زبان یونانی است، دیدم که در زبان یونانی همة اسامی وضعی مانند اسامی مردم و غیر آن که در آخر آنها حرف سین است، مانند جالینوس و دیسقوریدس و ... و مانند اسطوخودوس که از اسم‌های داروها است، در زبان یونانیان حکم سین در آخر تمامی این کلمات، مانند تنوین در زبان عربی است^[5] که در آخر کلمه قرار دارد ... و کلماتی که در زبان یونانیان در آخر آنها سین نیست، مانند سقراط و افلاطن و ... مانند اسماء غیرمنصرف در زبان عربی ما هستند که تنوین نمی‌پذیرند

(1378/1: 115ـ116).

 

همچنین، در تفسیر کتاب دیاسقوریدوس ضمن بیان مطالبی مشابه آمده است:

همچنین در زبان آنها «یاء» آخر کلمه را مانند تنوین در زبان عربی است. چنانکه می‌گوییم «سُوریا» و «انطالیا» و «ماقدونیا» و مانند آنها

(ابن‌بیطار، 1989: 312ـ313).

از آنجا که بسیاری از مترجمان متون یونانی به عربی، سریانی‌زبان بودند، ممکن است این فرض مطرح شود که نظام آوایی زبان سریانی بر تلفظ و نحوۀ نگارش وام‌واژه‌های یونانی در عربی تأثیر گذاشته باشد. با بررسی نظام آوایی زبان سریانی نشان خواهیم داد که این نظام تفاوت قابل‌ملاحظه‌ای با نظام آوایی زبان عربی ندارد و سریانی بودن مترجمان و گذر وام‌واژه‌ها از زبان سریانی به زبان عربی نمی‌توانسته تأثیر چندانی بر تلفظ و نگارش این واژه‌ها در زبان عربی گذاشته باشد.

2. نظام‌های نوشتاری و آوایی زبان یونانی

زبان یونانی یکی از زبان‌های خانوادۀ زبان‌های هندواروپایی است (Joseph, 1990: 412). خط الفبایی یونانی از الفبای فینیقی/کنعانی گرفته شده و به‌مرور شکل آن تغییر کرده است (هیرودت، 1428: 396). هنگامی که یونانیان خط فینیقی را برای نوشتن زبان یونانی به کار گرفتند، پنج حرف آن خط را که به همخوان‌ها (صامت‌ها)^[6] اشاره داشتند برای بازنمایی واکه‌ها (مصوت‌ها)^[7] به کار گرفتند. بدین‌ترتیب، نخستین الفبای کاملاً واجی پدید آمد که در آن برای همۀ واکه‌ها و همخوان‌های زبان یونانی نشانه‌ای حرفی وجود داشت.

 

 

جدول 1. حروف نشان‌دهندۀ همخوان‌ها در الفبای یونانی و تلفظ آنها^[8]

حرف یونانی		نام حرف یونانی	تلفظ یونانی
بزرگ	کوچک		باستان	نو
Β	β	Beta	[b]	[v]
Γ	γ	Gamma	[g]	[j] پیش از [i,e] [ɣ] در دیگر جایگاه‌ها
Δ	δ	Delta	[d]	[ð]
Ζ	ζ	Zeta	[dz/zd]	[z]
Θ	θ	Theta	[tʰ]	[θ]
Κ	κ	Kappa	[k]	[k]
Λ	λ	Lambda	[l]	[l]
Μ	μ	Mu	[m]	[m]
Ν	ν	Nu	[n]	[n]
Ξ	ξ	Xi	[ks]	[ks]
Π	π	Pi	[p]	[p]
Ρ	ρ	Rho	[r]	[ɾ]
Σ	σ	Sigma	[s/z]	[s]
Τ	τ	Tau	[t]	[t]
Φ	φ	Phi	[pʰ]	[f]
Χ	χ	Chi	[kʰ]	[χ]
Ψ	ψ	Psi	[ps]	[ps]
Ϝ[9]	ϝ	Digamma	[w]
Ϻ	ϻ	San	[s]
Ϙ	ϙ	Koppa	[k]

گرچه این نظام نوشتاری از یونانی باستان تاکنون استفاده شده است، نظام آوایی آن در طی زمان دچار تغییر شده است. یونانی باستان در نظام همخوانی خود، سه همخوان انفجاری^[10] واکدار^[11] /b,d,g/، انفجاری بی‌واک^[12] نادمیده^[13] /p,t,k/ و انفجاری بی‌واک دمیده^[14] /pʰ,tʰ,kʰ/ داشته است که در یونانی نو /b,d,g/ به معادل‌های سایشی^[15] و /v,ð,ɣ/ و /pʰ,tʰ,kʰ/ نیز به معادل‌های سایشی /f,θ,χ/ تحول یافته‌اند. همخوان لرزشی^[16] /r/ نیز به زنشی^[17] /ɾ/ تغییر یافته است (Joseph, 1990: 412). مجموعۀ همخوان‌های یونانی باستان و یونانی نو به‌ترتیب در جدول‌های (2) و (3) آمده است^[18]:

جدول 2. همخوان‌های یونانی باستان

	دولبی		دندانی/ لثوی		نرمکامی
انفجاری	b	p	d	t	ɡ	k
انفجاری دمیده		pʰ		tʰ		kʰ
سایشی			(z)	s
خیشومی	m		n
لرزشی			r
تقریبی کناری			l

جدول 3. همخوان‌های یونانی نو

	دولبی		دندانی		لثوی		نرمکامی
انفجاری		p				t		k
سایشی	v	f	ð	θ	z	s	ɣ	χ
خیشومی	m				n
زنشی					ɾ
تقریبی کناری					l

گرچه زبان یونانی نظام همخوانی نسبتاً ساده‌ای دارد، نظام واکه‌ای این زبان و تحولات آن ویژگی‌های پیچیده‌تری را نشان می‌دهد. در نظام واکه‌ای یونانی باستان، کشش^[19] ممیز^[20] است و علاوه‌بر واکه‌های ساده^[21]، واکه‌های مرکب^[22] متعددی نیز دارد. واکه‌های پیشین گرد /y, yː/ فقط در گروه گویشی آتیک ـ یونی^[23] دیده می‌شوند و دیگر گویش‌های یونانی باستان به جای آنها واکه‌های پسین گرد /u, uː/ را دارند (Joseph, 1990: 412). مجموعۀ واکه‌های سادۀ یونانی باستان و یونانی نو در جدول (4) و مجموعۀ واکه‌های مرکب آنها در جدول (5) آمده است:

جدول 4. حروف نشان‌دهندۀ واکه‌های ساده در الفبای یونانی و تلفظ آنها

حرف یونانی		نام حرف یونانی	تلفظ یونانی
بزرگ	کوچک		باستان	نو
Α	α	Alpha	[a]	[a]
Ε	ε	Epsilon	[ε]	[ε]
Η	η	Eta	[εː]	[i]
Ι	ι	Iota	[i]	[i]
Ο	ο	Omicron	[o]	[o]
Υ	υ	Upsilon	[y]	[i]
Ω	ω	Omega	[ɔː]	[o]

جدول 5. حروف نشان‌دهندۀ واکه‌های مرکب در الفبای یونانی و تلفظ آنها

رسم‌الخط یونانی	تلفظ یونانی
	باستان	نو
αι	[ai̯]	[ε]
αυ	[au̯]	[av,af]
ει	[eː]	[i]
ευ	[εu̯]	[ev,ef]
οι	[oi̯]	[i]
ου	[oː]	[u]
υι	[yi̯]	[i]

نظام واکه‌ای این زبان نیز در طی زمان دچار تغییر شده است؛ واکه‌های مرکب و بلند یونانی باستان دیگر در نظام واکه‌ای این زبان دیده نمی‌شوند. یونانی نو، پنج واکۀ سادۀ /i,u,ε,o,a/ دارد و واکۀ کشیده یا مرکب در نظام واکه‌ای آن دیده نمی‌شود.

3. نظام‌های نوشتاری و آوایی زبان سریانی و زبان عربی

دو زبان سریانی و عربی به خانوادۀ زبان‌های سامی تعلق دارند. سریانی تا قرن سیزدهم میلادی (هفتم هجری) زبان مراسم مذهبی کلیساهای مسیحیان یعقوبی^[24] و نسطوری^[25] بوده است (Hetzron, 1990: 654-657). مشکور می‌نویسد:

لهجۀ زبان آرامی ـ سریانی، از جهت تکلم و کتابت، قبل از شیوع مسیحیت، در منطقۀ بزرگی از شمال عراق رواج و انتشار یافت و در فرصت‌هایی که با زبان یونانی ارتباط و اتصال یافت ... قادر شد تا حقایق و مفاهیم مختلف دینی، فلسفی و علوم را بیان کند

(مشکور، 1370: 95ـ96).

الفبای سریانی که خود مأخوذ از الفبای آرامی بود از قرن دوم پیش از میلاد برای نوشتن زبان سریانی استفاده شده است. این الفبا دارای سه صورت استرانجلو/سطرنجیلی^[26]، نسطوری و یعقوبی یا سرتو^[27] است که به مارونی^[28] نیز معروف است (مشکور، 1370: 98). نظام‌ نوشتاری سریانی ابجد و الفبای همخوانی^[29] است، یعنی در آن هر حرف به یک همخوان (صامت) در زبان دلالت می‌کند و واکه‌ها (مصوت‌ها) نشانۀ حرفی ندارند و در صورت نیاز، نمایش واکه‌ها به کمک نشانه‌های زیروزبری^[30] صورت می‌گیرد.

خط عربی نیز از خط آرامی نبطی منشعب شده و از قرن چهارم میلادی به کار می‌رفته است. زبان آرامی از زبان عربی همخوان‌های کمتری داشته و به همین دلیل در قرن هفتم میلادی حروف جدیدی با افزودن نقطه به حروف قبلی برای نگارش زبان عربی وضع شده است. همچنین، نشانه‌هایی برای نشان‌دادن واکه‌های کوتاه به نظام نوشتاری عربی افزوده شده است تا از قرائت درست قرآن اطمینان حاصل شود. تلفظ حروف ابجد در گونه‌های مختلف زبان سریانی و مقایسۀ آن با تلفظ عربی در جدول 6 آمده است

جدول 6. تلفظ حروف در نظام‌های نوشتاری سریانی و عربی^[31]

نام حرف سریانی	حرف ابجد در نظام نوشتاری عربی	تلفظ سریانی			تلفظ عربی
		سطرنجیلی	یعقوبی	نسطوری
Alâp	ا	[ʔ]	[ʔ]	[ʔ]	[ʔ]/[aː]
Beith	ب	[b, v]	[b, v]	[b, w]	[b]
Gamâl	ج	[g, ɣ]	[g, ɣ]	[Ɉ, ʔ, ɣ, j]	[ʤ]
Dalâth	د	[d, ð]	[d, ð]	[d, ð]	[d]
He	ه	[h]	[h]	[h]	[h]
Waw	و	[w]	[w]	[w]	[w]/[u]
Zayn	ز	[z]	[z]	[z]	[z]
ḥeith	ح	[ħ]	[ħ]	[x]	[ħ]
ṭeith	ط	[tˁ]	[tˁ]	[tˁ]	[tˁ]
Yod	ی	[j]	[j]	[j]	[j]/[i]
Kap	ک	[k, x]	[k, x]	[c, cʰ]	[k]
Lamâth	ل	[l]	[l]	[l]	[l]
Meem	م	[m]	[m]	[m]	[m]
Nun	ن	[n]	[n]	[n]	[n]
Simkâth	س	[s]	[s]	[s]	[s]
‘ain	ع	[ʕ]	[ʕ]	[ʕ, ʔ]	[ʕ]
Pe	ف	[p, f]	[p, f]	[p, pʰ]	[f]
ṣadhe	ص	[sˁ]	[sˁ]	[s]	[sˁ]
Qop	ق	[q]	[q]	[q]	[q]

ادامه جدول 6.

نام حرف سریانی	حرف ابجد در نظام نوشتاری عربی	تلفظ سریانی			تلفظ عربی
		سطرنجیلی	یعقوبی	نسطوری
Resh	ر	[r]	[r]	[r]	[r]
Sheen	ش	[ʃ]	[ʃ]	[ʃ]	[ʃ]
Taw	ت	[t]	[t]	[t, tʰ, θ]	[t]
	ث	__	__	[θ]	[θ]
	خ	__	__	__	[x]
	ذ	__	__	[ð]	[ð]
	ض	__	__	[dˁ, ðˁ]	[dˁ]
	ظ	__	__	[dˁ, ðˁ]	[ðˁ]
	غ	__	__	__	[ɣ]
	ژ	__	__	[ʒ]	__
	چ	__	__	[ʧ]	__

بر اساس نظام نوشتاری سریانی می‎توان گفت که سریانی سطرنجیلی و یعقوبی 22 همخوان داشته‌اند. در کنار دو همخوان انفجاری /q/ و /ʔ/، همخوان‌های انفجاری /p,b,t,d,k,ɡ/ نیز دیده می‌شوند که در بافت‌های آوایی خاص سایشی شده و به ترتیب [f,v,θ,ð,x,ɣ] تلفظ می‌شده‌اند. علاوه‌براین، در این گونه‌های زبانی شش همخوان سایشی دیگر یعنی /s,z,ʃ,ʕ,ħ,h/ نیز وجود داشته است. در این نظام، دو همخوان حلقی‌شدۀ^[32] /tˁ/ و /sˁ/ دیده می‌شود. گونۀ سطرنجیلی قدیمی‌ترین نظام نوشتاری زبان سریانی است و همان‌طور که گفته شد، در آن نشانه‌ای برای نمایاندن واکه‌ها (مصوت‌ها) وجود ندارد، اما در گونۀ یعقوبی پنج نشانۀ زیروزبری واکه‌ای وضع شده که برای بازنمایی واکه‌های /ī,e,a,ā,ū/ به کار می‌رفته‌اند. نشانه‌های نمایندۀ واکه‌‌های /ī,ū/ می‌توانسته‌اند /i,u/ هم تلفظ شوند. از آنجا که گونۀ نسطوری عمدتاً برای نگارش سریانی شرقی رایج در آسیای مرکزی و جنوب سیبری به کار می‌رفته است، نظام همخوانی این گونه از زبان سریانی متفاوت از دیگر گونه‌هاست. در این نظام نوشتاری 32 نشانۀ حرفی وجود دارند که به همخوان‌های این گونۀ زبانی اشاره می‌کنند.

نگاهی به جدول 6 نشان می‌دهد که انطباق زیادی میان نظام همخوانی این زبان و گونه‌های مختلف سریانی و به‌خصوص سطرنجیلی و یعقوبی وجود دارد. به نظر می‌رسد همخوان‌هایی که در نظام نوشتاری عربی با حروف <هـ، ز، ح، ط، م، ن، س، ر، ش، ع> نوشته می‌شوند و به‌ترتیب بر آواهای /h, z, ħ, tˁ, m, n, s, r, ʃ, ʕ/ دلالت دارند در زبان سریانی و عربی یکسان تلفظ می‌شده‌اند. همخوان‌هایی که در نظام نوشتاری عربی با حروف <ب، د، ت، ک> مشخص می‌شوند و به‌ترتیب بر آواهای /b, d, t, k/ دلالت دارند نیز، در هر دو زبان یکسان تلفظ می‌شده‌اند، اما علاوه‌بر این تلفظ‌ها می‌توانسته‌اند در گونه‌های مختلف سریانی و در برخی از بافت‌های آوایی خاص به‌صورت [w/v,ð, θ, x] تلفظ شوند. همخوان‌هایی که در نظام نوشتاری عربی با حروف <و> و <ی> نوشته می‌شده‌اند، در سریانی نیز همان تلفظ را داشته‌اند (یعنی به‌ترتیب /w/ و /j/)، گرچه این دو حرف در زبان عربی برای نشان‌دادن واکه‌های بلند /uː/ و /iː/ نیز به کار گرفته شده‌اند. همخوانی که در نظام نوشتاری عربی با حرف <ف> نوشته می‌شود به واج /f/ در این زبان دلالت دارد که در سریانی /p/ تلفظ می‌شده و می‌توانسته در بافت‌های آوایی خاصی [f] تلفظ شود. همچنین، همخوانی که در نظام نوشتاری عربی با حرف <ج> نوشته و به‌صورت /ʤ/ تلفظ می‌شود، در سریانی /ɡ/ یا /ɟ/ تلفظ می‌شده و می‌توانسته در بافت‌های آوایی خاصی [ɣ] یا [j] هم تلفظ شود.

بر این اساس، می‌توان گفت که نظام همخوانی عربی و گونه‌های مختلف سریانی تا حدود زیادی بر هم منطبق هستند و گذر وام‌واژه‌های یونانی از زبان سریانی به عربی تأثیر چندانی بر تلفظ این وام‌واژه‌ها در زبان عربی نداشته است. به بیان دیگر، فرض پژوهش حاضر این است که صورت نوشتاری نام‌ها و اصطلاحات یونانی که به‌صورت لفظی از این زبان وارد زبان عربی شده‌اند، حاصل انطباق آنها با نظام همخوانی عربی است که تا حد بسیار زیادی بر نظام همخوانی سریانی منطبق است.

 

4. نگارش وام‌واژه‌های یونانی در عربی

بررسی نگارش اسامی خاص و اصطلاحات یونانی در عربی نشان می‌دهد که اگر مواردی مانند بی‌دقتی کاتبان در ثبت نام‌ها و اصطلاحات و عدم‌آگاهی مترجمان از ویژگی‌های دستوری زبان یونانی را کنار بگذاریم، تغییر تلفظی این واژه‌ها در عربی از انطباق‌نداشتن نظام آوایی زبان هندواروپایی یونانی با نظام آوایی زبان‌های سامی سریانی و عربی ناشی می‌شود. همانطور که در بخش‌های پیشین گفته شد، همخوان‌های انفجاری زبان یونانی باستان سه تمایز واکدار، بی‌واک نادمیده و بی‌واک دمیده را (جدول 7) نشان می‌داده‌اند. این تمایز سه‌گانه که در خط نیز بازنمایی داشته است، در زبان عربی وجود ندارد؛ عربی کلاسیک تنها یک همخوان دولبی^[33] واکدار /b/ (<ب>) و یک همخوان نرمکامی^[34] بی‌واک دمیدۀ /kʰ/ (<ک>) را در نظام همخوانی خود دارد. در جایگاه تولید دندانی/ لثوی نیز از تمایزهای سه‌گانۀ یونانی تنها دو تمایز واکدار /d/ (<د>) و بی‌واک /tʰ/ (<ت>) را نشان می‌دهد. بنابراین، واضح است که در انطباق تلفظ و متعاقباً نگارش وام‌واژه‌های یونانی مواردی از تغییر تلفظی حاصل شود.

جدول 7. همخوان‌های انفجاری یونانی باستان

	دولبی		دندانی/ لثوی		نرمکامی
انفجاری	b	p	d	t	ɡ	k
انفجاری دمیده		pʰ		tʰ		kʰ

              شایان توجه است که تمایز سه‌گانۀ همخوان‌های انفجاری در یونانی نو ساده شده و در این مجموعه تنها همخوان‌های بی‌واک نادمیده باقی مانده‌اند. همخوان‌های انفجاری واکدار و بی‌واک دمیده به معادل سایشی خود تغییر یافته‌اند که به غیر از /v/ بقیه در نظام همخوانی عربی دیده می‌شوند (جدول 8).

 

جدول 8. همخوان‌های یونانی نو

	دولبی		دندانی/ لثوی		نرمکامی
انفجاری		p		t		k
سایشی	v	f	ð	θ	ɣ	x

به نظر می‌رسد عمدۀ تغییرات تلفظی و نگارشی واژه‌های یونانی در زبان عربی از همین تفاوت در مجموعۀ همخوان‌های انفجاری و سایشی ناشی می‌شود، زیرا بقیۀ واج‌های یونانی عیناً در نظام آوایی عربی وجود دارند.

              بر این اساس، در دنبالۀ این مقاله به ذکر مثال‌هایی از انطباق وام‌واژه‌های یونانی با نظام آوایی زبان عربی می‌پردازیم که در خط جلوه یافته و به مجموعۀ انفجاری‌ها و سایشی‌ها مربوط می‌شود.

4ـ1 حرف یونانی < Γ, γ>

نگاهی به وام‌واژه‌های یونانی در عربی نشان می‌دهد که حرف یونانی < Γ, γ> در خط عربی گاه با حرف <غ> و گاه با حرف <ج> جایگزین شده است. به نظر می‌رسد این جایگزینی به تلفظ این حرف در یونانی نو مربوط می‌شود. این حرف در یونانی نو پیش از واکه‌های پیشین [i,e] به‌صورت [ʤ] (<ج>) و در دیگر جایگاه‌ها [ɣ] (<غ>) تلفظ می‌شده است. این ویژگی تلفظی یونانی نو عیناً به تلفظ وام‌واژه‌ها در عربی انتقال یافته است. یک مورد استثناء در اینجا تلفظ (Galēnós) Γαληνός است که طبق قاعدۀ ذکرشده صورت «غالینوس» صحیح است، اما صورت «جالینوس» آن متداول‌تر است.

گفته شده است که اصل اسم جالینوس، غالینوس است ... و ابوبکر محمد بن زکریای رازی در کتاب الحاوی خود گفته است: در زبان یونانی جایز است که بجای جیم، غین و کاف بیان شود و مثلاً گفته می‌شود جالینوس و غالینوس و کالینوس و تمامی این بیان‌ها جایز هستند (ابن‌ابی‌اصیبعه، 2001/1: 340).

 

 

جدول 9. حرف یونانی < Γ, γ>

	یونانی		عربی	املاهای دیگر[35]
	به خط یونانی	به خط لاتین
جایگزینی با حرف «غ»	Ἀναξαγόρας	Anaxagóras	آنکساغورس[36]	آنکساغوراس، انکساغیرس، انکساغیدروس، انکشاغوراس، الکساغورس، ]آناکساغوراس، آناکسغوراس[
	Πρωταγόρας	Protagoras	افروطاغورس[37]	]بروتاغوراس، بروطاغوراس، بروتاغورس، پروتاگوراس[
	τραγῳδία	Tragōidia	طراغودیا[38]	]طراغوذیا[
	Γρηγόριος	Grēgórios	غرغوریوس[39]	غرغوریسوس، ]غریغوریوس، غرغوریس، غریغوریس، غرغورس[
	Πυθαγόρας	Puthagóras	فیثاغورس[40]	فیثاغورث، فوثاغورس، فوثاغوراس، فوثاغوریا، بوثاغورس، بدیغورس، بدیغوروس، بدیغورش، بیتاغورس، تثواغورس، ]فیتاغورس[

 

ادامه جدول-

جایگزینی با حرف «ج»	Θεολογία	Theología	اثولوجیا[41]	ثاولوجیا، ثالوجیا، ]اثولجیا[
	Ἀριστογένης	Aristogénēs	ارستجانس[42]	ارسیجانس، ارساجانیس، ارساجانس، ارشیجانس، ارجیجانس
	Εἰσαγωγή	Eisagōgē	ایساغوجی[43]	---
	Γαληνός	Galēnós	جالینوس[44]	غالینوس، کالینوس، ]جالینس[
	Μετέωρος + -λογία	Metéōros + logía	میتیورولوجیا[45]	]میتورولوجیا، میترولوجیا، میترلوجیا، میتیورولوچیا، میتورولوچیا [

4ـ2 حرف یونانی <Δ, δ>

حرف یونانی <Δ, δ> که در یونانی باستان به‌صورت همخوان انفجاری لثوی واکدار [d] و در یونانی نو به‌صورت همخوان سایشی بین‌دندانی واکدار [ð] به تلفظ درمی‌آمده، در برگردان به خط عربی گاه با حرف <ذ> که در عربی هم به‌صورت [ð] تلفظ می‌شود، بازنمایی شده یا با حرف <د> که این جایگزینی اخیر می‌تواند چند علت داشته باشد؛ یا مترجم تلفظ این حرف در یونانی باستان را مدنظر داشته، یا از نگارش این واژه در خط لاتین به صورت تأثیر پذیرفته، یا اینکه مترجم نقطۀ <ذ> را سهواً از قلم انداخته است.

 

 

 

جدول 10. حرف یونانی <Δ, δ>

یونانی		عربی	املاهای دیگر[46]
به خط یونانی	به خط لاتین
Ἐμπεδοκλῆς	Empedoklẽs	انباذقلس[47]	انبادقلس، انبادقلیس، ابن‌دقلیس، أنباذقلیس، بندقلیس، ابیذقلیس، ابندقلیس، امبدقلیس، امبدقلس، انبدقلیس، انبدقلس، ]انبادوقلیس، امبادقلیس، امباذقلیس، امبادوقلیس، امبیدوقلس، امبیدوقلوس، انباذوقلیس، امبادوقلیس[
Δημόκριτος	Dēmókritos	دیمقراطیس[48]	ذو مقراط، دیمقراط، دیمقراطیس، ذیمقراطیس، دیموقراطیس، دیمقراطس، ذیمقراطس، دیمقریطیس، ذیموقریطس، ذومقراطیس، ]دیموقریطس، دیمقریطس[
Διογένης	Diogénēs	دیوجانس[49]	ذیوجانس، ]دیوجینس، دیوجانوس[
Φαίδων	Phaídōn	فاذن[50]	فادن

4ـ3 حرف یونانی <Θ, θ>

حرف یونانی <Θ, θ> که در یونانی باستان به‌صورت همخوان انفجاری لثوی دمیدۀ بی‌واک [tʰ] و در یونانی نو به‌صورت همخوان سایشی بین‌دندانی بی‌واک [θ] به تلفظ درمی‌آمده، در برگردان به خط عربی گاه با حرف <ث> که در عربی هم به‌صورت سایشی بین‌دندانی بی‌واک [θ] تلفظ می‌شود و گاه با حرف <ت> که در عربی به‌صورت همخوان انفجاری لثوی [tʰ] تلفظ می‌شود، بازنمایی شده است. جایگزینی این حرف یونانی با <ذ> که در عربی به معادل واکدار سایشی بین‌دندانی اشاره دارد، در جایگاه بین دو واکه مشاهده می‌شود. جایگزینی این حرف با <ط> در ثبت نام <تالس> به‌صورت <طالس> یا <طالیس> می‌تواند تحت‌تأثیر تلفظ این همخوان در جایگاه پیش از واکۀ [a] باشد.

جدول 11. حرف یونانی <Θ, θ>

یونانی		عربی	املاهای دیگر[51]
به خط یونانی	به خط لاتین
ἀγαθός δαίμων	Agathodaímōn	آغاثاذیمون[52]	آغاثوذیمون، اغاذیمون، ]آغاثاذیمن[
Θεόδωρος	Theodorus	ثیودوروس[53]	ثاذوسیوس، ثیوذوفروس، تاودسیوس، ثیاذوروس، ثیاذروس، ثاذری، ثیادوری، تاذوری، ]ثیودورس، تئودوروس، دیودوروس[
Θαλῆς	Thalẽs	ثالیس[54]	تالیس، طالس، طالیس، ثالس
Θεμίστιος	Themístios	ثامسطیوس[55]	ثمسطیوس، ثمسطیوس، تامسطیوس، تامسطیون، ]ثامسطیس، تامسطیس، تمیستیوس[
Θέων	Theon	ثاون[56]	ثائون، ثاؤن

4ـ4 حرف یونانی <Κ, κ>

یکی از ویژگی‌های نام‌ها و وام‌واژه‌های یونانی در زبان عربی این است که آنچه که در صورت نوشتاری این اسامی در خط یونانی با حرف <Κ,κ> نوشته و [k] (انفجاری نرمکامی بی‌واک نادمیده) تلفظ می‌شود، در صورت نوشتاری آن در زبان عربی با حرف <ق> که در بسیاری از مناطق عرب‌زبان [q] (انفجاری ملازی بی‌واک نادمیده) تلفظ می‌شود، نوشته شده است. پرسشی که مطرح می‌شود این است که اگر عربی همخوان [k] را در نظام آوایی خود داشته است، چرا باید نشانۀ حرفی آن را در نظام نوشتاری عربی به جای حرف <ک> با <ق> جایگزین کنند. پاسخ این پرسش به نظام آوایی و نوشتاری یونانی برمی‌گردد. دیدیم که زبان یونانی باستان دو همخوان انفجاری نرمکامی نادمیده [k] و دمیدۀ [k^h] داشته که به‌ترتیب در خط با نشانه‌های <Κ,κ> و <X, χ> نشان داده می‌شده‌اند. از آنجا که در تحول زبان یونانی همخوان [k^h] به [x] تغییر یافته این حرف در برگردان به عربی با حرف <خ> که نمایندۀ همان آواست جایگزین شده است. همخوان نادمیدۀ [k] در زبان‌ عربی وجود ندارد و این همخوان در زبان عربی دمیده ([k^h]) است (Al-Ani, 1970: 32) و در مقابل، همخوان انفجاری ملازی [q] که در خط با حرف <ق> نشان داده می‌شود در این زبان نادمیده است (Al-Ani, 1970: 32) و از این نظر به [k] یونانی نزدیک‌تر است.

جدول 12. حرف یونانی <Κ, κ>

یونانی		عربی	املاهای دیگر[57]
به خط یونانی	به خط لاتین
στοιχεῖον	Stoikheîon	اسطقس[58]	اسطوخیا
Ἀσκληπιός	Asklēpiós	اسقلبیوس[59]	اسقلابیوس، اسقیلبیوس، اسقلبیاذس، اسقلننوس، اسقلینوس، اسقلیبیاذیس، اسقلیباذیس، اسقلیبیاس، اسقلنیوس، ]اسقلابیس، اسقلیبیوس[
Εὐκλείδης	Eukleídēs	اقلیدس[60]	اوقلیدس، ]اوقلیدوس، اقلیدوس[
Διοσκουρίδης	Dioskourídēs	دیسقوریدس[61]	دیسقوریدوس، دیاسقوریدس، دیاسقوریدوس، ذیاسقوریذوس، ]دیسکوریدوس، دیاسکوریدس، دیاسکوریدوس[
Σιμπλίκιος	Simplíkios	سنبلیقوس[62]	سنبلیقیوس، سیلقیموس، سنیلفهوس، سملنیوس، سملیقیوس، سلقیفوس، سبلقیموس، سلیفهوس، ]سمبلیکوس، سمبلیکیوس[

4ـ5 حرف یونانی <Π, π>

حرف یونانی <Π, π> که در یونانی [p] (انفجاری دولبی بی‌واک نادمیده) تلفظ می‌شود، با حروف <ب> یا <ف> در نظام نوشتاری عربی جایگزین شده است. به دلیل این‌که در نظام‌های آوایی سریانی و عربی آوای [p] وجود ندارد، دو حرف <ب> و <ف> به‌ترتیب با تلفظ‌های [b] (انفجاری دولبی واکدار) و [f] (سایشی لبی ـ دندانی^[63] بی‌واک) به عنوان معادل برگزیده شده‌اند. معادل <ب> عمدتاً در جایگاه بین دو واکه و <ف> در جایگاه ابتدای واژه دیده می‌شود. به نظر می‌رسد ثبت نام‌های خاص یونانی دارای این حرف با معادل <پ> در زبان فارسی و متأثر از نگارش این نام‌ها به خط لاتین صورت گرفته باشد.

              جایگزینی حرف <Π, π> یونانی با <ف> محدود به جایگاه آغازین واژه نیست و گاه در بین دو واکه نیز از این حرف استفاده شده است.

جدول 13. حرف یونانی <Π, π>

	یونانی		عربی	املاهای دیگر[64]
	به خط یونانی	به خط لاتین
جایگزینی با حرف «ب»	Ἐπίκουρος	Epíkouros	ابیقور[65]	أبیقورس، افیغورس، افیفورس، ابیقرس، ]ابیکورس[
	Περὶ Ἑρμηνείας	Perì Hermeneías	باری أرمیناس[66]	باری ارمینیاس، باری ارمنیاس، باریرمیناس
	Πάππος	Páppos	بَبُس[67]	بابس، بیوس، بلس، بتس، بنس، قوقس، ]بابوس[
	Πρόκλος	Próklos	برقلس[68]	بروکلوس، اَبَرقُلُس، بُرقلیس، فورقلس، ایرقلس، بروقلس، ]بروقلوس، بروکلس، برکلیس[
	Παρμενίδης	Parmenídēs	برمنیدس[69]	فرمانیدس، برمانیدس، ]بارمنیدس[
جایگزینی با حرف «ف»	Πλούταρχος	Ploútarkhos	فلوطرخس[70]	فلوطرخیس، افلوطرخس، فواطرخس، ]فلوطارخوس، فلوطارخس، فلوطرخوس، بلوطرخوس، پلوتارک[

ادامه جدول-

	یونانی		عربی	املاهای دیگر[71]
	به خط یونانی	به خط لاتین
جایگزینی با حرف «ف»	Πορφύριος	Porphúrios	فورفوریوس[72]	فرفریوس، فرفوریوس، ]فورفریوس، فرفوریس[
	Πύρρων	Púrrōn	فورون[73]	فورونس، فورونوس، موزون، فوروق، فوزن، فورن، فرون، فودون، قورون

4ـ6 حرف یونانی <T,τ>

در وهلۀ نخست به نظر می‌رسد که این حرف باید در نظام نوشتاری عربی با <ت> جایگزین می‌شد، اما با <ط> جایگزین شده است، زیرا حرف <ت> در عربی نمایندۀ آوای انفجاری لثوی دمیده [t^h] است و ظاهراً همخوان نادمیدۀ [t] در یونانی به همخوان نادمیدۀ [tˁ] (<ط>) (Al-Ani, 1970: 45) در عربی نزدیکتر به گوش می‌رسیده است.

 

 

جدول 14. حرف یونانی <T,τ>

یونانی		عربی	املاهای دیگر[74]
به خط یونانی	به خط لاتین
Ἀναλυτικὰ	Analutiká	آنالوطیقا[75]	آنولوطیقا، ]آنالیطیقا[
Αὐτόλυκος	Autólukos	اطولوقس[76]	]اتولیکوس، اطولوقوس[
ποιητικῆς	poietikês	بوطیقا[77]	بویوطیقا، بویطیقا، بیوطیقا، ]بئوطیقا[
Σωκράτης	Sōkrátēs	سقراط[78]	سوقراطیس، سقراطیس، سقراطس
Τίμαιος	Tímaios	طیماوس[79]	]طیمائوس، تیمائوس[
Κατηγορίαι	Katēgoríai	قاطیغوریاس[80]	قاطاغوریاس، ]قاطیغوریات[
Ἡράκλειτος	Herákleitos	هرقلیطس[81]	هرقل، ایرقلیس، ایرقلیطوس، اراقلیطوس، ارقلیطوس، اقلیطوس، ایراقلیطس، ایرافلسطس، ]هرقلیطوس، هراقلیطوس، هراکلیتوس[

4ـ7 حرف یونانی <Φ, φ>

حرف یونانی <Φ, φ> که در یونانی کلاسیک [pʰ] (انفجاری دولبی بی‌واک دمیده) و در یونانی نو [f] (سایشی لبی‌دندانی بی‌واک) تلفظ می‌شود، در برگردان به عربی با حرف <ف> و در موارد اندکی با حرف <ب> جایگزین شده است. دلیل جایگزینی آن با حرف <ف> نبود همخوان [p^h] در زبان عربی و تلفظ این حرف به صورت [f] در یونانی نو است.

جدول 15. حرف یونانی <Φ, φ>

یونانی		عربی	املاهای دیگر[82]
به خط یونانی	به خط لاتین
Ἀριστοφάνης	Aristophanes	ارسطوفانس[83]	آریستوفان، ]اریسطوفان، آریستوفانس، ارستوفانس[
Θεόφραστος	Theόphrastos	ثاوفرسطس[84]	ثاوفرسطیس، ثؤفرسطس، ثاوفریسطس، ثاوفرطوس، ثاوفرطیس، ثاوفرسطیس، ثافرطیس، تاوفرسطس، ثاوفراسطوس، ]ثیوفراستوس، ثاوفراسطس، ثیوفراسطوس، ثیوفراستوس، تئوفراسطوس[
Σοφιστικοὶ	Sophistikoì	سوفسطیقا[85]	سوفسطیقی
Φαντασία	Phantasía	فنطاسیا[86]	بنطاسیا، نبطاسیا، ]فانطاسیا[
μετὰ τὰ φυσικά	metà tà phusiká	مطاطافوسیقی[87]	مطاطاقوسیقی، ]متافیزیقا، متافیزیکا[

4ـ8 حرف یونانی <X, χ>

حرف یونانی <X, χ> که در یونانی باستان به‌صورت همخوان انفجاری نرمکامی بی‌واک دمیدۀ [kʰ] و در یونانی نو به‌صورت همخوان سایشی ملازی [χ] به تلفظ درمی‌آید، در برگردان به خط عربی با حرف <خ> جایگزین شده است. در برگردان متأخرتر اسامی، این حرف یونانی با حرف <ک> جایگزین شده است. حرف یونانی < X, χ> در برخی موارد نیز با حرف <ش> در نظام نوشتاری عربی جایگزین شده است.

جدول 16. حرف یونانی <X, χ>

یونانی		عربی	املاهای دیگر[88]
به خط یونانی	به خط لاتین
Ιππαρχοϛ	Hípparkhos	ابرخس[89]	ایبرخس، أفرخس، أفرحس، ابرحس، ]ابرخوس، ایبرخس[
Ἀρχιμήδης	Arkhimḗdēs	اخریمیدس[90]	اخرنبیدس، ارسمیدس، ارشمیدس، أوشمیدس، ]ارخمیدس، ارخیمیدس[
Αρχύτας	Arkhútas	ارخوطس[91]	]ارشیتاس، آرخوتاس، ارختیاس، آرخوتاس، ارخوطاس، ارخطس[
Χρύσιππος	Khrysippos	خروسیبس[92]	خروسبس، خروسیس، حروسیس، ]خریسیبوس[
Νικόμαχος	Nikómakhos	نیقوماخس[93]	]نیکوماخوس، نیکوماخس، نیقوماخوس[

5. حروف بازنمایی‌کنندۀ واکه‌های سادۀ کوتاه و بلند^[94]

همانطور که پیش از این اشاره شد، خط عربی درواقع الفبای همخوانی است، یعنی برای هر همخوان این زبان از حرف مشخصی استفاده می‌شود، اما برای واکه‌ها یا نشانۀ حرفی ندارد یا یک نشانۀ حرفی مشترکاً برای بازنمایی همخوان و واکه به کار می‌رود. به بیان دیگر، واکه‌های کوتاه /i,u,a/ در این خط عربی با نشانه‌های زیروزبری ـَ ، ـُ ، ـِ که اغلب هم نوشته نمی‌شوند بازنمایی می‌شوند و واکه‌های بلند /iː, uː, aː/ با حروف <ی، و، ا> بازنمایی می‌شوند که علاوه‌براین واکه‌ها، برای بازنمایی همخوان‌های /j, w, ʔ/ نیز به کار می‌روند. برای مثال، حرف <و> در واژه‌ای مانند «یولد» [juːlad] نمایندۀ واکۀ بلند [uː] و در واژه‌ای مانند «ولد» [walad] نمایندۀ همخوان [w] است. همچنین، حرف <ی> در واژه‌ای مانند «ولی» [waliː] نمایندۀ واکۀ بلند [iː]، اما در واژۀ «یولد» [juːlad] نمایندۀ همخوان [j] است. همین امر در مورد حرف <ا> نیز صادق است؛ این حرف در واژه‌ای مانند «والد» [waːlid] نمایندۀ واکۀ کشیدۀ [aː] و در واژۀ «اَحسن» [ʔaħsan] نمایندۀ همخوان [ʔ] است.

              در نظام نوشتاری زبان یونانی هفت حرف <Ω, Y, O, I, H, E, A> با معادل‌های کوچک <ω, υ, o, ι, η, ɛ, α> برای نشان‌دادن واکه‌های این زبان به کار می‌روند و این الفبا مانند نظام نوشتاری عربی همخوانی نیست. مترجمان در برگرداندن متون یونانی به عربی، واکه‌های زبان یونانی را به شرحی که در ادامۀ این بحث آمده با حروف <ی، ا، و>، نشانه‌های زیروزبری ـَ ، ـُ ، ـِ یا بدون هیچ نشانه‌ای در نظام نوشتاری عربی بازنمایی کرده‌اند.

5ـ1 حرف یونانی <A, α>

حرف یونانی <A, α> در زبان یونانی [a] تلفظ می‌شود. این حرف یونانی باید با حرف <ا> یا نشانۀ زیروزبری ــَـ در خط عربی بازنمایی شود که در بسیاری از موارد اینگونه است. نشانۀ زیروزبری ـَ گاه در خط عربی ظاهر نشده است. گاه برای بازنمایی این حرف یونانی در خط عربی از حرف <و> استفاده شده است که به نظر می‌رسد تحت‌تأثیر تلفظ نشانۀ واکۀ بعدی، یعنی <υ> باشد. دلیل بازنمایی آن با حرف <ی> در «ثاوفریسطس» مشخص نیست.

 

 

جدول 17. حرف یونانی <A, α>

حرف یونانی		تلفظ یونانی		معادل عربی	مثال
بزرگ	کوچک	باستان	نو		خط یونانی	خط لاتین	خط عربی
Α	α	[a]	[a]	<ا>	τραγῳδία	Tragōidia	طراغودیا
				ـَ یا با نشانۀ <ا>	Πλούταρχος	Ploútarkhos	فلوطرخس، فلوطارخس
				بدون نشانه با نشانۀ <ا> با نشانۀ <ی>	Θεόφραστος	Theόphrastos	ثاوفرسطس، ثاوفراسطس، ثاوفریسطس
				با نشانۀ <ا> با نشانۀ <و>	Ἀναλυτικὰ	Analutiká	آنالوطیقا، آنولوطیقا
				با نشانۀ <آ>	Ἀναλυτικὰ	Analutiká	آنالوطیقا، آنولوطیقا

5ـ2 حرف یونانی <E, ɛ>

حرف یونانی<E, ɛ> در زبان یونانی [ε] تلفظ می‌شود که قاعدتاً باید با نشانۀ زیروزبری ــِـ در خط عربی بازنمایی شود. می‌دانیم که این نشانۀ خطی اکثراً در نگارش به کار نمی‌رود و بررسی اسامی یونانی در متون اسلامی نیز نشان می‌دهد که این حرف یونانی در برخی از موارد نشانه‌ای در خط عربی ندارد. باوجوداین، در برخی موارد برای بازنمایی آن از حرف <ی> در خط عربی استفاده شده و در یک مورد نیز، حرف <ا> به کار رفته است که امکان دارد این حرف نشانۀ همزۀ میانجی بین دو واکه باشد.

 

جدول 18. حرف یونانی <E, ɛ>

حرف یونانی		تلفظ یونانی		معادل عربی	مثال
بزرگ	کوچک	باستان	نو		خط یونانی	خط لاتین	خط عربی
Ε	ε	[ε]	[ε]	بدون نشانه	Παρμενίδης	Parmenídēs	برمنیدس
				<ی>	Μετέωρος + -λογία	Metéōros + logía	میتیورولوجیا
				<ا>	Περὶ Ἑρμηνείας Θεόφραστος	Perì Hermeneías Theόphrastos	باری‌أرمیناس، ثاوفرسطس

5ـ3 حرف یونانی <H, η>

حرف یونانی<H, η> که آن هم در زبان یونانی نو [i] تلفظ می‌شود و باید با حرف <ی> در خط عربی بازنمایی شود، مانند مورد بالا در برخی موارد با حرف <ی> در خط عربی بازنمایی شده و گاه نشانۀ حرفی ندارد.

جدول 19. حرف یونانی <H, η>

حرف یونانی		تلفظ یونانی		معادل عربی	مثال
بزرگ	کوچک	باستان	نو		خط یونانی	خط لاتین	خط عربی
H	η	[εː]	[i]	<ی>	Περὶ Ἑρμηνείας	Perì Hermeneías	باری أرمیناس
				بدون نشانه	Εὐκλείδης	Eukleídēs	اقلیدس

5ـ4 حرف یونانی <I, ι>

حرف یونانی<I, ι> در زبان یونانی [i] تلفظ می‌شود که قاعدتاً باید با حرف <ی> در خط عربی بازنمایی شود. بررسی اسامی یونانی در متون اسلامی نشان می‌دهد که این حرف در برخی موارد با حرف <ی> در خط عربی بازنمایی شده و گاه نشانۀ حرفی ندارد. دلیل نداشتن نشانه این است که احتمالاً این واکه کوتاه تلفظ ‌شده و نشانۀ ـِ در خط ظاهر نشده است.

جدول 20. حرف یونانی <I, ι>

حرف یونانی		تلفظ یونانی		معادل عربی	مثال
بزرگ	کوچک	باستان	نو		خط یونانی	خط لاتین	خط عربی
Ι	ι	[i]	[i]	<ی>	Πορφύριος	Porphúrios	فورفوریوس
				بدون نشانه	Σοφιστικοὶ	Sophistikoì	سوفسطیقا

5ـ5 حرف یونانی <O, o>

حرف یونانی<O, o> در زبان یونانی [o] تلفظ می‌شود که قاعدتاً باید با نشانۀ زیروزبری ـُـ در خط عربی بازنمایی شود. بررسی اسامی یونانی در متون اسلامی نشان می‌دهد که این نشانۀ زیروزبری گاه در خط عربی ظاهر نمی‌شود و گاه از حرف <و> برای نشان‌دادن آن استفاده شده است.

جدول 21. حرف یونانی <O, o>

حرف یونانی		تلفظ یونانی		معادل عربی	مثال
بزرگ	کوچک	باستان	نو		خط یونانی	خط لاتین	خط عربی
Ο	ο	[o]	[o]	ـُ یا بدون نشانه	Πάππος	Páppos	بَبُس، بابس
				<و>	Πορφύριος	Porphúrios	فورفوریوس

5ـ6 حرف یونانی <Y, υ>

حرف یونانی<Y, υ> در یونانی باستان به‌صورت واکۀ گرد^[95] [y] تلفظ می‌شده که در یونانی نو به [i] تغییر یافته است. این حرف در برگردان اسامی خاص و اصطلاحات یونانی به عربی اکثراً با حرف <و> که به نوعی تلفظ باستانی آن است و گاه با حرف <ی> که تلفظ یونانی نو را نشان می‌دهد، بازنمایی شده است.

 

جدول 22. حرف یونانی <Y, υ>

حرف یونانی		تلفظ یونانی		معادل عربی	مثال
بزرگ	کوچک	باستان	نو		خط یونانی	خط لاتین	خط عربی
Υ	υ	[y]	[i]	<و>	μετὰ τὰ φυσικά	metà tà phusiká	مطاطافوسیقی
				<و> یا <ی>	Αὐτόλυκος Πυθαγόρας	Autólukos Puthagóras	اطولوقس، اتولیکوس، فوثاغورس، فیثاغورس

5ـ7 حرف یونانی <Ω, ω>

حرف یونانی <Ω, ω> در زبان یونانی [o] تلفظ می‌شود که این حرف نیز قاعدتاً باید با نشانۀ زیروزبری ــُـ در خط عربی بازنمایی شود. اینجا نیز این نشانۀ زیروزبری گاه در خط عربی ظاهر نمی‌شود و گاه از حرف <و> برای نشان‌دادن آن استفاده شده است.

جدول 23. حرف یونانی <Ω, ω>

حرف یونانی		تلفظ یونانی		معادل عربی	مثال
بزرگ	کوچک	باستان	نو		خط یونانی	خط لاتین	خط عربی
Ω	ω	[ɔː]	[o]	<و>	Πύρρων	Púrrōn	فورون
				<و> یا بدون نشانه	Σωκράτης	Sōkrátēs	سقراط، سوقراطیس

6. حروف بازنمایی‌کنندۀ واکه‌های مرکب

در یونانی باستان واکه‌های مرکب متعددی وجود داشته که در تحول تاریخی این زبان تا یونانی نو بسیاری از آنها از میان رفته‌اند و جای خود را به واکه‌های ساده داده‌اند. برای مثال، واکۀ مرکب <EI, ɛι> در یونانی نو [i] تلفظ می‌شود و در خط عربی با همین تلفظ با حرف <ی> بازنمایی شده است.

 

حرف یونانی		تلفظ یونانی		معادل عربی	مثال
بزرگ	کوچک	باستان	نو		خط یونانی	خط لاتین	خط عربی
ΕΙ	ει	[eː]	[i]	<ی>	Ἡράκλειτος	Herákleitos	هرقلیطس

              واکۀ مرکبی که در خط یونانی با <OI, oι> مشخص شده و در یونانی نو [i] تلفظ می‌شود، قاعدتاً باید با حرف <ی> در خط عربی بازنمایی شود که اینگونه نیست. در مواردی آن را با توالی <و‎ی‍ـ> نوشته‌اند که بازنمایی‌کنندۀ تلفظ باستانی آن و مبتنی بر نشانۀ خطی است و اغلب از حرف <و> برای بازنمایی آن استفاده کرده‌اند. گاه نیز هیچ نشانۀ خطی به کار نرفته است.

حرف یونانی		تلفظ یونانی		معادل عربی	مثال
بزرگ	کوچک	باستان	نو		خط یونانی	خط لاتین	خط عربی
OI	οι	[oi̯]	[i]	<و> یا بدون نشانه	στοιχεῖον	Stoikheîon	اسطوخیا، اسطقس
				<و> یا <وی‍ـ >	ποιητικῆς	poietikês	بوطیقا، بویطیقا

              واکۀ مرکبی که در خط یونانی با حروف <OY, oυ> نگاشته می‌شود و در یونانی نو به‌صورت [u] به تلفظ در می‌آید، در خط عربی با حرف <و> یا بدون هیچ نشانه‌ای بازنمایی شده است.

حرف یونانی		تلفظ		معادل عربی	مثال
بزرگ	کوچک	باستان	نو		خط یونانی	خط لاتین	خط عربی
OY	ου	[oː]	[u]	<و> یا بدون نشانه	Ἐπίκουρος	Epíkouros	ابیقور، ابیقرس

              در برخی موارد، سه نشانۀ حرفی بازنمایی‌کنندۀ واکه‌ها پشت سر هم آمده است که نمونه‌هایی از آنها را در مثال‌های زیر می‌بینیم. این توالی‌ها با دو یا سه نشانۀ حرفی در خط عربی بازنمایی شده‌اند.

حرف یونانی		معادل عربی	مثال
بزرگ	کوچک		خط یونانی	خط لاتین	خط عربی
IAI	ιɑι	<یا>	Κατηγορίαι	Katēgoríai	قاطیغوریاس
AIO	ɑιo	<او> یا <ائو>	Τίμαιος	Tímaios	طیماوس، طیمائوس

7. خوشه‌های همخوانی آغازی

اگر محدودیت‌های واج‌آرایی^[96] یک زبان حضور خوشه‌های همخوانی^[97] در ابتدای یک واژه را مجاز نداند، یکی از راهکارهای اجتناب از خوشه‌های همخوانی آغازی در آنها درج واکه در ابتدای خوشه یا در میان همخوان‌هاست. برای مثال در زبان فارسی که خوشه‌های همخوانی در آن مجاز نیست، در وام‌واژۀ snack (اسنک) درج واکۀ [e] در ابتدای خوشه صورت می‌گیرد و چون در این زبان هیچ واکه‌ای نمی‌تواند به تنهایی در ابتدای واژه ظاهر شود، پیش از آن نیز یک همخوان انسدادی چاکنائی (همزه) درج می‌گردد تا این واژه در فارسی [ʔesnak] تلفظ ‌شود. در وام‌واژۀ plastic درج واکه بین دو همخوان رخ می‌دهد تا این واژه [pelɑstik] تلفظ شود. از آنجا که در نظام نوشتاری عربی نشانۀ واکه‌های کوتاه نوشته نمی‌شود، تشخیص واکه‌ای که بین دو همخوان درج شود برمبنای خط امکان‌پذیر نیست، اما درج آغازی با حضور همزه در ابتدای وام‌واژه قابل‌تشخیص است. از جملۀ این موارد می‌توان به مثال‌های زیر اشاره کرد:

 

 

یونانی		عربی	املاهای دیگر[98]
به خط یونانی	به خط لاتین
Στράβων	Strábōn	استرابون[99]	اسطرابون، سترابو، ]سترابن[
Πλωτῖνος	Plotînos	افلوطین[100]	فلوطین، فلوطینس، فلوطیس، ]فلوطینوس[
Πλάτων	Plátōn	افلاطون[101]	افلاطن، فلاطن، فلاطون، فلطن
Κρίτων	Krítōn	اقریطون[102]	اقریطن، افریطن، افریطون
Ἱπποκράτης	Hippokrátēs	ابقراط[103]	ابقرات، ابوقراطیس، بقراطیس، بقراط

8. بحث و نتیجه‌گیری

بررسی اسم‌های خاص و اصطلاحات یونانی در متون فلسفی به زبان عربی در مقالۀ حاضر نشان داد که بسیاری از این واژه‌ها در متون مختلف به صورت‌های مختلف ثبت شده‌اند و این امر بعضاً محققان را در ثبت و به‌کارگیری صورت درست اسم‌های خاص یونانی و اصطلاحات این زبان دچار سردرگمی می‌کند. دیدیم که تعدد صورت‌های نگارشی این اسامی و اصطلاحات دلایل متعددی دارد که از جملۀ آنها می‌توان به ناآشنایی کاتبان با تلفظ این اسم‌ها و اصطلاحات در زبان یونانی، ناآشنایی آنان با دستور زبان یونانی یا مشکلات خط (عدم اعراب‌گذاری، نقطه‌دار بودن خط، دندانه‌دار بودن برخی از حرف و نظایر آن) اشاره کرد. در این میان می‌دانیم که اسم‌های خاص و اصطلاحات در گذر از یک زبان به زبانی دیگر خود را به‌لحاظ تلفظی با نظام آوایی زبان مقصد تطبیق می‌دهند و آگاهی از این شیوه‌های انطباق می‌تواند محققان را در ثبت دقیق‌تر اینگونه واژه‌ها یاری رساند.

              در این مقاله به انطباق‌های آوایی نام‌ها و اصطلاحات یونانی در زبان عربی پرداختیم. معادل یونانی بسیاری از این نام‌ها و اصطلاحات به دلیل عواملی که ذکر کردیم مشخص نیست و به‌خصوص اشتباهات کاتبان و ناآشنایی آنان با تلفظ اسم‌ها و اصلاحات حدس‌زدن معادل یونانی آنها را به‌رغم مشخص‌بودن تطابق‌های آوایی دو زبان بسیار دشوار می‌سازد. برای مثال، منظور از «اقلطیانوس» در متون عربی احتمالاً Plotinus فیلسوف یونان باستان است. همانطور که در بحث خوشه‌های همخوانی گفتیم، چون توالی دو همخوان pl در ابتدای واژه در زبان عربی ناممکن است، در ابتدای این واژه واکۀ کوتاهی می‌آید تا خوشه را بشکند. این واکه به همراه همزۀ آغازی در خط به‌صورت <اِ> یا <اَ> و اکثراً بدون نشانه‌های زیروزبری کسره و فتحه ظاهر می‌گردد. طبق تطابق‌های آوایی باید بعد از نشانۀ همزه از حرف <ف> استفاده می‌شده که احتمالاً به‌دلیل بی‌دقتی کاتبان به <ق> تغییر یافته است. مورد مشابهی در ثبت نام Proclus فیلسوف یونانی که بین سال‌های 417 و 485 میلادی می‌زیسته دیده می‌شود. نام او در متون اسلامی به صورت «ابروقیاوس» ثبت شده که با کنار گذاشتن اشتباهات نگارشی و فقط با در نظر گرفتن انطباق‌های آوایی باید «ابروقلوس» ثبت می‌شد، اما اشتباه کاتبان صورتی را در متون به جا گذاشته که حدس زدن معادل یونانی را دشوار کرده است.

              در نهایت، این پژوهش با تحلیل دقیق نمونه‌های تاریخی، به درک بهتری از فرایند انتقال و تحول واژه‌ها میان زبان‌های یونانی و عربی کمک می‌کند. نتایج این بررسی می‌تواند در مطالعات زبانی و تاریخی مرتبط با نهضت ترجمه در جهان اسلام به کار رود و زمینه‌ساز پژوهش‌های دقیق‌تری در حوزۀ تأثیرپذیری زبان عربی از زبان‌های دیگر باشد.

 

[1]. phonetic system

[2]. در این مقاله املای کلمات در متون معاصر عربی داخل کروشه مشخص شده‌اند و جهت پرهیز از حجیم شدن مقاله منابع آنها ذکر نشده‌اند. منابع این کلمات با جستجوی ساده در سایت www.noorlib.ir قابل‌مشاهده هستند.

[3]. phonological process

[4]. assimilation

[5]. یعنی در انتهای این اسم‌ها تکواژی است با نقش دستوری خاص همانند تنوین در زبان عربی.

[6]. consonants

[7]. vowels

[8] . جدول‌های شمارۀ 1 الی 5 برگرفته از جوزف (1990: 412) هستند.

[9]. سه حرف آخر در جدول، حروفی کهن هستند که در نظام نوشتاری یونانی نو دیگر به کار نمی‌روند.

[10]. plosive

[11]. voiced

[12]. voiceless

[13]. unaspirated

[14]. aspirated

[15]. fricative

[16]. trill

[17]. tap

1. 1. در جدول‌های آوایی این مقاله هر نشانه‌ای که در ستون جایگاه تولید در سمت راست قرار گیرد واکدار و نشانه‌ای که در سمت چپ می‌آید بی‌واک است.

[19]. length

[20]. distinctive

[21]. simple vowels (monophthongs)

[22]. complex vowels (diphthongs)

[23]. Attic-Ionic

[24]. Jacobite

[25]. Nestorian

[26]. Esṭrangelā

[27]. Serṭā

[28]. Maronite

[29]. consonantal alphabet

[30]. diacritic

[31]. این جدول‌ها برگرفته از omniglot.com/writing/syriac.htm هستند.

[32]. pharyngealized

[33]. bilabial

[34]. velar

[35]. جهت پرهیز از حجیم‌شدن مقاله، منابع اسامی و اصطلاحات ذکرشده در هر جدول، به‌صورت تجمیعی ذکر شده‌اند:

ابن‌ابی اصیبعه، 2001/1: 89 و245 و340؛ ابن‌ندیم، 1417: 342 و353 و512؛ افنان، 1362: 7 و163 و224؛ خراسانی، 1373: 579؛ خراسانی، 1380ب: 693؛ کرامتی، 1381: 599. اسم «پیتاگوراس» در زبان پهلوی به‌صورت «پیثگرس» و «پذیغرس» و «پذیغورس» تبدیل شده و سپس، به‌صورت «بذیغورس» و «بدیغورس» در زبان عربی تبدیل شده است (کرامتی، 1381: 599). لذا، تمامی اسامی مستقیماً از یونانی به عربی وارد نشده‌اند؛ قاسملو و کرمی، 1384: 276؛ مسعودی، 1421/1: 161.

[36] . منجم و فیلسوف یونانی سدۀ پنجم و ششم پیش از میلاد (صدری افشار، 1398).

[37]. سوفسطایی معروف یونان در سدۀ پنجم پیش از میلاد (صدری افشار، 1398)

[38]. تراژدی

[39]. عنوان افراد مختلفی در تاریخ از جمله شانزده نفر از پاپ‌ها (صدری افشار، 1398)

[40]. فیلسوف یونانی سدة پنج و شش پیش از میلاد (صدری افشار، 1398)

[41]. کتابی برگرفته از تاسوعات فلوطین

[42]. پزشک یونانی قرن سوم پیش از میلاد

[43]. به معنای «مدخل»؛ بخشی از کتاب منطق ارسطو که توسط فرفوریوس نوشته شده است (صدری افشار، 1398).

[44]. پزشک و فیلسوف یونانی سدۀ دوم و سوم میلادی (صدری افشار، 1398)

[45]. آثار علوی

[46]. ابن‌ابی اصیبعه، 2001/1: 228؛ ابن‌سینا، 1405/4: 33؛ ابن‌صاعد، 1376: 168؛ ابن‌ندیم، 1417: 356 و399 و512؛ ابوحیان، 1347: 282؛ افنان، 1362: 14 و107؛ خراسانی، 1380الف: 188؛ شهرزوری، 2007: 88؛ فارابی، 1405: 100؛ محبوبی آرانی، 1392: 713؛ مینایی، 1393: 58.

[47]. فیلسوف یونانی سدۀ پنجم پیش از میلاد (صدری افشار، 1398)

[48]. فیلسوف یونانی سدۀ چهارم و پنجم پیش از میلاد (صدری افشار، 1398)

[49]. فیلسوف یونانی سدة چهارم و پنجم پیش از میلاد (صدری افشار، 1398)

[50]. نام یکی از شاگردان سقراط و یکی از رساله‌های افلاطون

[51]. ابن ابی‌اصیبعه، 2001/1: 105؛ ابن‌صاعد، 1376: 176؛ ابن‌ندیم، 1417: 342؛ افنان، 1362: 42؛ آیة الله شیرازی، 1388: 4؛ ابن‌خلدون، 1408/1: 632؛ بهشتی، 1384: 34؛ بهلول، 1387: 720. ساکت‌اف، 1387: 158؛ شهرستانی، 1415/2: 374؛ عسگری، 1400: 514؛ معصومی همدانی، 1387: 726؛ ملاصدرا، 1981/8: 308.

[52]. رب‌النوع یونانی ـ  مصری که در متون اسلامی از حکمای قدیم مصر دانسته شده است.

[53]. مورخ یونانی قرن اول میلادی

[54]. فیلسوف و ریاضی‌دان یونانی سدۀ شش و هفت پیش از میلاد (صدری افشار، 1398)

[55]. فیلسوف و شارح آثار ارسطو

[56]. ادیب و دانشمند یونانی قرن اول پیش از میلاد

[57]. ابن‌ابى‌اصیبعه، 2001/1: 181 و 227؛ ابن‏جلجل، 1349/1: 11-14؛ 2/67؛ ابن‌سینا، 1404/2: 25؛ ابن‌صاعد، 1376: 178 و180 و185؛ ابن‌عبری، 1992/2: 8؛ ابن‌فاتک، 1387: 99؛ ابن‌ندیم، 1417: 16 و348 و398؛ افنان، 1362: 7؛ حنین بن اسحاق، 1406: 37؛ شهرستانی، 1415/2: 438؛ قاسملو، 1396، ص675؛ محمدی‌فر، 1392: 720؛ میرداماد، 1391/1: 205.

[58]. «عنصر» در طبیعیات قدیم

[59]. پزشک اساطیری یونان باستان

[60]. ریاضی‌دان یونانی سدۀ سوم پیش از میلاد (صدری افشار، 1398)

[61]. پزشک و داروشناس یونانی سدۀ اول میلادی (صدری افشار، 1398)

[62]. فیلسوف نوافلاطونی یونانی سدۀ شش میلادی (صدری افشار، 1398)

[63]. labio-dental

[64]. ابن‌ابی اصیبعه، 2001/1: 190 و197 و200 و201 و356؛ ابن‌صاعد، 1376:  198 و215؛ ابن‌ندیم، 1417: 342؛ اخباریفر، 1379: 335؛ ارسطو، بی‌تا/1: 114؛ اشکوری، 1378/1: 169؛ افنان، 1362: 8 و27؛ پورجوادی، 1383: 598؛ سجستانی، 2004: 224؛ سلیمان حشمت، 1376: 148؛ شهرزوری، 2007: 89 و180؛ شهرستانی، 1415/2: 416-417؛ قفطی، 1371: 13-21 و171-172؛ کرامتی، 1383ب: 489.

[65]. فیلسوف یونانی سدۀ سوم و چهارم پیش از میلاد (صدری افشار، 1398)

[66]. (کتاب العبارة): مبحث قضایا در منطق ارسطو

[67]. ریاضی‌دان یونانی سدۀ چهارم میلادی (صدری افشار، 1398)

[68]. فیلسوف نوافلاطونی قرن پنجم میلادی (صدری افشار، 1398)

[69]. فیلسوف یونانی سدۀ پنجم و ششم پیش از میلاد (صدری افشار، 1398)

[70]. مورخ یونانی سدۀ اول و دوم میلادی (صدری افشار، 1398)

[71]. ابن‌ابی اصیبعه، 2001/1: 190 و197 و200 و201 و356؛ ابن‌صاعد، 1376:  198 و215؛ ابن‌ندیم، 1417: 342؛ اخباریفر، 1379: 335؛ ارسطو، بی‌تا/1: 114؛ اشکوری، 1378/1: 169؛ افنان، 1362: 8 و27؛ پورجوادی، 1383: 598؛ سجستانی، 2004: 224؛ سلیمان حشمت، 1376: 148؛ شهرزوری، 2007: 89 و180؛ شهرستانی، 1415/2: 416-417؛ قفطی، 1371: 13-21 و171-172؛ کرامتی، 1383ب: 489.

[72]. فیلسوف نوافلاطونی سدۀ سوم و چهارم میلادی (صدری افشار، 1398)

[73]. فیلسوف یونانی سدۀ سوم و چهارم پیش از میلاد (صدری افشار، 1398)

[74]. ابن‌ابی اصیبعه، 2001/1: 171 و202 و262 و299؛ ابن‌جلجل، 1349: 53؛ ابن‌مقفع، 1357/1: 52؛ ابن‌ندیم، 1417: 23 و401 و410 و447؛ افنان، 1362: 19 و126؛ انواری، 1383: 28؛ خوارزمی، 1349: 154؛ سجستانی، 2004: 80؛ شهرزوری، 2007: 403؛ فارابی، 1991: 21 و45؛ قفطی، 1371: 38؛ موحد، 1368: 226.

[75]. عنوان دو بخش از کتاب منطق ارسطو به معنای «تحلیل»

[76]. منجم و ریاضی‌دان یونانی سدۀ چهارم پیش از میلاد (صدری افشار، 1398)

[77]. فن شعر

[78]. فیلسوف یونانی سدة چهارم و پنجم پیش از میلاد (صدری افشار، 1398)

[79]. نام یکی از رساله‌های افلاطون

[80]. مقولات عشر

[81]. فیلسوف یونانی سدۀ پنجم پیش از میلاد (صدری افشار، 1398)

[82]. ابن‌ابی‌اصیبعه، 2001/1: 300 و303؛ ابن‌رشد، 1980: 449؛ ابن‌سینا، 1404/2: 25 و42؛ ابن‌عبری، 1992/1: 55؛ ابن‌ندیم، 1417: 346؛ اسماعیلی، 1387: 722؛ افنان، 1362: 133؛ خیام، 1382: 46؛ قفطی، 1371: 75؛ ملاصدرا، 1981/8: 72؛ مینایی، 1384: 38.

[83]. شاعر یونانی سدۀ چهارم و پنجم پیش از میلاد (صدری افشار، 1398)

[84]. فیلسوف و دانشمند یونانی سدۀ سوم و چهارم پیش از میلاد (صدری افشار، 1398)

[85]. (مغالطه): یکی از فنون پنجگانه که در منطق مورد بررسی قرار می‌گیرد.

[86]. (حس مشترک): یکی از قوای باطنی نفس در طبیعیات قدیم

[87]. (مابعدالطبیعه): بخش اصلی فلسفۀ ارسطو

[88]. ابن‌أبی‌اصیبعه، 2001/1: 49 و197 و244؛ ابن‌رشد، 1377/1: 9؛ ابن‌صاعد، 1376: 179-180؛ ابن‌ندیم، 1417: 360؛ قفطی، 1371: 93؛ هروی، 1387: 58.

[89]. ستاره‌شناس و ریاضی‌دان یونانی سدۀ دوم پیش از میلاد (صدری افشار، 1398)

[90]. دانشمند یونانی سدۀ سوم پیش از میلاد (صدری افشار، 1398)

[91]. فیلسوف و دانشمند یونانی قرن چهارم و پنجم پیش از میلاد

[92]. فیلسوف رواقی قرن سوم پیش از میلاد

[93]. فیلسوف و ریاضی‌دان سدة اول میلادی و نام پدر ارسطو (صدری افشار، 1398)

[94]. مثال‌های ذکرشده در ادامۀ مقاله از جداول بخش چهارم مقاله انتخاب شده‌اند.

[95]. این واکه همانند واکه‌ای است که در زبان آلمانی با حرف <ü> مشخص می‌شود.

[96]. phonotactic constraints

[97]. consonant cluster

[98]. ابن‌ابی اصیبعه، 2001/1: 49 و225 و250 و300؛ ابن‌ابی اصیبعه در مورد نگارش‌های مختلف این اسم می‌نویسد: «یقال فلاطن و أفلاطن و أفلاطون و فلاطون» (ص261)؛ ابن‌ندیم، 1417: 343؛ خراسانی، 1379: 591؛ شهرزوری، 2007: 112 و289؛ کرامتی، 1383الف: 383.

[99]. جغرافی‌دان یونانی سدۀ اول پیش از میلاد (صدری افشار، 1398)

[100]. فیلسوف یونانی و مؤسس مکتب نوافلاطونی در سدۀ سوم میلادی (صدری افشار، 1398)

[101]. فیلسوف یونانی سدۀ چهارم و پنجم پیش از میلاد (صدری افشار، 1398)

[102]. نام فردی یونانی و نام یکی از رساله‌های افلاطون

[103]. پزشک یونانی سدۀ چهارم و پنجم پیش از میلاد (صدری افشار، 1398)

تعداد مشاهده مقاله: 1,454

تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 358