الگوهای زبانی غیرمعیار فارسی در سایت خبری تابناک

1. مقدمه

امروزه زبان فارسی در بسترهای جدیدی مانند وبگاه‌ها وظایف مهمی چون اطلاع‌رسانی را عهده‌دار شده و این مسئله ایجاب می‌کند تا زبان و ویژگی‌های آن در این بستر بررسی شود. از آنجا که محتوای این وبگاه‌ها به‌سرعت آماده‌سازی می‌شوند، دقّت در کاربرد صحیح اصول زبانی کاهش می‌یابد و به‌تدریج برخی الگوهای زبانی غیرمعیار، به‌ویژه از راه ترجمۀ وبگاه‌های خبری بیگانه، به آنها راه می‌یابد. با توجه به گستردگی مخاطبان این رسانه‌ها، این الگوها به‌سرعت منتشر می‌شوند و در گونه‌های نوشتاری دیگر نیز جای می‌گیرند. برای جلوگیری از این امر، بررسی متن وبگاه‌های خبری و استخراج الگوهای غیرمعیار و نشان‌دادن صورت درست آنها امری ضروری است.

گونۀ زبان رسانه در رادیو وتلویزیون، روزنامه‌ها، مطبوعات غیرتخصصی و اخیراً در اینترنت کاربرد دارد. سایت‌‍‌های خبری نیز، از این رهگذر که شکل امروزی روزنامه و مطبوعات به‌شمار می‌آیند، در این دسته جای می‌گیرند. مخاطب این گونه، مردم عادی هستند و به علّت سرعت در تولید محتوا، اشتباهات و غلط‍‌هایی در الگوهای زبانی آنها راه می‌یابد و انحراف از گونۀ معیار در این گونه بیش از سایر گونه‌هاست. ازاین‌رو، کمک به معیارسازی در این گونه از آن جهت اهمّیت پیدا م‍ی‌کند که گسترش روزافزون مخاطبان و همه‌زمانی و همه‌مکانی بودن رسانه‌های دیجیتال، اشاعۀ الگوهای زبانی غیرمعیار را صدچندان می‌کند.

2. پیشینه پژوهش

در دو پژوهش زیر الگوهای غیرمعیار از منظر ویرایش فنّی و همچنین، زبانی بررسی شده است.

خلیلی اردلی و همکاران (1396) وضعیت نگارش فارسی را در وب‌سایت‌های پربینندۀ کشور از منظر اصول ویرایش فنّی بررسی کرده است.

در پژوهش دیگری نیز، خلیلی اردلی و همکاران (1397) الگوهای غیرمعیار در نوشتار پایگاه‌های اینترنتی پربیننده را از منظر اصول ویرایش زبانی (فعل و اسم و حرف) تشریح کرده است.

پژوهش حاضر علاوه بر دو مورد فوق، ویرایش بلاغی را نیز بررسی خواهد کرد تا تصویر کامل‌تری از الگوهای غیرمعیار زبانی عرضه کند.

3. مبانی نظری

 محور عمدۀ این پژوهش، شناسایی الگوهای غیرمعیار زبان فارسی است. به این منظور، ابتدا باید به تعریف زبان معیار[1] برسیم. بررسی‌ها نشان می‌دهد هریک از پژوهشگران پیشین از زاویۀ نگاه خود به این مسئله نگریسته‌اند.

از نظر ناتل خانلری (1347: 84)، زبان معیار یکی از لهجه‌های معمول در یک سرزمین است که به حکم ضرورت و به‌عنوان وسیلۀ ارتباط میان اقوامی که باهم وجه اشتراکی دارند، تعمیم می‌یابد و در اموری که مشترک میان همۀ اقوام است، به‌کار می‌رود.

فرشیدورد (1354)، ضمن بیان نمودهای زبان فارسی و تأثیر جغرافیا بر آن، به کثرتی وحدت‌بخش به نام زبان معیار اشاره می‌کند که تمام لهجه‌ها و گویش‌ها را به هم متصل می‌کند. از نظر او زبان معیار لهجه‌ای مافوق لهجه‌های دیگر است که جنبۀ ادبی و فرهنگی پیدا می‌کند و گویندگان آن لهجه‌ها، آن را به‌عنوان مهم‌ترین گونۀ زبان ملّی پذیرفته‌اند. او به انواع گونه‌های گفتاری و نوشتاری زبان معیار اشاره می‌کند و تقسیم‌بندی‌های دیگری مانند حقوقی، طبّی، فلسفی و خبری برای زبان قائل می‌شود.

پرهام (1356) پذیرش ذوق عمومی جامعه را در درست و غلط، معیار می‌داند. او معتقد است ساختن معیار کار مردم است و بر اثر روابط اجتماعی و اقتصادیِ آنها خود‌به‌خود، به‌وجود می‌آید. وی کوشش در معیارسازی را کوششی بیهوده می‌داند (پرهام، 1356: 6).

صادقی(1362) زبان معیار را زبان درس‌خواندگان می‌داند که مرجع صورت‌های درست و غلطی است که اصول آن در کتب دستور زبان مطرح شده و نهادهایی چون فرهنگستان باید از آن پاسداری کنند.

نجفی (1366) از زبان فصیح به جای زبان معیار استفاده می‌کند؛ از نظر او زبان فصیح، زبان افراد بافرهنگ و تحصیلکردۀ کشور است و این زبان در بیان دقایق فکری و معنوی توانمند است و از طریق آن، می‌توان رساله‌ای علمی یا مقاله‌ای فلسفی را بیان کرد.

مدرّسی (1368) زبان معیار را گونۀ معتبر یک زبان می‌داند که تحصیلکردگان در مراکز فرهنگی و سیاسی کشور آن را به‌کار می‌برند. این‌ گونه ورای گونه‌های منطقه‌ای و اجتماعی قرار دارد و در جایگاه زبان رسمی، در آموزش، رسانه‌های گروهی و نوشتار استفاده می‌شود.

سمیعی گیلانی (1379) زبان معیار فارسی را زبانی می‌داند که عاری از خطاهای زبانی و برخی ویژگی‌های دیگر است؛ از جمله اینکه عناصر زبانی مهجور و متروک (مانند چونان به جای چنان) در آن راه ندارد؛ سره‌نویسی در آن جایی ندارد؛ از گرته‌برداری از زبان‌های بیگانه دور است؛ از کاربرد عناصر زبان محلّی در آن اجتناب می‌شود؛ عناصر مختصّ شعر در آن استفاده نمی‌شود؛ از عربی‌گرایی متکلّفانه به دور است و از رسم‌الخطّ واحدی پیروی می‌کند (سمیعی گیلانی، 1374: 2ـ6).

رضایی(1383) ضمن اشاره به اینکه زبان معیار زبانی است که به‌عنوان الگو در جامعه پذیرفته شده و افراد تحصیلکرده، مطبوعات و صداوسیما از آن استفاده می‌کنند، ویژگی‌هایی برای آن قائل شده است که عبارت‌اند از: بی‌نشان بودن، نداشتن عناصر زبانی مهجور، سازگاری با عادت و شمّ زبانی گویندگان، رسمیّت و ادب، به‌کار نبردن افراطی عناصر بیگانه.

شهدادی (1384) زبان معیار را زبانی می‌داند که قانونی‌تر، درست‌تر و مرکزی‌تر شناخته می‌شود. او ویژگی‌های زبان معیار فارسی را چنین برمی‌شمارد: ساده‌گرایی (در سطح جملات: جملات ساده)، اعتدال‌گرایی (گرایش مطلق به عربی‌نویسی و فرار از کلمات عربی، هیچ یک مطلوب نیست)، محتواگرایی، بی‌سبک‌بودگی، جمع‌گرایی و عاری بودن از فردی و خصوصی‌گرایی، زبان‌گرایی و ادبیّات‌گریزی، محاوره‌گریزی در عین بهره‌گیری از زبان عامه و پویای امروز، کهنه‌پرهیزی، گویش‌گریزی، جنسیت‌گریزی و بی‌لحن‌بودگی، خودبسندگی و موقعیت‌مندی.

سارلی (1387) معتقد است برخی منتقدان امروزی با ردّ و تخطئۀ برخی الگوهای زبانی، در واقع الگوی معیار فارسی را به دست داده‌اند؛ این الگوها عبارت‌اند از: تأثیرپذیری از ترجمه؛ به‌کار نرفتن در متون هزار و دویست سال گذشته، غلط نحوی، غلط صرفی، به‌کار نرفتن در زبان درس‌خواندگان، ناکافی بودن از لحاظ معنایی، داشتن معادل مفهوم‌تر و فارسی‌تر لغات بیگانه، درازگویی، نوآوری کاذب، واژۀ بیگانه، رعایت نکردن ترتیب اجزای جمله و تناسب نداشتن اصطلاحات با مخاطبان (سارلی، 1387: 348).

در جمع‌بندی تعاریف و آرای فوق می‌توان بیان کرد: زبان معیار فارسی گونۀ فراگیر و وحدت‌بخش میان زبان‌ها و لهجه‌هایی است که در نقاط مختلف جغرافیایی ایران، به آنها صحبت می‌شود؛ این‌ گونۀ نزدیک به گفتار را درس‌خواندگان به‌کار می‌گیرند و زبان رسانه‌های جمعی و آموزش نیز همان است؛ زبان معیار باید با روان‌ترین کلمات و جملات و با رسم‌الخطّ واحد و دستور صحیح، مفاهیم را به خواننده یا مخاطب منتقل کند.

این زبان عاری از حشو، کلیشه، کژتابی، ایهام، عامیانه‌نویسی، سره‌گرایی، عربی‌گرایی متکلّفانه، گرته‌برداری از زبان‌های بیگانه و خطاهای زبانی است.

4. شیوۀ پژوهش

در پژوهش حاضر، با توجه به آنچه در تعاریف فوق ذکر شد، تلاش شد الگوهای زبانی غیرمعیار در سایت خبری تابناک، در بازة زمانی آغاز فروردین تا پایان شهریور 1401 در سه سطح فنی، زبانی و بلاغی بررسی شود. با استفاده از پژوهش پیمایشی و مدل مفهومی الگوهای زبانی غیرمعیار فارسی (اسمعیلی، 1394: 23)، داده‌های گردآوری‌شده از سایت تابناک در سه سطح تحلیل شده و با ارائۀ بسامد هریک، صورت صحیح معیارهای غلط نیز نشان داده شود.

 

5. بررسی و تحلیل فنی، زبانی و بلاغی غیرمعیارها در وبگاه خبری تابناک

برای بررسی الگوهای زبانی غیرمعیار در وبگاه خبری تابناک، ابتدا اخبار این وبگاه در بازۀ زمانی آغاز فروردین تا شهریور 1401 مطالعه و بررسی شد. برای جلوگیری از تکرار، اختصارات نام این شش ماه به شرح زیر در مقاله آمده است: (ف: فروردین؛ الف: اردیبهشت؛ خ: خرداد؛ ت: تیر؛ م: مرداد؛ ش: شهریور). نتیجۀ این بررسی استخراج پیکرۀ 170 صفحه‌ای بود که انواع مختلفی از غیرمعیارها را دربرمی‌گرفت. برای سهولت بررسی، این غیرمعیارها زیر سه دستۀ اصلی ویرایش فنّی، ویرایش زبانی و ویرایش بلاغی تقسیم‌بندی‌شدند که هریک شاخه‌ها و موارد فرعی دیگر را دربرمی‌گیرند. 

5ـ1. ویرایش فنّی

5ـ1ـ1. دستور خط

خط چهرۀ مکتوب زبان است و همان‌گونه که زبان از قواعدی به نام«دستور» پیروی می‌کند، خط نیز اصول و ضوابطی دارد که آن را «دستور خط» نامیده‌اند. ویژگی‌های خاصّ خط فارسی همانند داشتن حروف هم‌آوا[2]، قابلیت جدا و پیوسته‌نویسی کلمات مرکب، کلمات دو یا چنداملایی، املای واژه‌‎های عربی در فارسی، نگارش پیشوندها و پسوندها و برخی نکات دیگر باعث شده بود در دهه‌های گذشته، تشتّت و به‌هم‌ریختگی بسیاری در املای فارسی دیده شود؛ به‌گونه‌ای که با انتخاب تصادفی چند کتاب، حتّی از یک ناشر، در دهۀ 60 یا 70 شمسی، می‌توان این آشفتگی و یکدست‌نبودن را به‌وضوح دید.

از دیگر سو، نظرهای مختلف و متنوع نیز گاه به این آشفتگی‌ها دامن می‌زد تا اینکه فرهنگستان زبان و ادب فارسی با تشکیل جلسات متعدّد با شرکت استادان زبان و ادبیّات فارسی و زبان‌شناسی، تدوین قواعدی برای سامان‌بخشی به دستور خطّ فارسی را پی‌گرفت و نخستین نسخۀ دستور خطّ فارسی پس از نظرخواهی از متخصصّان، در سال 1380 به تصویب فرهنگستان زبان و ادب فارسی و تنفیذ ریاست جمهوری اسلامی ایران رسید.

با تصویب و ابلاغ این شیوه‌نامه، نهادهای فرهنگی، انتشاراتی و آموزشی به موجب قانون، ملزم به استفاده از آن در منشورات و مکتوبات خود شدند و در طیّ دو دهه، قواعد و نمونه‌های مختلف دستور خط، بازنگری شد و آخرین نسخۀ آن در سال 1401 شمسی در اختیار عموم قرار گرفت.

اکنون کتاب دستور خطّ فارسی مصوّب فرهنگستان زبان و ادب فارسی و نیز فرهنگ املایی خطّ فارسی از انتشارات فرهنگستان زبان و ادب فارسی، معیارهایی هستند که توانسته‎اند تا حدّ زیادی قواعد خطّ فارسی را به یکدستی و انسجام سوق دهند و می‌توان الگوها و قواعد آن را در نوشتارهای گوناگون اجرا کرد.

در پژوهش حاضر، پیکرۀ خبری تابناک از حیث رعایت دستور خطّ فارسی بررسی شد که نتایج آن به این صورت است؛ بررسی آماری بخش‌های مختلف دستور خطّ فارسی در پایگاه خبری تابناک نشان می‌دهد که غیرمعیارها در ترکیبات (انواع مختلف آن) در 271 مورد تکرار شده‌اند که بیشترین بسامد را دارد. پس از ترکیبات، غیرمعیارهای نگارش همزه با 142 مورد در ردیف دوم قرار دارند.

سومین بسامد به پسوندهای «تر» و «ترین» با 97 مورد اختصاص دارد؛ نگارش «به» (انواع مختلف) 82 مورد، نگارش «این، آن، همین، همان، هیچ» 69 مورد؛ نگارش ضمایر ملکی 58 مورد، پیشوندها 28 مورد، دواملایی‌ها 21 مورد و نگارش«ام، ای، است...» با 14 مورد در رتبه‌های بعدی قرار گرفتند که ضرورت آموزش بیشتر در بخش‌های پربسامد را برای خبرنگاران و مسئولان پایگاه‌های خبری آشکار می‌کند. با توجّه به گوناگونی غیرمعیارها و تکرار آنها در اخبار بررسی‌شده، پیشنهاد می‌شود این جداول در اختیار نویسندگان، خبرنگاران و اعضای هیئت‌تحریریه قرار گیرد. همچنین، می‌توان با برگزاری کارگاه‌های آموزشی و تبیین قواعد سادۀ دستور خط برای گروه هدف، انسجام، یکدستی و معیارسازی خطّ فارسی در پایگاه‌های خبری را محقق کرد.

جدول 1. دستورخط (نگارش همزه)

ردیف	موضوع	غیرمعیار	معیار	قاعده	بسامد
1	نگارش همزه	مسوول	مسئول	همزه میانی با کرسی دندانه (دستور خط، 1401: 53)	20
2		هیأت	هیئت		34
3		مسأله	مسئله		31
4		مسألت	مسئلت		2
5		ایده آلی	ایدئال		2
6		رییس‌جمهوری	رئیس‌جمهوری		15
7		مسوولیت‌پذیری	مسئولیت‌پذیری		5
8		منشاء	منشأ	همزه پایانی روی کرسی الف (دستور خط، 1401: 54)	2
9		دغدغه‌ی	دغدغۀ	یای کامل به جای همزه	1
10		مسئله‌ی	مسئلۀ		1
11		اوائل	اوایل	همزه به جای یا	1
12		فدائی	فدایی		1
13		آئین	آیین		6
14		قضائی	قضایی		15
15		ذخائر	ذخایر		1
16		غائب	غایب		1
17		آئین نامه	آیین‌نامه		3
18		توانائی	توانایی		1
19		اسراییل	اسرائیل	یا به جای همزه	2
جمع					97

نمودار 1. فراوانی دستورخط

 

5ـ1ـ2. نشانه‌گذاری

نشانه‌های سجاوندی برای نشان‌دادن مکث و همچنین، بخش‌های ساختاری (جمله، گروه) به‌کار می‌روند. در پیکرۀ بررسی‌شده، مواردی از خطای کاربرد نشانه‌ها و استفاده از یک نشانه به جای نشانۀ دیگر دیده می‌شود. این نمونه‌ها در جدول (2) و فراوانی آن در نمودار (2) آمده است:

جدول 2. فراوانی نقطه ویرگول

نشانه و قاعده	معیار	غیرمعیار	ردیف
نقطه‌ویرگول، پیش از عبارت‌های توضیحی مانند «زیرا»، «بنابراین» و مانند آن می‌آید (سمیعی گیلانی، 1380: 231).	بازگشت به برجام نه تنها در راستای منافع عدم اشاعه است بلکه به نفع ایران هم هست؛ زیرا تحریم‌ها برداشته خواهد شد اما ایران باید در این زمینه تصمیم‌گیری کند.	بازگشت به برجام نه تنها در راستای منافع عدم اشاعه است بلکه به نفع ایران هم هست زیرا تحریم‌ها برداشته خواهد شد اما ایران باید در این زمینه تصمیم‌گیری کند (14ت)	1

ادامه جدول 2.

نشانه و قاعده	معیار	غیرمعیار	ردیف
نقطه‌ویرگول	شورای جهانی سفر و گردشگری اعلام کرد که بخش سفر و گردشگری در ژاپن در سال آینده تقویت قابل‌توجهی را برای بهبود اقتصادی این کشور ایجاد می‌کند؛ زیرا سهم تولید ناخالص داخلی آن نزدیک به سطوح قبل از همه‌گیری خواهد بود.	شورای جهانی سفر و گردشگری اعلام کرد که بخش سفر و گردشگری در ژاپن در سال آینده تقویت قابل‌توجهی را برای بهبود اقتصادی این کشور ایجاد می‌کند. زیرا سهم تولید ناخالص داخلی آن نزدیک به سطوح قبل از همه‌گیری خواهد بود (17ت)	2

نمودار 2. فراوانی نشانه‌گذاری

 

 

5ـ1ـ3. نگارش اعداد و ارقام

در بررسی وبگاه خبری تابناک، نکات زیر در مورد نگارش اعداد و ارقام شایان ذکر است: اوّل، اعداد یکپارچه (بدون واو) به حروف نوشته می‌شوند که این قاعده در 5 مورد رعایت نشده است؛ از جمله:

 غیرمعیار: 5 مرد کینه‌جو که به جای ربودن شاگرد مغازه، صاحبکار وی را ربوده و شکنجه کرده بودند از سوی پلیس تحت تعقیب قرار گرفتند (29م).

 معیار: پنج مرد کینه‌جو که به جای ربودن شاگرد مغازه، صاحبکار وی را ربوده و شکنجه کرده بودند از سوی پلیس تحت تعقیب قرار گرفتند (29م).

دوّم: اعدادی که مابین دو عدد واو دارند، به رقم نوشته می‌شوند که این مسئله در 4 نمونه از پیکره رعایت نشده است؛ از جمله:

استاد میرحسن ارژنگ‌نژاد که از چندی پیش در پی ابتلا به کرونا در بیمارستان بستری بود در سن صد و یک سالگی درگذشت (25م).

استاد میرحسن ارژنگ‌نژاد که از چندی پیش در پی ابتلا به کرونا در بیمارستان بستری بود در 101 سالگی درگذشت.(25م).

5ـ2. ویرایش زبانی

برای سهولت بررسی، ویرایش زبانی در سه بخش اسم، فعل و حرف بررسی می‌شود:

5ـ2ـ1. اسم

در کاربردهای غیرمعیار اسم در سایت خبری تابناک مواردی مانند واژه‌های بیگانه، خطاهای زبانی متداول و نظایر آن بررسی می شود.

 

• واژه‌های بیگانه

یکی از الگوهای غیرمعیار استخراج‌شده از پیکرۀ بررسی‌شده، کاربرد الگوهای بیگانه است. در پیکرة خبری تابناک، 106 واژه عمومی و تخصّصی بیگانه یافته شد که در جدول (3) ذکر شده‌اند.

از واژه‌های بیگانه 32 مورد به حوزة واژه‌های عمومی مربوط‌اند و بقیه واژه‌های تخصصی هستند که بیشتر در کاربردهای عمومی جای گرفته‌اند. نمودارهای (3) و (4) این مسئله را نشان می‌دهند. واژه‌های بیگانة به‌کاررفته در وبگاه تابناک بیشتر از انگلیسی و در مرحلة بعد، از فرانسوی و آلمانی گرفته شده­اند که در جدول (3) جزییات آنها مشاهده می­شود.

جدول 3. واژه‌های بیگانه

زبان	بسامد	معیار	غیر معیار	ردیف
انگلیسی	2	سیاسی	دیپلماتیک	1
انگلیسی	7	فهرست، سیاهه	لیست	2
انگلیسی	5	عامل	فاکتور	3
انگلیسی	4	دستگاه ایمنی	سیستم ایمنی	4
انگلیسی	3	توان بالقوّه	پتانسیل	5
انگلیسی	1	شگفت‌زده کردن	سورپرایز	6
انگلیسی	1	امتیاز	پوئن	7
انگلیسی	1	پرانرژی	انرژیک	8
انگلیسی	1	حق انتخاب	آپشن	9
انگلیسی	3	بسته	پکیج	10
انگلیسی	2	جان پاس	بادیگارد	11
فرانسوی	2	همروان	اسکورت	12
انگلیسی	2	نماهنگ	کلیپ	13
فرانسوی	1	نمونک	ماکت	14
انگلیسی	2	هدیه	گیفت	15
	37	جمع

نمودار 3. فراوانی واژه‌های بیگانه

 

نمودار 4. فراوانی انواع واژه های بیگانه

 

• خطاهای زبانی متداول

پس از بررسی، خطاهای زبانی زیر در پیکره خبری تابناک یافته شد:

جدول 4. خطاهای زبانی متداول

بسامد	معیار	غیرمعیار	ردیف
7	با وجود این	با این وجود	1
65	علت	دلیل	2
13	جانشین	جایگزین	3
24	زیاد، فراوان	بالا	4
8	کم	پایین	5
5	قدردانی	تقدیر	6
4	درباره	پیرامون	7
4	تصفیه	تسویه	8
4	استعفا کردن	استعفا دادن	9
5	هیچ یک	هیچ‌کدام	10
139			جمع

مطابق جدول (4) از خطاهای زبانی متداول، کاربرد «دلیل» به جای «علت» با 47 درصد در رتبۀ نخست و «بالا» به جای «بیشتر» و نظایر آن با 17 درصد در رتبه دوم قرار گرفته‌اند.

• سایر خطاهای زبانی

برخی دیگر از خطاهای زبانی عبارت‌اند از:

جدول 5. سایر خطاهای زبانی

بسامد	معیار	غیرمعیار	ردیف
6	داشتن	برخوردار بودن	1
24	نداشتن، نبودن	عدمِ....	2
6	نداشتن	فاقد چیزی بودن	3
34	بسته به کلمه «پذیر» و نظایر آن	قابل/ غیرقابل	4

• کاربرد حاصل مصدر به جای اسم

یکی از خطاهای رایج زبانی در وبگاه خبری تابناک، کاربرد حاصل مصدر به جای اسم است که نمونه‌های آن در زیر می‌آید:

 نمونه: حمد بن‌عیسی آل خلیفه، پادشاه بحرین امروز شنبه در شرم الشیخ با عبدالفتاح السیسی، رئیس جمهوری مصر دیدار کرد (28 خ).

حمد بن عیسی آل خلیفه، پادشاه بحرین امروز شنبه در شرم الشیخ با عبدالفتاح السیسی، رئیس جمهور مصر دیدار کرد (28 خ).

• صفت مؤنث

در زبان عربی صفت با موصوف مطابقت می‌کند. البته این تطابق به‌گونه‌ای است که موصوف باید مؤنث یا جمع غیرجاندار باشد که به‌ترتیب برای آن می‌توان این نمونه‌ها را ذکر کرد: والدۀ مکرّمه، قرون ماضیه.

دستورزبان فارسی جنس مذکر و مؤنث ندارد؛ از این جهت، موصوف و صفت در این زبان با یکدیگر مطابقت ندارند (نجفی، 1370: 253ـ 254)، امّا در مثال‌های پیکرة حاضر هم نمونه‌هایی وجود دارد که هم در آن موصوف مفرد عربی با صفت مؤنث به کار رفته است، مانند توافق حاصله (نوع 1)؛ هم نمونه‌هایی که در آن موصوف فارسی با صفت مؤنث همراه شده است، مانند گزارش واصله، پروندۀ متشکله (نوع 2)؛ هم نمونه­هایی مانند زبان عربی که در آن موصوف جمع عربی غیرجاندار با صفت مؤنث مطابقت کرده است؛ مانند جراحات وارده (نوع 3).

همۀ انواع این مطابقت موصوف و صفت در فارسی معیار نباید به کار رود. انواع صفات مؤنث در وبگاه خبری تابناک در جدول (6) ذکر شده‌اند.

 

 

جدول 6. انواع صفات مؤنث

نوع	بسامد	معیار	غیرمعیار	ردیف
۱	1	توافق حاصل‌شده	توافق حاصله	1
۱	1	امتیاز کسب‌شده	امتیاز مکتسبه	2
۱	1	خشاب مربوط	خشاب مربوطه	3
۱	1	سلاح‌های کشف‌شده	سلاح‌های مکشوفه	4
۱	1	شورای مربوط	شورای مربوطه	5
۱	1	رأی صادرشده	رای صادره	6
۱	1	صنف مربوط	صنف مربوطه	7
۱	1	مدیران مربوط	مدیران مربوطه	8
۱	1	شعبه بازپرسی مربوط	شعبه بازپرسی مربوطه	9
۱	1	موضوع طرح‌شده/موضوع مطرح‌شده	موضوع مطروحه	10
۱	1	مقام استانی مربوط	مقام استانی مربوطه	11
۱	1	اتهام‌های واردشده	اتهام‌های وارده	12
۱	1	شعارهای طرح‌شده	شعار‌های مطروحه	13
۱	1	مجوز مربوط	مجوز مربوطه	14
۱	1	دورة مربوط	دورة مربوطه	15
۱	1	جسد کشف‌شده	جسد مکشوفه‌	16
۱	1	خبر رسیده	خبر واصله	17
1	1	وزن وارد‌شده	وزن وارده	18
۲	1	گزارش رسیده	گزارش واصله	19
۲	۵	دستگاه‌های مربوط	دستگاه­های مربوطه	20
۲	1	دستور صادرشده	دستور صادره	21
۲	1	زیرساخت‌های مربوط	زیرساخت‌های مربوطه	22
۲	1	کالاهای وارداتی	کالاهای وارده	23
۲	2	چک‌های سرقت‌شده/چک‌های سرقتی	چک‌های مسروقه	24

ادامه جدول 6.

نوع	بسامد	معیار	غیرمعیار	ردیف
۲	1	بازپرس مربوط	بازپرس مربوطه	25
۲	1	انبار متروک	انبار متروکه	26
۲	1	گوشی‌های سرقتی/ گوشی‌های سرقت‌شده	گوشی های مسروقه	27
۲	1	ارگان مربوط	ارگان مربوطه	28
۲	2	زنان باحجاب	زنان محجبه	29
۲	1	نرخنامة منتشرشده	نرخنامة منتشره	30
۳	2	اموال سرقتی/ اموال سرقت‌شده	اموال مسروقه	31
۳	1	آرای صادرشده	آرای صادره	32
۳	1	تحقیقات مربوط	تحقیقات مربوطه	33
۳	2	مهمات مربوطه	مهمات مربوطه	34
۳	1	اموال کشف‌شده	اموال مکشوفه	35
۳	1	شایعات پخش‌شده/ شایعات منتشرشده	شایعات منتشره	36
۳	1	ضایعات واردشده	ضایعات وارده	37
۳	1	مبادی مربوط	مبادی مربوطه	38
۳	1	موادکشف‌شده	مواد مکشوفه	39
3	1	مشکلات متعدد/مشکلات زیاد	مشکلات عدیده	40
1و 3	7	جراحت/جراحات واردشده	جراحت/جراحات وارده	41
2	4	خودروی سرقتی/ خودروی سرقت‌شده	خودروی‌های مدل بالا مسروقه	42
3	2	وزرای مربوط	وزرای مربوطه	43
۱و۳	2	وظیفه/وظایف محول	وظیفه/وظایف محوله	44
2	3	پروندة تشکیل‌شده	پروندة متشکله	45
۳	1	شکایات مطرح/طرح شده	شکایات مطروحه	46
1	1	پروندة ختم‌شده/ پرونده بسته‌شده	پروندة مختومه	47
3	3	مراجع مربوط	مراجع مربوطه	48
3	2	خسارات واردشده	خسارات وارده	49
	63	جمع

 

نمودار 5. پربسامدترین صفت‌های مؤنث

 

• جمع غیرمعیار

جمع‌های غیرمعیار را در پیکرة خبری تابناک، می‌توان در سه دستۀ زیر تقسیم‌بندی کرد:

اوّل: کلمه‌هایی که فارسی هستند، ولی با نشانۀ جمع عربی «ات» جمع بسته شده‌اند. در زبان معیار این نوع جمع‌بستن پذیرفته نیست (نجفی، 1381: 136). برخی شواهد و جملات این نوع جمع در پیکرة پایگاه خبری تابناک در زیر می‌آید:

ـ غیرمعیار: بررسی‌های میدانی بیانگر آن بود که همسر معتاد این زن پس از ارتکاب جنایت از محل گریخته است. بنابراین با صدور دستورات ویژه­ای از سوی قاضی شعبه 208 دادسرای عمومی و انقلاب مشهد، رصدهای اطلاعاتی کارآگاهان برای دستگیری وی آغاز شد (11 م).

ـ معیار: .... با صدور دستورهای ویژه‌ای از سوی قاضی شعبه 208 دادسرای عمومی....

دوم: کلمه‌های عربی که مفرد آنها سه‌حرفی است؛ جمع‌بستن آنها با «ات» مطابق زبان معیار نیست (نجفی، 1381: 136) (عالی عباس‌آباد، 1385: 112).

ـ غیرمعیار: به منظور حفظ سلامت شهروندان از باب حقوق عامه و همچنین جلوگیری از خطرات احتمالی جانی، این پل تا اطلاع ثانوی بسته شد.

ـ معیار: به منظور حفظ سلامت شهروندان از باب حقوق عامه و همچنین جلوگیری از خطرهای احتمالی جانی، این پل تا اطلاع ثانوی بسته شد.

سوم: جمع مکسّر از کلمۀ فارسی که مطابق معیار زبان فارسی نیست (نجفی، 1381: 23).

در نمونه‌ها و شواهد، صورت معیار جمع واژۀ فارسی «استاد» در فارسی «استادان» و «استادها»ست (نجفی، 1381: 23) و به غلط به صورت «اساتید» به کار رفته است:

ـ غیرمعیار: فرمانده نیروی هوافضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در مراسم بازدید رئیس، اساتید و نخبگان دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی از پارک ملی و فن‌آوری نیروی هوافضای سپاه با بیان اینکه امروز دولت و مجلس انقلابی بر سرکار هستند ... (16 ش).

ـ معیار: فرمانده نیروی هوافضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در مراسم بازدید رئیس، استادان و نخبگان دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی از پارک ملی و فن‌آوری نیروی هوافضای سپاه با بیان اینکه امروز دولت و مجلس انقلابی بر سرکار هستند.

• معرفه به جای نکره

در نمونه‌های زیر آغاز جمله با اسم معرفه آمده و چون برای مخاطب ناآشناست، صحیح آن است که این اسم به صورت نکره (با علامت ی نکره) بیاید (احمدی گیوی و انوری، 1377: 65ـ66).

ـ غیرمعیار: مرد مغازه‌دار که به خاطر پرسیدن قیمت از سوی یک مشتری با او درگیر و باعث مرگش شده بود، بازداشت شد (5 ت).

ـ معیار: مرد مغازه‌داری که به خاطر پرسیدن قیمت از سوی یک مشتری با او درگیر و باعث مرگش شده بود، بازداشت شد (5 ت).

5ـ2ـ2. فعل

فعل، اصلی‌ترین بخش جمله است و کاربرد صحیح آن، ارتباط را آسان‌تر و انتقال مفاهیم را بهتر می‌کند. در پیکرۀ خبری وبگاه تابناک استفادۀ غیرمعیار از «فعل» به صورت‌های زیر بوده است:

• فعل طولانی

 فعل‌های طولانی یکی از کاربردهای غیرمعیاری هستند که در زبان رسانه از آنها استفاده می‌شود؛ ناتل خانلری این نوع کاربرد را «درازنویسی» نامیده است (ناتل­خانلری، 1351: 356). گفتار سالم و ذوق سلیم فارسی فعل‌های کوتاه‌تری به جای آنها پیشنهاد می‌دهد. نمونه‌های مستخرج از وبگاه تابناک:

ـ غیرمعیار: پس از هماهنگی با مرجع قضائی از محل‌های مورد نظر بازدید بعمل آمد که این تعداد دستگاه ماینر که به‌صورت غیرمجاز با برق شهری کار می‌کرد، کشف شد (16 ت).

ـ معیار: پس از هماهنگی با دستگاه قضایی از محل مورد نظر بازدید شد و تعدادی ماینر کشف شد که با برق شهری کار می‌کردند.

فهرست فعل‌های طولانی استخراج‌شده از این پژوهش و صورت معیار آنها در جدول (7) می‌آید:

 

جدول 7. فعل‌های طولانی

معیار	غیرمعیار	ردیف
اجرا کردن	اجرای چیزی را مورد توجه قرار دادن	1
بازدید کردن	بازدید به عمل آمدن	2
اجرا کردن/شدن	وارد فاز اجرایی شدن	3
بررسی کردن	مورد بررسی قرار دادن	4
بحث و بررسی کردن	مورد بحث و بررسی قرار دادن	5
ارزیابی کردن	مورد ارزیابی قرار دادن	6
فروختن	به فروش رساندن	7
تصمیم گرفتن	تصمیم‌گیری کردن	8
بازجویی کردن	مورد بازجویی قرار دادن	9
عمل کردن	وارد عمل شدن	10
رسیدگی کردن	مورد رسیدگی قرار گرفتن	11
مطالعه کردن	مورد مطالعه قرار گرفتن	12
استفاده کردن	مورد استفاده قرار گرفتن	13
ابلاغ نشدن	ابلاغ به عمل نیامدن	14
فروختن	به فروش رساندن	15
ردیابی و شناسایی کردن	مورد ردیابی و شناسایی شدن	16
اتفاق افتادن	اتفاق صورت گرفتن	17
دعوت کردن	دعوت به عمل آوردن	18
اقدام کردن	اقدام لازم را معمول نمودن	19
آموزش دیدن	آموزش دریافت کردن	20
استفاده کردن	نسبت به استفاده از چیزی اقدام کردن	21
قدردانی و تشکر کردن	کمال تقدیر و تشکر را داشتن	22
اجرا کردن	به مرحله اجرا درآوردن	23
تزریق کردن	نسبت به تزریق اقدام کردن	24
برداشتن	برداشت کردن	25

 

• فعل نامناسب

آنچه در این بخش، ذیل«فعل نامناسب» می‌آید، کاربردهای معنایی یا دستوری فعل‌هاست که مطابق معیار زبان فارسی نیستند یا نوآوری‌های کاذب در آنها دیده می‌شود. از نظر بسامد، بیشترین فعل «داشتن» و مشتقات آن هستند (11 مورد) و پس از آن، این فعل‌ها قرار دارند: می‌باشد (8 مورد)؛ ارائه‌کردن (7 مورد)، نمودن و گردیدن (2 مورد) و افعال دیگر (هر یک 1مورد، جمع 21 مورد)؛ که در کل 51 مورد است.

نمودار 6. پراکندگی افعال نامناسب

 

• فعل وصفی

فعل وصفی که آن را عبارت وصفی و وجه وصفی نیز نامیده‌اند، آن است که فعل را به صورت صفت فعلی (بن ماضی + ه) بیاورند. در این حالت فعل دیگری در آخر جمله می‌آورند و فعل دوم زمان، شخص و وجه فعل وصفی را مشخص می‌کند؛ برای نمونه در جملۀ «او به بازار رفته، کیف خرید» «رفته» فعل وصفی است که زمان و شخص و وجه آن از فعل «خرید» تبعیت می‌کند؛ یعنی «او به بازار رفت و کیف خرید».

کاربرد فعل وصفی در صورتی معیار و درست محسوب می‌شود که فاعل فعل وصفی و فعل بعدی یکی باشد؛ «واو» عطف بعد از فعل وصفی آورده نشود و چند فعل وصفی پی‌درپی استفاده نشود (عالی عباس‌آباد، 1385: 251ـ252).

ـ غیرمعیار: با مشاهده جسد بلافاصله، مأموران اورژانس و پلیس راهی محل شده و موضوع به بازپرس ساسان غلامی اعلام شد (11ت).

ـ معیار: با مشاهده جسد بلافاصله، مأموران اورژانس و پلیس راهی محل شدند و موضوع به بازپرس ساسان غلامی اعلام شد (11ت).

در مواردی نیز نیازی به آوردن فعل به شکل وصفی نیست و می‌توان آن را به قرینۀ فعل دوم حذف کرد؛ مانند این نمونه:

ـ غیرمعیار: فاضلی‌هریکندی با اشاره به اینکه رأی دادگاه غیرقطعی بوده و قابل تجدیدنظرخواهی است، تأکید کرد ... .

معیار: فاضلی‌هریکندی با اشاره به اینکه رأی دادگاه غیرقطعی و قابل تجدیدنظرخواهی است، تأکید کرد ... .

• حذف اجزای فعل بدون قرینه

از دیگر موارد عدول از زبان معیار در فارسی، حذف بی‌قرینۀ اجزای فعل است که در پیکرۀ بررسی‌شده، دو جزء شناسایی شد: 1. حذف فعل معین با بسامد 15 از 22 (68 درصد) که در این نوع، فعل معین «شد» یا مشتقات آن مانند «می‌شود» از فعل حذف شده و فعل ناقص مانده است؛ مانند:

ـ غیرمعیار: در برخی موارد جهت نصب و راه‌اندازی برخی اپلیکیشن‌ها مبلغ اندکی از مصرف‌کننده دریافت که تمام این مبالغ از دستگاه‌های پوز رد و بدل می‌شود (14ت).

ـ معیار: در برخی موارد جهت نصب و راه‌اندازی برخی اپلیکیشن‌ها مبلغ اندکی از مصرف‌کننده دریافت می‌شود که تمام این مبالغ از دستگاه‌های پوز رد و بدل می‌شود.

2. حذف همکرد فعلی که در آن همکردهایی مانند «کرد» و صیغه‌های مختلف آن و «یافت» از فعل حذف شده‌اند و از 22 نمونه در پیکره حاضر، 7 نمونه (32 درصد) از این نوع است:

ـ غیرمعیار: این تجاوزات هوایی رژیم صهیونیستی در حالی تکرار می‌شود که دولت سوریه بارها با ارسال نامه به سازمان ملل متحد، این حملات را محکوم و خواستار توقف آن شده است (20 خ).

ـ معیار: این تجاوزات هوایی رژیم صهیونیستی در حالی تکرار می‌شود که دولت سوریه بارها با ارسال نامه به سازمان ملل متحد این حملات را محکوم کرده و خواستار توقف آن شده است (20 خ).

نمودار 7. فراوانی حذف اجزای فعل بدون قرینه

 

• توالی افعال

در فارسی معیار دو یا سه فعل پشت سرهم نمی‌آیند. بهتر است این‌گونه جملات را به جملات کوچک‌تری تقسیم کنیم و برای هر جمله یک فعل بیاوریم. به این منظور، نمونه‌های جملات از وبگاه خبری تابناک استخراج و صورت معیار آنها نشان داده شده است.

ـ غیرمعیار: فرمانده انتظامی شهرستان ری در ادامه نیز از دستگیری دو برادر که قرص‌های لاغری را آغشته به مواد روانگردان شیشه کرده و به فروش رسانده بودند، خبر داد (31م).

ـ معیار: فرمانده انتظامی شهرستان ری در ادامه نیز از دستگیری دو برادر خبر داد که قرص‌های لاغری را آغشته به مواد روانگردان شیشه کرده و فروخته بودند.

ـ غیرمعیار: سرکلانتر سوم پلیس پیشگیری تهران بزرگ از دستگیری سارق محتویات خودرو که با استفاده از خودروی‌های مدل بالا مسروقه، مرتکب ۲۰ فقره سرقت لوازم خودرو شده بود، خبر داد (29 خ).

ـ معیار: سرکلانتر سوم پلیس پیشگیری تهران بزرگ از دستگیری سارق محتویات خودرو خبر داد که با استفاده از خودروی‌های مدل بالای سرقتی، مرتکب ۲۰ فقره سرقت لوازم خودرو شده بود.

ـ غیرمعیار: با حضور نجاتگران و آتش‌نشانان در محل مشخص شد، آتش‌سوزی داخل یک منزل مسکونی دو طبقه که به انبار نگهداری کفش تغییر کاربری پیدا کرده بود، رخ داده است (1 ت).

ـ معیار: با حضور نجاتگران و آتش‌نشانان در محل مشخص شد، آتش‌سوزی داخل منزل مسکونی دو طبقه رخ داده است که به انبار نگهداری کفش تغییر کاربری داده شده بود.

• ناهماهنگی افعال

یکی دیگر از الگوهای غیرمعیار در متون بررسی‌شده ناهماهنگی افعال از نظر زمان است.

ـ غیرمعیار: مأموران انتظامی با اقدامات تخصصی به محل مخفیگاه متهم اعزام و وی را پس از 37 روز در حالی که با سلاح گرم قصد تیراندازی به سمت پلیس داشت، دستگیر کنند (7 ت).

ـ معیار: مأموران انتظامی با اقدامات تخصصی به محل مخفیگاه متهم اعزام شدند و پس از 37 روز وی را در حالی دستگیر کردند که قصد داشت با سلاح گرم به سمت پلیس تیراندازی کند.

• مطابقت فعل با نهاد

فعل باید در مفرد و جمع‌بودن با نهاد مطابقت کند (انوری و احمدی گیوی، 1377: 89 ـ90). در برخی از نمونه‌های بررسی‌شده این مطابقت دیده نمی‌شود، مانند:

ـ غیرمعیار: کارمند مشاور املاکی که با همدستی همکارش خانه‌های مردم را با جعل سند به مستأجران کرایه داده و بیش از 500 میلیون تومان کلاهبرداری کرده بود، دستگیر شدند.

ـ معیار: کارمند مشاور املاکی که با همدستی همکارش خانه‌های مردم را با جعل سند به مستأجران کرایه داده و بیش از 500 میلیون تومان کلاهبرداری کرده بود، دستگیر شد.

علاوه بر آن، در برخی موارد، برای فعل «تغییر شخص» پیش می‌آید و از این نظر مطابقت مختل می‌شود؛ مانند:

ـ غیرمعیار: یکی از مسئولین عالی‌رتبة جنگ بیان می‌کرد زمانی که صدام دستور شلیک موشک به شهر‌های ما را داد و در شهری مثل دزفول ۹۰۰ موشک اصابت کرد، ما حتی یک موشک برای مقابله‌به‌مثل نداشتیم، اما امروز برای دفاع از کشور، موشک نقطه‌زن در اختیار دارد (20 خ).

ـ معیار: یکی از مسئولین عالی‌رتبۀ جنگ بیان می‌کرد زمانی که صدام دستور شلیک موشک به شهر‌های ما را داد و در شهری مثل دزفول ۹۰۰ موشک اصابت کرد، ما حتی یک موشک برای مقابله‌به‌مثل نداشتیم، اما امروز برای دفاع از کشور، موشک نقطه‌زن در اختیار داریم.

• دوری اجزای فعل مرکب

گاه بین اجزای فعل مرکب فاصله می‌افتد و این فاصله ابهام معنایی ایجاد می‌کند.

ـ غیرمعیار: آخرین نمونه دستگیری مربوط به روز گذشته و دستگیری یکی دیگر از افراد مرتبط با سازمان نظام مهندسی می‌شود (15 خ).

ـ معیار: آخرین نمونه دستگیری به روز گذشته و دستگیری یکی دیگر از افراد مرتبط با سازمان نظام مهندسی مربوط می‌شود.

• مجهول نامناسب

کاربرد «توسّط» در جمله‌هایی که فاعل آنها معلوم است و فعل به‌صورت مجهول آورده می‌شود، بر اثر ترجمه از زبان‌های دیگر به فارسی راه پیدا کرده است. برای نمونه، جملۀ «شیشه توسّط بچّه شکسته شد» که در آن با آنکه فاعل مشخّص است، با آوردن «توسّط» جمله با فعل مجهول آمده است. این نوع جملات را می‌توان با تقدیم فاعل در ابتدای جمله، به گونة معیار بدل کرد؛ یعنی «بچه شیشه را شکست» یا اگر در نظر داریم بر مفعول تأکید شود، بنویسیم «شیشه را بچّه شکست» و از کاربرد «توسّط» در این جمله‌ها پرهیز کنیم (نجفی، 1381: 120ـ124).

در نمونه‌های استخراج‌شده از پایگاه خبری تابناک، از سه روش برای اصلاح این نوع جملات و معیارسازی آنها استفاده شد: نخست، استفاده از «رای مفعولی»، مانند:

ـ غیرمعیار: یک سرکردة سرشناس گروه تروریستی داعش در عملیات جست‌وجو و پاکسازی در استان الانبار توسط نیروهای امنیتی عراق دستگیر شد (12ت).

ـ معیار: نیروهای امنیتی عراق یک سرکردة سرشناس گروه تروریستی داعش را در عملیات جست‌وجو و پاکسازی در استان الانبار دستگیر کردند.

دوم: به‌کارگیری حروف اضافه‌ای مانند «به دستِ»، «با» و مانند آن به جای «توسّط»؛ مانند:

ـ غیرمعیار: با ردیابی گوشی خاموش‌شدۀ دو جوان و فیلم یکی از ویلاهای منطقه مشرف به دریاچه سد تمامی نقاط محتمل، مشخص و توسط غواصان به صورت کامل جستجو شده (13 ت).

ـ معیار: با ردیابی گوشی خاموش‌شدة دو جوان و فیلم یکی از ویلاهای منطقه مشرف به دریاچه سد، تمامی نقاط محتمل، مشخص شده و غواصان، به صورت کامل، آنجا را جست‌وجو کرده‌اند.

 سوم: حذف «توسّط» ؛ مانند:

ـ غیرمعیار: فروش کالا توسط واحدهای صنفی فناوران رایانه شفاف است (14ت).

معیار: فروش کالا در واحدهای صنفی فناوران رایانه شفاف است.

و چهارم، جابه‌جایی اجزای جمله؛ مانند:

ـ غیرمعیار: در پی گزارش یک فقره سرقت خرما در ساعات پایانی شب توسط یکی از مغازه‌داران خرید خرما در حوزة پاسگاه روداب شرقی، بلافاصله گروه گشت انتظامی به نشانی اعلامی اعزام شد (17ش).

ـ معیار: در پی گزارش یکی از مغازه‌داران خرید خرما در حوزه پاسگاه روداب شرقی، مبنی بر یک فقره سرقت خرما در ساعات پایانی شب، بلافاصله گشت انتظامی به نشانی اعلامی اعزام شد.

5ـ2ـ3. حرف

در این بخش، الگوهای غیرمعیار مربوط به حروف آورده می‌شود:

• حرف اضافه

کاربرد حرف اضافۀ نامناسب و همچنین، آوردن حرف اضافه در جایی که نیازی به آن نیست، از موارد زبانی است که متن را از معیار بودن خارج می‌کند. حرف اضافه بر وابستگی متمّم فعل به فعل یا جانشین فعل دلالت دارد. برای هر فعلی حرف اضافۀ معیّنی مناسب است (سمیعی گیلانی، 1380: 162). در مواردی نیز، نیاز به آوردن حرف اضافه نیست.

در پیکرۀ خبری تابناک، کاربرد غیرمعیار حروف اضافه به ‌صورت‌های زیر دیده می‌شود:

1. کاربرد «جهت» به جای «برای»؛10 نمونه از 27 نمونه (37 درصد)؛ نمونه:

ـ غیرمعیار: روز پنجشنبه دوم تیرماه ۲ جوان حدوداً ۳۰ ساله با قایق دست‌ساز جهت تفریح وارد دریاچه سد شده که قایق آنها دچار حادثه شد و آنها غرق می‌شوند (13 ت).

ـ معیار: روز پنجشنبه دوم تیرماه ۲ جوان حدوداً ۳۰ ساله با قایق دست‌ساز برای تفریح وارد دریاچة سد شده که قایق آنها دچار حادثه شد و آنها غرق شدند.

2. حرف اضافه زاید در جایی که نیازی به حرف اضافه نیست؛ 3 نمونه از 27 نمونه (11 درصد):

ـ غیرمعیار: توزیع عادلانه در خودرو وجود ندارد و بیش از ۵۰ درصد خانوار‌ها فاقد خودرو هستند.

ـ معیار: توزیع عادلانۀ خودرو وجود ندارد و بیش از ۵۰ درصد خانوار‌ها فاقد خودرو هستند.

3. «با» به جای «به»؛ 2 نمونه (7 درصد):

ـ غیرمعیار: به گفتۀ حسنلو، این افراد باید با مراجعه با سامانه سجام اطلاعات خود را وارد کنند تا سود این افراد در مرحله بعد واریز شود (2 م).

معیار: به گفته حسنلو، این افراد باید با مراجعه به سامانه سجام اطلاعات خود را وارد کنند تا سود این افراد در مرحله بعد واریز شود (2 م).

4. «به» به جای «برای»؛ 2 نمونه (7 درصد):

ـ غیرمعیار: این موضوع پس از آن آشکار شد که ادارة جنگلداری لتونی به شهروندان این کشور مجوز جمع‌آوری شاخه‌ها و تراشه‌های چوب باقی‌مانده از عملیات چوب‌بری درختان را صادر کرد (24 خ).

معیار: این موضوع پس از آن آشکار شد که ادارة جنگلداری لتونی به شهروندان این کشور مجوز جمع‌آوری شاخه‌ها و تراشه‌های چوب باقی‌مانده از عملیات چوب‌بری درختان را برای شهروندان این کشور صادر کرد.

• حرف ربط

یکی از کاربردهای غیرمعیار حرف ربط «که» زاید است؛ «که» در صورتی موصول به حساب می‌آید که دو جمله را به هم پیوند دهد (ذوالفقاری، 1392: 186)؛ اگر «که» را حذف کنیم و خللی در جمله به‌وجود نیاید، زاید است؛ مانند نمونه‌های زیر:

ـ غیرمعیار: رئیس کمیسیون اتحادیۀ اروپا با برگزاری نشست خبری در بروکسل اعلام کرده بود که این اتحادیه برای بهبود اقتصاد اوکراین مبلغ ۹ میلیارد یورو کمک اضافی به این کشور ارائه می کند (13 ت).

ـ معیار: رئیس کمیسیون اتحادیۀ اروپا با برگزاری نشست خبری در بروکسل اعلام کرده بود این اتحادیه برای بهبود اقتصاد اوکراین مبلغ ۹ میلیارد یورو کمک اضافی به این کشور ارائه می‌کند.

 کاربرد غیرمعیار دیگر، استفاده از دو حرف ربط در جمله‌های مرکب است که یکی از آنها زاید است:

ـ غیرمعیار: در حالی که دولت سیزدهم به دنبال توسعه روابط اقتصادی و دیپلماسی نفتی در بین کشورهای همسایه است، بااین حال منتقدان که خود از مسببان وضع موجود در دولت قبل بوده اند، هر روز به بهانه‌های مختلف در فضای مجازی به زیر سؤال بردن دستاوردهای دولت سیزدهم می پردازند.

ـ معیار: در حالی که دولت سیزدهم به دنبال توسعۀ روابط اقتصادی و دیپلماسی نفتی در بین کشورهای همسایه است، منتقدان که خود از مسببان وضع موجود در دولت قبل بوده‌اند، هر روز به بهانه‌های مختلف در فضای مجازی به زیر سؤال بردن دستاوردهای دولت سیزدهم می‌پردازند.

• را مفعولی

کاربرد غیرمعیار «را» در پیکرۀ بررسی‌شده به صورت‌های پنجگانۀ زیر است:

 اوّل: «را» پس از فعل، اجزای هر جمله نقش خود را در خود همان جمله ایفا می‌کنند و این نقش از لحاظ صوری (و نه معنایی) ربطی به جمله یا جمله‌های دیگر ندارد (نجفی، 1381: 204)؛ برای نمونه در این جمله:

در این سفر توافقاتی که در جریان سفر اخیر آقای بشار اسد به تهران صورت گرفته بود را پیگیری کردیم» (12 ت)؛

«را» نشانۀ مفعول جملۀ اول (توافقاتی) است و به فعل «پیگیری کردیم» مربوط می‌شود، نه «صورت گرفته بود»؛ پس نباید پس از فعل «صورت گرفته بود» بیاید. بنابراین، صورت معیار این جمله چنین است:

 در این سفر توافقاتی را که در جریان سفر اخیر آقای بشار اسد به تهران صورت گرفته بود، پیگیری کردیم.

 در برخی موارد در پیکرۀ خبری تابناک جملاتی دیده می‌شوند که هم پس از مفعول و هم پس از فعل جملۀ نخست «را» آمده است؛ مانند این جمله:

عدم اصلاح ضریب مالیاتی این صنف، نحوۀ فعالیت دانش‌بنیان‌ها و دیگر رسته‌ها را که زنجیره‌وار به هم متصل هستند را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد (14 ت).

در این نوع جملات، معمولاً «را» دوّم زاید و صورت معیار جملۀ فوق چنین است:

عدم اصلاح ضریب مالیاتی این صنف، نحوۀ فعالیت دانش‌بنیان‌ها و دیگر رسته‌ها را که زنجیره‌وار به هم متصل هستند، تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.

گاه «را» بلافاصله پس از مفعول نیامده است و این دوری «را» از مفعول، ساختار جملات را دگرگون می‌کند؛ مانند این جمله:

وی اهمیت بررسی موضوعات کنسولی و تسهیل در تردد و تبادلات مردمی میان دو کشور در این رابطه را یادآور شد (20ت)

 که صورت معیار آن چنین است:

وی اهمیت بررسی موضوعات کنسولی و تسهیل در تردد و تبادلات مردمی میان دو کشور را در این مورد یادآور شد.

در برخی جمله‌های بررسی‌شده «را» زاید است؛ یعنی فعل «لازم» است و نیازی به «را» ندارد؛ مانند جملۀ «سازمان هواشناسی نسبت به تشدید فعالیت رگبارهای موسمی و وقوع رگبار و رعد و برق شدید و رخداد سیلاب در جنوب کشور هشداری را صادر کرده است» (3 م) که صورت معیار آن چنین است: «سازمان هواشناسی دربارۀ تشدید فعالیت رگبارهای موسمی و وقوع رگبار و رعد و برق شدید و رخداد سیلاب در جنوب کشور هشداری صادر کرده است».

گاهی «را» مفعولی از جمله حذف شده است؛ در حالی‌که فعل متعدّی است و به «را» نیاز دارد؛ برای مثال «این فرصتی است که هر ایده‌ای که قابل‌اجرا باشد مطرح کنید.» که صورت معیار آن «این فرصتی است که هر ایده‌ای را که قابل‌اجرا باشد، مطرح کنید» است.

• کاربرد باهمِ «و» «یا»

کاربرد حروف ربط «و» و «یا» باهم معیار نیست؛ بسته به معنا باید از یکی از این دو حرف ربط استفاده کرد؛ برای نمونه:

ـ غیرمعیار: صاحبان این درگاه‌ها جهت تکمیل مدارک مالیاتی و یا الصاق پایانه به پروندۀ مالیاتی مقاومت می‌کنند (18ت).

ـ معیار: صاحبان این درگاه‌ها برای تکمیل مدارک مالیاتی و الصاق پایانه به پروندۀ مالیاتی مقاومت می‌کنند.

5ـ3. ویرایش بلاغی

این بخش به موارد حشو، کلیشه، گرته‌برداری و جملات طولانی اشاره دارد.

5ـ3ـ1. حشو

حشو به جمله یا کلمه‌‌ای اشاره دارد که از نظر معنی غیرلازم است و اگر آن را حذف کنند، لطمه‌ای به معنای سخن وارد نمی‌شود. انواع حشو در پیکرۀ خبری تابناک را می‌توان این‌گونه دسته‌بندی کرد:

دو کلمه که از ذکر یکی، معنای دیگری استفاده می‌شود (اسفندیاری، 1374: 6)، مانند ملاقات حضوری.

ـ غیرمعیار: متهم پس از انتقال به دادسرای ناحیه ۲ در روند جلسة بازپرسی به ایجاد رعب و وحشت، زورگیری، شرارت و نزاع معترف شد و مالباختگان در مواجهه حضوری در دادسرا و ادارۀ پلیس وی را شناسایی کردند (6 ش).

ـ معیار: : متهم پس از انتقال به دادسرای ناحیه ۲ در روند جلسه بازپرسی به ایجاد رعب و وحشت، زورگیری، شرارت و نزاع معترف شد و مالباختگان در مواجهه در دادسرا و ادارۀ پلیس وی را شناسایی کردند.

حشوهایی که دو کلمۀ معادل از دو زبان هستند (اسفندیاری، 1374: 7 ، 8)؛ مانند تاکنون فعلاً.

 ـ غیرمعیار: تاکنون فعلاً ۴ شهردار از جمله شهردار فعلی آبادان و ۳ شهردار سابق، رئیس سازمان نظام مهندسی وقت آبادان، ناظر و طراح پروژۀ متروپل آبادان، تعدادی از پرسنل مرتبط با صدور مجوزها دستگیر شده‌اند (15 خ).

معیار: تاکنون ۴ شهردار از جمله شهردار فعلی آبادان و ۳ شهردار سابق، رئیس سازمان نظام مهندسی وقت آبادان، ناظر و طراح پروژۀ متروپل آبادان، تعدادی از پرسنل مرتبط با صدور مجوزها دستگیر شده‌اند.

حشوهایی که دو کلمۀ معادل هم از یک زبان هستند و با فاصله در جمله آمده‌اند؛ مانند به‌صورت حضوری حضور یابند:

ـ غیرمعیار: طبق قانون نامزدهای ریاست این فدراسیون ابتدا باید در سایت درخواست خود را ثبت کنند و سپس، به صورت حضوری در فدراسیون حضور یابند تا امور مربوط به ثبت‌نام را نهایی کنند (18 ت).

ـ معیار: طبق قانون نامزدهای ریاست این فدراسیون ابتدا باید در سایت، درخواست خود را ثبت کنند و سپس، در فدراسیون حضور یابند تا امور مربوط به ثبت‌نام را نهایی کنند (18 ت).

چهارم: حشوهایی که دو کلمۀ معادل از یک زبان هستند (اسفندیاری، 1374: 11ـ12):

ـ غیرمعیار: در حالی که دولت سیزدهم به دنبال توسعۀ روابط اقتصادی و دیپلماسی نفتی در بین کشورهای همسایه است، بااین حال منتقدان که خود از مسببان وضع موجود در دولت قبل بوده‌اند...

ـ معیار: در حالی که دولت سیزدهم به دنبال توسعة روابط اقتصادی و دیپلماسی نفتی در بین کشورهای همسایه است، منتقدان که خود از مسببان وضع موجود در دولت قبل بوده‌اند ... .

حشوهای ناشی از سرنام‌سازی: این نوع حشو ناشی از این است که معمولاً اوّلین کلمۀ سرنام‌شده قبل از سرنام تکرار می‌شود؛ مثلاً «شمارۀ شبا» که دقّت نشده «شماره» در سرنام «شبا» وجود دارد. این یکی از انواع حشوهاست که پژوهشگران قبلی به آن اشاره نکرده‌اند.

ـ غیرمعیار: با توجه به این آمار ارائه‌شده، اکنون بیش از یک میلیون و ۸۰۰ هزار نفر از سهامداران عدالت هستند که تاکنون شمارۀ شبای معتبری را ارائه نکرده‌اند.

ـ معیار: با توجه به این آمار ارائه‌شده، اکنون بیش از یک میلیون و ۸۰۰ هزار نفر از سهامداران عدالت هستند که تاکنون شبای معتبری را ارائه نکرده‌اند.

ـ غیرمعیار: این محدودیت تردد که به دلیل تخلیة بار ترافیکی صورت‌گرفته از محدودة شهرستانک تا دهانة جنوبی کندوان ایجاد شده است (19 ت).

ـ معیار: این محدودیت تردد که به دلیل تخلیة بار ترافیکی، از محدودة شهرستانک تا دهانة جنوبی کندوان ایجادشده است.

• حشو جمله‌ای

حشو جمله‌ای به جمله‌هایی مانند «لازم به ذکر است» اشاره دارد که معمولاً در ابتدای متن می‌آیند و زایدند.

کلماتی مانند «ارائه» در عباراتی چون «ارائۀ خدمات» به جای «خدمات» و «اجرایی‌شدن» به جای «اجرا».

ـ غیرمعیار: این بخشنامه قطعاً تبعات و حاشیه‌های زیادی برای بازار خودرو خواهد داشت و باید جلوی اجرایی‌شدن آن گرفته شود.

ـ معیار: این بخشنامه قطعا تبعات و حاشیه های زیادی برای بازار خودرو خواهد داشت و باید جلوی اجرای آن گرفته شود.

 

 

نمودار 8. فراوانی انواع حشو

 

5ـ3ـ2. کلیشه

عبارات و کلمات کلیشه در زبان رسانه فراوان‌اند. تکرار و بسامد فراوان این کلیشه‌ها را در پیکره خبری تابناک در نمودار (9) آورده‌ایم. در نمونه‌های زیر کلیشۀ «نسبت به» با بسامد 15 از 23 بیشترین تعداد را دارد. کلیشۀ «نسبت به» را با روش‌های زیر می‌توان معیار کرد:

1.آوردن «به» به جای «نسبت به»؛ 2. آوردن «از» به جای «نسبت به»؛ 3. آوردن «دربارۀ» به جای «نسبت به»؛ 4.آوردن فعل به جای ساختار «نسبت به + فعل»؛ مانند «معرفی‌کردن» به جای «نسبت به معرفی کردن»؛ 5. تغییر در ارکان جمله و حذف «نسبت به».

یکی دیگر از کلیشه‌ها «در این راستا»ست که به جای آن می‌توان از «در این زمینه» استفاده کرد؛ چنانکه به جای کلیشه‌هایی مانند «لازم به ذکر است» می‌توان «شایان ذکر است» نوشت.

 

 

نمودار 9. کلیشه‌ها

 

5ـ3ـ3. گرته‌برداری

گرته‌برداری فرایندی است در زبان‌شناسی که برپایۀ آن، صورت ترکیب‌ها و تعبیرهای خارجی با رعایت ترتیب اجزای آنها به زبان بومی ترجمه می‌شود. گرته‌برداری سه نوع است:  نوع اوّل معنایی است که در آن، یکی از معانی واژه یا تعبیر را معادل همۀ معانی آن به‌‌کار می‌برند؛ مانند فعل «دریافت کردن» که معادل to receive انگلیسی است و در این جمله، می‌توان آن را دید: «تیم حریف گلی دریافت کرد» به جای «تیم حریف گلی خورد». از گرته‌برداری‌های مستخرج از پایگاه خبری تابناک در این دسته، سه فعل «آموزش دریافت کردن»، «واکسن دریافت کردن» و «پاسخی دریافت نکردن» را می‌توان ذکر کرد که فعل‌های مناسب فارسی «آموزش دیدن»، «واکسن زدن» و «جواب/ پاسخ نگرفتن» را می‌توان به‌جای آنها به‌کار برد. از دیگر گرته‌برداری‌های نوع اوّل، «بها دادن» است که از to appraise انگلیسی گرته‌برداری شده و «اهمیّت و ارزش‌ دادن/ قائل‌بودن» گونۀ معیار آن است.

نوع دوم گرته‌برداری نحوی است که در آن ساخت‌های دستوری زبان مبدأ عیناً یا با اندکی تغییر وارد زبان مقصد می‌شوند و بر آن زبان تأثیر می‌گذارند. گاه ترجمه‌های لفظ‌به‌لفظ که با الگوهای زبان فارسی هماهنگ نیستند؛ وارد فارسی شده و آسیب‌های جدّی به آن زده‌اند؛ مانند کاربرد «یک» به جای «هر» در نمونه‌های نمودار (10). نوع سوم به گرته‌برداری از اصطلاحات و ترکیباتی اشاره دارد که عیناً از زبانی به زبان دیگر وارد می‌شوند (نجفی، 1361: 4ـ15). «در جریان قرار دادن»، «روی کسی حساب کردن»، «بی‌تفاوت»، «در رابطه با» و «به‌عنوان» از اصطلاحاتی هستند که از زبان‌های دیگر گرته‌برداری شده‌اند. در بررسی حاضر، «به‌عنوانِ» از گرته‌برداری‌های پربسامد بود که برای معیارسازی آن، در برخی جملات می‌توان آن را حذف کرد یا به جای آن از کلماتی مانند «به مثابۀ»، «در حکمِ» و حتّی «به سمَتِ»، «در سِمَتِ»، «برای» و «به جایِ» استفاده کرد.

نمونۀ پربسامد دیگر از گرته‌برداری‌های اصطلاحی، «در رابطه با» است که به جای آن معیارهایی مانند «دربارۀ» و «در مورد» را داریم.

نمودار 10. فراوانی گرته برداری

 

 

5ـ3ـ4. جملات طولانی

یکی دیگر از الگوهای غیرمعیار در متون بررسی‌شده جملات طولانی هستند که گاه با داشتن انواع حشو و کلیشه، باعث طولانی‌شدن و بدفهمی و منتقل‌نشدن مفهوم می‌شود. بهتر است با شکستن و کوتاه کردن جملات، آنها را به شکل معیار نزدیک کرد. در پیکرة بررسی‌شده 30 جملۀ طولانی مشاهده و اصلاح شد. نمونه‌ای از این جملات در اینجا آورده می‌شود:

ـ غیرمعیار: بعد از بررسی‌های جنایی انجام‌شده بر روی گلوله توسط کارشناسان مستقلی که تحت‌نظر هماهنگ‌کنندۀ آمریکایی فعالیت می‌کنند، این امکان فراهم نشد که بتوان به نتیجۀ قاطعی دربارۀ منبع شلیک این گلوله رسید (13 ت).

ـ معیار: کارشناسان مستقل تحت نظارت هماهنگ‌کنندۀ امریکایی به نتیجة قطعی دربارة منبع شلیک گلوله نرسیدند.

6. نتیجه‌گیری

در این پژوهش الگوهای زبانی غیرمعیار در وبگاه خبری تابناک بررسی شد. به این منظور، 50 خبر روزانه از این وبگاه در بازۀ زمانی آغاز فروردین تا شهریور 1401 استخراج شد. این جملات در سه سطح ویرایش فنّی، ویرایش زبانی و ویرایش بلاغی تحلیل شدند.

در بخش ویرایش فنّی، دستور خطّ فارسی یکی از معیارهایی بود که بررسی شد و نتیجه اینکه غیرمعیارها در ترکیبات (انواع مختلف آن) در 271 مورد تکرار شده‌اند که بیشترین بسامد را دارد. پس از ترکیبات، غیرمعیارهای نگارش همزه با 142 بار در ردیف دوم قرار دارند. سومین بسامد به پسوندهای «تر» و «ترین» با 97 بار اختصاص دارد؛ نگارش «به» (انواع مختلف) 82 بار، نگارش «این، آن، همین، همان، هیچ» 69 بار؛ نگارش ضمایر ملکی 58 بار، پیشوندها 28 بار، دواملایی‌ها 21 بار و نگارش «ام، ای، است ...» با 14 بار تکرار، در رتبه‌های بعدی قرار گرفته‌اند.

بخش دیگر ویرایش فنّی به نشانه‌گذاری اختصاص داشت. نتیجة حاصل از این بخش به صورت زیر است: کاربرد اشتباه یا استفاده نکردن از نقطه‌ویرگول، بیشتر از نشانه‌های دیگر بوده است. بخش سوم ویرایش فنّی کاربرد ارقام و اعداد بود که در این بخش 5 نمونه از وبگاه تابناک یافته شد که مطابق الگو نبودند.

برای سهولت بررسی، بخش ویرایش زبانی به سه زیربخش اسم، فعل و حرف تقسیم شد. در بخش «اسم»، معیارهایی چون واژه‌های بیگانه، خطاهای زبانی متداول، سایر خطاهای زبانی، صفت مؤنث، جمع غیرمعیار و کاربرد معرفه به جای نکره تحلیل شدند. بیشترین کاربردهای غیرمعیار اسم در وبگاه خبری تابناک، به خطاهای زبانی اختصاص داشت.

در ویرایش زبانی «فعل»، کاربرد غیرمعیارهایی چون فعل طولانی، فعل نامناسب، فعل وصفی، حذف اجزای فعل، توالی افعال، ناهماهنگی افعال، دوری اجزای فعل مرکب و مجهول نامناسب، بیشترین بسامد را در وبگاه خبری تابناک به خود اختصاص داده بودند.

در ویرایش زبانی «حرف»، کاربرد غیرمعیار حرف اضافه، حرف ربط، «را» و کاربرد باهم «و» و «یا» بررسی شد که بیشترین بسامد مربوط به کاربرد غیرمعیار «را» بود.

در بخش ویرایش بلاغی نیز، غیرمعیارهایی چون «حشو»، «کلیشه»، «گرته‌برداری» و «جملات طولانی» بررسی شد که بیشترین بسامد به گرته‌برداری اختصاص داشت.

از میان سه شاخص ویرایش فنّی، زبانی و بلاغی بیشترین الگوهای غیرمعیار در ویرایش زبانی بود که ضرورت آموزش و پژوهش بیشتر را در این زمینه آشکار می‌کند.

دستاوردهای این پژوهش می‌تواند برای خبرنگاران وبگاه‌های خبری، ویراستاران و افرادی که در فضای مجازی داده‌هایی منتشر می‌کنند، مفید و قابل‌استفاده باشد.

پس از انجام این پژوهش پیشنهادهای زیر ارائه می‌شود:

1. با توجّه به اینکه حجم این پژوهش از خبرهای شش‌ماهۀ 1401 استخراج شده، پیشنهاد می‌شود با افزایش این حجم به خبرهای یک سال، نتایج را تعمیم داد.
2. پیشنهاد می‌شود برای تبیین الگوهای زبانی غیرمعیار، کارگاه‌های آموزشی برای خبرنگاران وبگاه‌های خبری تشکیل شود. در این کارگاه‌ها، خبرنگاران باید بر پایۀ نمونه‌های استخراج‌شده از وبگاه‌های خبری آموزش ببینند و نمونه‌های این طرح، یکی از موادّ آموزشی برای این نوع کارگاه‌ها باشد.
3. جداول بخش‌های مختلف این طرح به‌آسانی الگوهای غیرمعیار زبانی در پیکرۀ بررسی‌شده را نشان می‌دهند. با در اختیار گذاشتن این جداول برای گروه‌های هدف، مانند خبرنگاران و ویراستاران وبگاه‌های خبری، می‌توان به ترویج این الگوهای معیار و احتراز از الگوهای غیرمعیار کمک کرد.
4. تعیین مشوّق‌های مالی و غیرمالی برای خبرنگاران و ویراستارانی که با ترویج الگوهای زبانی معیار به گسترش نثر سالم فارسی کمک می‌کنند، از دیگر پیشنهادهای مجری این طرح است.
5. صورت غیرمعیار و معیار هر یک از الگوها و حتّی هر یک از نمونه‌ها را می‌توان برای گروه‌های مخاطب، مانند خبرنگاران و ویراستاران وبگاه‌های خبری پیامک کرد و از این راه آموزش‌های کوتاه داد.
6. صورت‌های غیرمعیار و معیار را می‌توان در قالب‌هایی مانند فیلم یا تیزر کوتاه و از طریق رسانه‌های همگانی به مخاطب عمومی عرضه کرد.
7. می‌توان از نتایج، نمونه‌ها و جداول این پژوهش برای تدوین دستنامه‌های آموزشی بهره برد.
8. پیشنهاد می‌شود نتایج و جداول این پژوهش، برای استفاده در وبگاه‌های مدیریت فضای مجازی، صداوسیما و وبگاه‌های خبری ارسال شود.
9. پژوهش‌های مبتنی بر ویرایش مجازی، به زبان فارسی اندک‌اند؛ بسط و گسترش کمّی و کیفی این تحقیقات، می‌تواند به غنای حوزۀ نظری این پژوهش‌ها بیفزاید.

با آموزش و پژوهش در انواع الگوهای غیرمعیار در وبگاه‌های خبری می‌توان نوشتار این وبگاه‌ها را به زبان معیار نزدیک‌تر کرد.

 

[1]. standard

[2]. homophone

تعداد مشاهده مقاله: 1,167

تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 297