تأثیر تماس زبانی بر مؤلفه‌هایی از ترتیب واژه در گویش عربخانه: رویکردی رده‌شناختی

1. مقدمه

عربخانه نام منطقه‌ای است در جنوب شرقی خراسان جنوبی که گویش آمیختة عربی ـ فارسی آن در همة سطوح زبانی، تأثیر بسیاری از فارسی پیرامون پذیرفته است. امروز عربخانه در تقسیمات کشوری از مناطق پرجمعیت بخش سرداران شهرستان نهبندان به شمار می‌رود و از جنوب به شهر شوسف، از شرق به حوالی مرز افغانستان، از غرب به کویر و از شمال به سربیشه منتهی می‌شود و جمعیتی حدود ۳600 نفر دارد. از سابقۀ ورود این اعراب به جنوب خراسان اطلاع روشن و جامعی در دست نیست، ولی از بررسی زبان‌شناختی عرب‌زبانان خراسان جنوبی و نیز، از برخی منابع تاریخی مهم دورۀ نادری این گونه بر می­آید که مردم عربخانه از عرب‌های متقدم این منطقه که هم­زمان با فتوحات اعراب در صدر اسلام به جنوب خراسان وارد شده بودند، تلقی نشده و احتمالاً توسط نادرشاه از بنادر جنوب ایران به جنوب خراسان جنوبی کوچانده شده­اند. در پژوهش­های ناصح (1387) و جانی (1387) تمام منابع تاریخی در مورد عرب‌های عربخانه تا آن زمان گرد آمده و به‌صورت مستند از سابقۀ حضور عرب­زبانان فعلی آن یاد شده است. علاوه‌براین، استدلال­هایی زبان­شناختی به مدد تخمین‌های تاریخی آمده و از میان اقوال موجود، گمانۀ کوچ و حضور اغلب جمعیت عرب‌زبان فعلی این قوم در دورۀ نادرشاه تقویت شده است. استرآبادی (1341) آورده است که در سال 1147 هـ .ق و در زمان حکومت نادرشاه افشار، طهماسب قلی‌خان جلایر (سردار سپاه او) پس از سرکوب اعراب جنوبی ایران، آنان را از راه کرمان روانۀ خراسان کرد. مؤلف نادرنامه می‌نویسد: «طهماسب خان جلایر، شیخ احمد مدنی و عده‌ای دیگر از سران طاغیِ بنادر را اعدام نموده و عدۀ کثیری از اعراب را به خراسان و استرآباد منتقل کرد. سپس، دژهای آنان را با خاک یکسان کرد» (قدوسی، 1339). با نگاهی به جمعیت عرب­زبانان خراسان در سده­های اخیر به نظر می­رسد که تنها منطقۀ عربخانه است که می­تواند محل استقرار چنین مهاجرینی تلقی شود و به‌لحاظ جغرافیای سیاسی در ناحیه­ای ساکن شده‌اند که محل تلاقی بلوچ­ها، افاغنه و فارس­ها بوده و حاکمان آن (خاندان خُزیمه/ عَلَم) نیز عرب­تبار بوده­اند.

2. پیشینة پژوهش

در این بخش به برخی از مطالعات انجام‌شده در باب رده‌شناسی زبان عربی معیار و همچنین، پژوهش‌هایی در زمینة گویش عربخانه پرداخته می‌شود. لذا، مطالب پیش‌رو در دو بخش مزبور ارائه شده است.

2ـ1. پیشینة مطالعات رده‌شناسی عربی

الشاعر (۱۳۹۸) در پژوهش خود بر شناخت ویژگی‌های رده‌شناختی زبان عربی و بررسی تطبیقی آنها با زبان فارسی تمرکز دارد. او نتیجه می‌گیرد که زبان عربی معیار به ردۀ زبان‌های فعل‌میانی تمایلی قوی دارد. مفیدی (۱۳۹۸) در مقاله‌ای به مطالعة رده‌شناسی نظام حالت[1] اسم در زبان عربی می‌پردازد. در نظریه‌های زبان‌شناسی، بحث «اِعراب اسم» با عنوان «حالت اسم» بیان‌ شده و همچنین، انواع مختلف الگوهای حالت­نمایی[2] و نشانه‌های آن در زبان‌های مختلف جهان معرفی‌ شده است. مقالة مفیدی به‌منظور بررسی این الگوهای منظم (و نظام دستوری حاکم بر آنها) در عربی فصیح و قدیم از دیدگاه طبقه‌بندی‌ها و اصطلاحات زبان‌شناسی با تمرکز بر رویکرد رده‌شناسی زبان تدوین ‌شده است. وی دو الگوی کلی را در حالت­نمایی اسم در عربی با تکیه ‌بر ملاک‌های ساختاری و صوری (مبتنی بر صورت نهایی کلمه) بیان می‌کند: ۱ـ اسم‌های دارای پسوند شمار (اسم‌های مثنی، جمع مؤنث و جمع مذکر سالم) که از یک نظام دو عضوی (حالت فاعلی[3] و غیرفاعلی[4]) پیروی می‌کنند و ۲ـ اسم‌های فاقد پسوند شمار (اسم‌های مفرد و جمع مکسر) که یک نظام سه عضوی حالت (حالت فاعلی، مفعولی[5] و اضافی[6]) را تشکیل می‌دهند. او در این پژوهش با نگاهی نظریه‌بنیاد، در هر بخش رفتارهای غالب و همچنین استثنائات را شرح داده است.

رحمه (۱۳۹۹) در رسالة دکتری خود به بررسی تطبیقی ـ رده‌شناختی روابط نحوی (ترتیب‌ سازه[7]، حرکت پرسشواژه، بند موصولی[8]، ساخت سببی[9]، نظام حالت، وجه[10] و نمود[11]) در زبان‌های فارسی و عربی می‌پردازد. نتایج به‌دست‌آمده از پژوهش وی نشان داد که زبان عربی نسبت به زبان فارسی با جهانی‌ها[12]ی ارائه‌شده انطباق بیشتری دارد.

2ـ2. پیشینة پژوهش در زمینة گویش عربخانه

راجع‌به گویش عربخانه مطالعات قابلی صورت نگرفته است و در حد اطلاعات نگارندگان، تاکنون پژوهشی روشمند با نگاه رده‌شناختی و بر اساس الگوی درایر[13] (1992) به انجام نرسیده است. آیتی (1371) در کتاب خود، بهارستان، تاریخ ورود عرب­زبانان ناحیۀ عربخانه را به زمان نادر منتسب می­کند. مقالۀ عباسی (1377) در زمینة تاریخچۀ مهاجرت عرب­زبانان خراسان جنوبی است و جنبة تاریخی دارد و حضور این اعراب را به صدر اسلام مرتبط می­داند. پایان‌نامة آموزگار (1380) در رشتۀ زبان و ادبیات عرب با عنوان بررسی گویش منطقة عربخانه و مقایسۀ آن با عربی کلاسیک و مقالة مستخرج از آن (1387)  نیز، به بررسی زبان­شناختی گویش عربی ـ فارسی این منطقه اشاره دارد.

ناصح (1387) در پژوهشی با عنوان تعامل دو زبان فارسی و عربی در جزیرﺓ زبانی عربخانه به مطالعة زبان­شناختی این گویش پرداخته است. جانی (1387) نیز در بخشی از پایان‌نامة خود با عنوان بررسی و توصیف گویش عربی شهرستان درمیان در خراسان جنوبی، به تفاوت گویش عربخانه با گویش عربیِ رایج در چند روستای منطقة درمیان اشاره دارد. او پس از طرح آرای مورخان در باب زمان ورود اعراب به جنوب خراسان و منشاء قبیله‌های عرب این ناحیه و اشاره به عدم تشابه گویش مردم این ناحیه با عربی خوزستان، عرب­زبانان اهل تسنن جنوب خراسان را هم­گویش با عرب­زبانان منطقة عربخانه معرفی نموده است. سیدی و جانی (1387) در مقاله‌ای با عنوان بررسی گویش عربی جنوب خراسان، به مطالعة شباهت گویش عربی جنوب عراق با جنوب خراسان از لحاظ آوایی می­پردازد. امیرآبادی­زاده (1388) در پایان­نامۀ خود با عنوان توصیف ساخت‌واژه اسم و فعل ثلاثی در گویش عربی منطقة عربخانه به بررسی زبان­شناختی این گویش می‌پردازد. در این پژوهش به ارائۀ مصادیقی در باب تأثیرات فارسی معیار بر گویش عربخانه و فاصله‌گرفتن آن از عربی معیار در حوزۀ ساخت‌واژه توجه شده است.

کاظمی (1393) در کتاب تاریخ عربخانه توضیحاتی را در مورد تاریخچۀ مهاجرت عرب‌های متقدم به خراسان جنوبی ارائه داده است و حضور ساکنان عربخانه را به صدر اسلام مرتبط می­داند. نوروزی و قربانی (1394) در مقالة خود به بررسی تأثیر فعل اسنادی فارسی بر ساختمان فعل در گویش عربخانه (روستای خسروآباد) پرداخته‌اند و در نهایت چهار نوع ساخت اسنادی را در این گویش مشاهده کرده­اند. آذری (1396) در پایان­نامۀ خود به بررسی ساخت صرفی فعل در گویش عربی درمیان و مقایسۀ آن با عربی معیار می‌پردازد. وی اشاره می‌کند که در این گویش و تحت‌تأثیر فارسی، صیغه‌ای با عنوان مثنی وجود ندارد و آرایش نحوی بسیاری از جمله‌ها شبیه فارسی است و فعل نیز در این گویش در پایان جمله قرار می‌گیرد، این در حالی است که جنس در این گویش اهمیت ویژه‌ای دارد. عزیزی (1397) در پایان­نامۀ خود به مطالعه و بررسی دستگاه گویش عربی روستای توتسک پرداخته و علاوه‌بر مطالعة تغییرات زبانی، به مطالعۀ ساختار صرفی و توضیح میزان پایبندی قواعد تصریف در گویش عربی روستای توتسک با قواعد تصریف و واژه‌سازی در عربی معیار پرداخته است.

ازجمله پژوهش‌های انجام‌شده در خارج از کشور در معرفی و بررسی این گویش می‌توان به پژوهش‌های دالگرن[14] (2005) و داده­های سیگر[15] (2002) اشاره کرد. دالگرن (2005) در این مقاله ضمن معرفی منطقة عربخانه، این گویش را از منظر آوایی و ساخت‌واژی توصیف می‌کند. در بخش آواشناسی و همخوان‌ها، دالگرن تأثیر زبان فارسی بر این گویش را چنین بیان می‌کند: تلفظ حروف «ظ» و «ض» هر دو به‌صورت /z/ است و وجود /q/ در کلمات نشان‌دهندة تأثیر آشکار زبان فارسی بر این گویش است.

3. روش­

جامعة زبانی این پژوهش شامل ۱۰ گویشور کم­سواد بومی منطقة عربخانه (۵ مرد و ۵ زن بالای ۶۰ سال) است. داده‌ها گاهی از تعاملات گفتاری میان سالمندان و همراهان گویشورانِ منتخب نیز گردآوری شده است. نویسندگان در این پژوهش به روند حاکم بر کتاب رده‌شناسی زبان‌های ایرانی دبیرمقدم (1402) که مبتنی بر مؤلفه‌های جهانی بیست و چهارگانه درایر است، نظر داشته­اند. همانطور که پیش‌تر ذکر شد، درایر (1992) در مقالة خود ۲۳ مؤلفه جهانی را ارائه نموده و به‌صورت مجزا برای هرکدام جدولی به دست داده است. نگارندگان علاوه‌بر ۲۳ مؤلفه ذکرشده، از ۶ مؤلفة دیگر که درایر به پایگاه دادﺓ خود افزوده و در اختیار دبیرمقدم قرار داده، برای مطالعۀ گویش عربخانه بهره گرفته­اند که پس از بررسی، مشخص شد 4 مؤلفه در گویش عربخانه، مصداقی ندارند و لذا، 25 مؤلفه برای پیش‌برد پژوهش، نهایی گردید. چهار مؤلفۀ بی­مصداق مذکور عبارت‌اند از: الف) توالی اسم جمع و اسم؛ ب) توالی فعل اصلی و فعل کمکی نفی؛ ج) توالی اسم و تکواژ آزاد[16] و د) توالی وند منفی­ساز و فعل. به‌منظور امکان مقایسۀ ضمنیِ رفتار زبانی عربخانه با عربی معیار، با بهره­گیری از مشاورۀ یک دبیر مجرب عربی (کارشناس ارشد مترجمی زبان عربی) برای هریک از شاهد مثال‌های گویش عربخانه در مؤلفه­های مختلف، معادل عربی معیار آنها ذیل هریک در گیومه و با قلم خوابیده (ایتالیک) درج شد تا به این شکل از مثال عربی عربخانه متمایز شده و بر مبنای آن مثال­ها بتوان جدول تطبیقی نهایی را با اطمینان بیشتری تکمیل نمود.

 از میان 25 مؤلفۀ بررسی‌شده، به 8 نمونه از مؤلفه­های رده‌شناختیِ گویش عربخانه اشاره شده که نشان‌دهندۀ فاصله‌گرفتن آن از عربی معیار و نزدیک‌شدن آن به فارسی معیار هستند. در این میان، آن دسته از مؤلفه‌هایی که در عربی معیار دو نوع رفتار زبانی برای آن وجود داشته و گویش عربخانه گونۀ مشترک با فارسی معیار را پذیرفته است و نسبت به کاربرد گونۀ دوم تمایلی نشان نداده نیز دیده می­شود. این نمونه­ها مجموعاً منعکس‌کنندۀ تأثیر تماس زبانی گویش­ عربخانه از فارسی پیرامون است. شایان ذکر است که در اشاره به شمارۀ مؤلفه‌های بررسی‌شده، سعی شده الگوی شماره­گذاری مندرج در کتاب رده­شناسی زبان­های ایرانی دبیرمقدم (1402) محفوظ بماند.

4. یافته‌ها

در این بخش شواهدی از تأثیر تماس زبانی فارسیِ پیرامون بر مؤلفه­هایی از ترتیب واژه در گویش عربخانه آورده شده است.

4ـ1. مؤلفۀ ۶: توالی فعل و قید حالت

قید کلمه‌ای است که توضیحی برای مفهوم فعل ارائه می‌کند. در عربی معیار قید حالت، اسمی غالباً مشتق است و چگونگی حالت صاحب آن را در هنگام وقوع فعل بیان می‌کند و همیشه پس از فعل می‌آید یا به‌عبارت‌دیگر، فعل پیش از قید حالت قرار می­گیرد. اِعراب در گویش عربخانه عملکرد واقعی خود را از دست داده و برای بیان نقش قید حالت در جمله، /be/ فارسی به اول بیشتر صفات فارسی افزوده می‌شود. همانطور که در مثال 2 مشاهده می‌شود، می‌توان بعضی از قیدها را به‌عنوان گروه قیدی به شمار آورد، مانند «بلاِحتیاط». علاوه‌براین، در مثال 3 کلماتی مانند «جَعان=گرسنه» در این گویش به‌عنوان قید حالت تلقی می‌شوند. با توجه به مثال‌های زیر می‌توان گفت قید حالت در گویش عربخانه به‌رغم زبان عربی، پیش از فعل قرار می‌گیرد یا به‌عبارت‌دیگر، همچون فارسی، فعل پس از قید حالت می­آید.

1ـ علی بِجِلِبْ اَدَرگَهْ قِلِجِه (علی آهسته در را بست).  

- « أغلَقَ علیّ ٌالبابَ بطیئاً»                          /ʔæli bedʒe:leb ʔædærɈæh qeledʒ-e/                     

2ـ اُهُوْ بلاِحتیاط رانندگی یِسَی (او با احتیاط رانندگی می‌کند).   

- «هو یَقود السَّیاره باحتیاطٍ»                         /ʔoho bel-ʔeħtijat ranændeɈi je-sæj/                  

3ـ علی جَعَانْ اِلی الگبُهَّ جِا (علی گرسنه به خانه آمد).

- «جاءَ علیٌّ إلی الغُرفة جوعان»                           /ʔæli dʒæʕan ʔel-æl Ɉobbæ dʒe/

4ـ2. مؤلفۀ 16: توالی فعل و فاعل

در این مؤلفه جایگاه فاعل نسبت به فعل بررسی می‌شود. در زبان عربی معیار در حالت بی‌نشان، فعل پیش از فاعل می‌آید. در فارسی معیار نیز، فاعل پیش از فعل واقع می­شود. همانطور که در مثال‌های زیر مشهود است، در گویش عربخانه هم فاعل پیش از فعل قرار می‌گیرد.

4ـ اَلْخَیّاط اَلبِسْ خَیِّطِ (خیاط شلوار را دوخت).       /ʔæl-xæjjat ʔælbes xæjjet-e/

 - «خاطَ الخَیّاطُ السِّلوارَ»                                            

5ـ الزَّرِع اَلْارض زِرَعْهَ (کشاورز زمین را شخم زد).

- «حَرَثَ الزرّاعُ الأرضَ»                                     //ʔælzærreʕ ʔælærz zeræʕ-hæ                                             

6ـ علی اَدَرگَهْ بِجِلِبْ قِلِجِه (علی آهسته در را بست).

- «أغلَقَ علیٌّ البابَ بطیئاً»                     /ʔæli ʔædærɈæh bedʒeleb qeledʒ-e/                                                          

7ـ اُبُوی گُبَّه شِرلِی (پدرم برای من خانه خرید).    /ʔobu-j Ɉobbæ ʃere le-j/          - «إشتَری أبی لی بیتاً»                                                                                                                                           

4ـ3. مؤلفۀ ۱3: توالی ادات استفهام و جمله

در زبان عربی معیار «أ، هَل» ادات استفهام هستند و در ابتدای جمله قرار می‌گیرند و معادل آنها در زبان فارسی «آیا» است (قطریب، 1994). در گویش عربخانه همچون زبان فارسی، ادات استفهام «آیا» وجود ندارد. ازاین‌رو، خانة مربوطه در جدول مؤلفه‌ها علامت‌گذاری نشده است. از سویی ادات استفهام «آیا» در فارسی معیار (گونۀ گفتاری) نیز دیده نمی­شود؛ گرچه در گونۀ رسمی، «آیا» در آغاز جمله می­آید.  در این گویش، لحن و آهنگ کلام به حالت خیزان در انتهای جمله، بیانگر خبری بودن یا پرسشی بودن آن است. در برخی موارد نیز، با آوردن «لا» در پایان جملات و جابه‌جایی ارکان جمله، حالت پرسشی به دست می‌آید.

8ـ علی جِا= علی آمد. (جملۀ خبری)/ (آیا) علی آمد؟= علی جِا؟%  (جملۀ پرسشی)

- «أ علیٌّ جاءَ؟/ هَل جاءَ علیٌّ ؟»                                                                   /ʕæli dʒe/

9ـ خِسِر شِرِیْ ؟ ((آیا) ماست خریده‌ای)؟   - «هَل أشتریتَ اللِبَن؟»         /xe:ser ʃere-j/

10ـ شِبَعْتْ یا لا؟ ((آیا) سیر شدی یا نه)؟   - «هَل (أ) شَبِعتَ أم لا؟»      /ʃebæʕ-t je le/                                                   

4ـ4. مؤلفۀ ۷: توالی فعل اسنادی و گزاره/مسند

در عربی معیار فعل‌های ناقص (صار، کان، لیس) برابر فعل‌های اسنادی هستند و وابسته‌های این فعل‌ها؛ یعنی اسم و خبرِ افعال ناقصه پیش از آنها می­آیند (مانند هو صارَ طبیبا). درنتیجۀ تأثیرپذیری از زبان فارسی، گویش عربخانه از کلمات گوناگونی برای صیغه‌های صرفی «است» بهره می‌برد. در مثال‌های زیر مشاهده می‌شود که احتمالاً فعل اسنادی مذکور، از درآمیختن فعل ربط فارسی با ضمایر مختلف عربی متناسب با صیغه‌های فعل به دست آمده است.

11ـ اُخُوی طبیبْ هُوْ (برادرم پزشک است).     - «أخی طبیبٌ»         /ʔoxo-j tebib hov/                                                                                                           

12ـ نِزوتِه سودَه هِیْ (گربة او سیاه است).   - «قَطّتُهُ سوداء»         /nezuteh sowdæ hej/                                                                                                 

13ـ اُهُم مِسِفِر هُمْ (آنها مسافر هستند).   - «هُم مُسافِرون»          /ʔohom mesefer hom/                                                                                                     

14ـ  اِنتَ رِجِّل هسْتْ (تو مرد هستی). - «أنتَ رَجلٌ»                /ʔentæ redʒdʒel hæst/ 

همانطور که مشاهده ‌شد، با توجه به نمونه­های فوق، در گویش عربخانه همچون زبان فارسی، فعل اسنادی در جمله پس از گزاره قرار می‌گیرد.

4ـ5. مؤلفۀ ۱۰: توالی صفت اشاره و اسم

صفت اشاره در زبان عربی معیار زیرمجموعۀ اسم اشاره است و به دو دسته تقسیم می‌شود: الف) ‌مشارٌالیه از نظر مذکر، مؤنث، تثنیه و عاقل یا غیرعاقل رعایت می‌شود و ب) مشارٌالیه از نظر دوری یا نزدیکی یا میانجی‌بودن آن در بین دوری و نزدیکی رعایت می‌‌شود و می­تواند متناسب با نوع صفت اشاره، پیش و یا پس از اسم بیاید (أنا ابته الرجل ذاک). به دیگر سخن، اسم اشاره در عربی معیار مانند فارسی پیش از مشارٌالیه می­آید ولی گاهی اسم اشاره صفت واقع می­شود که در این صورت پس از اسم می­آید. (اسم اشاره: هذا الرَّجُلُ عَزیزٌ/ صفت اشاره: جاءَ الرَّجُلُ هذا). در گویش عربخانه هرگاه ضمایر اشاره با واژه‌ای دیگر همراه شوند، صفت اشاره محسوب می‌شوند. همانطور که در مثال‌های زیر مشاهده می­شود، در گویش عربخانه صفت اشاره پیش از اسم قرار می‌گیرد. در جدول 1 ضمایر اشاره در این گویش آورده شده است:

جدول 1. ضمایر اشاره/صفات اشاره

15ـ ذِیچَ الجِبِلَه (آن کوه)                - «ذالک الجبل»                         /zitʃ-æl-dʒebelæ/

16ـ ذِیْ الکَرکوَّهْ (این خیار)           - «هذا الخِیار»                         /zej-æl-kærkovvæ/

17ـ ذِیچ اَلْبِضَهْ (آن تخم مرغ)         - «تلک البیضه»                               /zitʃ-æl be:zæ/

4ـ6. مؤلفۀ ۱۱: توالی قید مقدار و صفت

در عربی معیار قید مقدار می‌تواند پیش و یا پس از صفت ظاهر شود و توالی قید مقدار و صفت در این زبان آزاد است، اما در گویش عربخانه همسو با فارسی معیار، قید مقدار پیش از صفت قرار می‌گیرد.

18ـ کِثیر جَعانْ (خیلی گرسنه)         - «هو جوعان جداً/ هو جداً جوعان»    /kesir dʒæʕan/

19ـ کِثیر کاهِلْ (خیلی تنبل)         - «کسلان جداً»                                   /kesir kahel/

20ـ کِثیر خَیِّسْ (بسیار بدجنس)      - «خَبیث کثیرًا»                                       /kesir xæjjes/

21ـ خَیلی گُسیر ْ (خیلی کوتاه)        - «قَصیر جداً»                                            /xæjli Ɉosir/

4ـ7. مؤلفۀ 23: توالی مفعول و فعل

در زبان عربی معیار، مفعول معمولاً پس از فعل قرار می‌گیرد؛ گرچه در مواردی لازم است مفعول پیش از فعل بیاید (فَامّا الیتیمَ فَلا تَقهَر)، ولی در گویش عربخانه همسو با فارسی معیار، مفعول پیش از فعل واقع می­شود.

22ـ أنا اَلجایِزَه وَدِّتْهَ (من جایزه را برده‌ام).       /ʔænæ ʔæl-dʒajezæ væddæt-hæ/

- «أنا فزتُ بالجائزه»             

23ـ عَلی اَلروزنامهَ شُعَّطهَ (علی روزنامه را پاره کرد).

- «مزّق علیٌ الجَدیدهَ»                               /ʕæli ʔæl-ruznamæ ʃoʔʔæthæ/       

24ـ اِحْنَ اَغِدَ اِعاد ناکلِه (ما نهار را خواهیم خورد).

- «نحنُ سنأکُل الغَداء»                                     /ʔeħnæ ʔæ-Ǥedæ ʔeʕad n-akle/

25ـ اَلمعلّم اِچْتِبْ مِنْ زَهرا اِخذِه (معلم کتاب را از زهرا گرفت).

/ʔæ-moʕælem ʔetʃteb men zæhra ʔexez-eh/

                                                                                      - «َالمُعلّم أخذَ الکِتابَ مِن زهراء»

4ـ8. مؤلفۀ ۴: توالی صفت و مبنای مقایسه

در عربی معیار، صفات از منظر اِعراب، معرفه و نکره، عدد و جنس از موصوف، تبعیت می‌کنند. اسم تفضیل که صفت و مبنای مقایسه را نشان می‌دهد، معمولاً بر وزن أفعل ساخته می‌شود و صفات پیش از فعل می‌آیند. از آنجایی که گویش عربخانه تحت‌تأثیر زبان فارسی معیار قرار گرفته است، جایگاه صفات در آن به فارسی شباهت پیدا کرده‌اند. موصوف‌ها برخی اوقات با صفت خود از منظر عدد و جنس مطابقت دارند و گاه نیز، چنین مطابقتی ملاحظه نمی‌شود. در نتیجه، صفات را در گویش مذکور می‌توان به دو دستة اصلی صفات کیفی^[17] و صفات کمی^[18] تقسیم نمود:

صفت کیفی: صفتی است که بیانگر چگونگی، حالت و کیفیت موصوف است و معمولاً پس از اسم قرار می‌گیرد. این صفات متأثر از زبان فارسی بوده و با اسم پیشین خود مطابقت می‌کنند. گاهی نیز این مطابقت دیده نمی‌شود و این صفات معمولاً به اسم با اتصال تنوین «-ٍ» /en/ به آخر موصوف اضافه می‌شوند؛ در واقع این کسره‌ای است که بین موصوف و صفت در فارسی ظاهر شده، اما به شکل تنوین آورده می‌شود.

26ـ شِجِرِةٍ الخَضْرَ (درخت سبز)    - «شَجَرۃ الخَضراء»                    /ʃedʒeret-en xæzræ/ 

27ـ دَربٍ طِویلْ (راه طولانی)     - «طریق طَویل»                                  /dærb-en tevil/

صفات کمّی: صفتی که برای نشان دادن کمیت، تعداد یا مقدار به کار می‌رود و در این گویش به دو دسته تقسیم می‌شود: الف) صفات کمّی معیّن، ب) صفات کمّی نامعیّن. اغلب اعدادی که در این گویش به شکل فارسی استفاده می‌شوند می‌توانند نقش صفات کمّی معیّن را عهده‌دار باشند و پیش از اسم واقع می‌شوند.

28ـ فَچتِبْ (یک کتاب)           - «کتابٌ واحد»                                                /fæ-tʃteb/

29ـ  سه تات اِمْرِیْ (سه تا زن)     - «ثلاثٌ نساء»                                    /se-tæt ʔemrej/

30ـ خَیلی سودَه )مونث) (بسیار سیاه)     - «سوداءٍ جداً»                               /xæjli sodæ/

صفت عالی: گرچه توالی صفت و مبنای مقایسه عموماً با صفت تفضیلی بررسی می­شود، برای ساخت صفت عالی در این گویش برخلافِ عربی معیار، دو صیغۀ مؤنث «فَعلاء» و «فُعلی» در حالت صفتی استفاده نمی‌شود و تنها در اسامی خاص مانند کبری و صغری مشاهده می‌شوند. در گویش عربخانه صفت تفضیلی تحت‌تأثیر زبان فارسی بوده؛ به نحوی که از نشانه‌های «تر» و «ترین» برای توضیح برتری بهره می‌گیرند و برای ساخت صفت تفضیلی سه صورت زیر مشاهده می‌شود:

الف) صفت تفضیلی (اصغر) به همراه «تر» و «ترین»، مانند «اَصْغَرتر»          /ʔæsǤær-tær/                                                       

ب) صفت ساده با پیوند «تر» و «ترین»، مانند «زِین‌تَر (بهتر)»                             /zein-tær/                                                    

ج) صفت تفضیلی بر وزن «اَفعل» مانند «اَصْغَر»                                                       /ʔæsǤær/                                                                            

31ـ علی مِن اُخُوه اَصْغَر هُوْ (علی از برادرش کوچکتر است).  

- «علی اَصغر مِن أخیه»                                        /ʔæli men ʔoxu-h ʔæsǤær hov/                      

32ـ أنا ثَلاثْ اُخْوَ عِنّی اِن چِبیرتَرینْ هُم فی کلاسْ سَبْعَ هُوْ (من سه برادر دارم که بزرگترین آنها در کلاس هفتم است). 

     /ʔænæ sælas ʔoxvæ ʕenn-i ʔen tʃebir-tærin hom fi kelas sæbʔæ hov/

- «لی ثلاثة إخوان أن اکبرهم فی الصَّفِ السّابع»   

بر اساس مثال (31)، صفت در گویش عربخانه مانند فارسی هم می‌تواند پیش از مبنای مقایسه واقع شود و هم پس از آن؛ در حالی که در عربی معیار، صفت پیش از مبنای مقایسه قرار می­گیرد.

4ـ9. مؤلفۀ ۵: توالی فعل و گروه حرف‌اضافه‌ای

در زبان عربی معیار فعل پیش از گروه حرف‌اضافه‌ای می‌آید، در حالی که در فارسی معیار فعل پس از گروه حرف‌اضافه‌ای قرار می­گیرد. در گویش عربخانه، گروه حرف‌اضافه‌ای در مواردی پیش از فعل می‌آید و در مواردی پس از آن واقع می‌شود.

33ـ اُهُوْ اَلْیدِمْ یَالمُقُرْفَه اِچِلِه (او غذا را با قاشق خورد).  

- «هُو أکَلَ الطَّعامَ بِالمِلعقه»                /ʔohov ʔæl-idem jæl-moqorfæ ʔetʃæl-e/                 

34ـ اُبُوی گُبَّه شِرلِی (پدرم برای من خانه خرید).                  /ʔobu-j Ɉobbæ ʃere-le-j/

 - «أبی اشتری لی بیتاً»                                                      

35ـ اَلْقَلَم تَحتْ اَلْمیز هُو (مداد زیر میز است) .        /ʔæl-qælæm tæħt-æl miz hov/

- «القلمُ تَحتَ الطاوَلَه»                                         

36ـ علی جَعَانْ اِلی الگُبَّه جِا (علی گرسنه به خانه آمد).

- «جاء َعلی إلی الغُرفه جوعان»                              /ʔæli dʒæʕan ʔel-æl Ɉobbæ dʒe/

5. بحث و نتیجه‌گیری

با درنظرگرفتن شرایط نگران­کنندۀ جمعیت سخنگویان گونۀ زبانی عربخانه­، گرچه مطالعات توصیفیِ چندی در باب آن در دهۀ اخیر انجام شده است، پژوهش روشمندی از منظر رده‌شناسی زبان مبتنی بر معیارهای بین­المللی در این باره صورت نگرفته است. با توجه به ویژگی­های زبانی جالب‌توجه گویش عربخانه و نیز موقعیت مکانی آن، گردآوری و ثبت اطلاعاتی دربارﺓ برخی ویژگی‌های رده‌شناختی مهم این گونۀ زبانی حائز اهمیت است.

با نگاهی به جدول 2 می‌توان گفت در مؤلفه‌هایی چون شماره‌های 6 (توالی فعل و قید حالت)، 16 (توالی فعل و فاعل) و 13 (توالی ادات استفهام و جمله) رفتار زبانی گویش عربخانه از عربی معیار فاصله گرفته است؛ به این شکل که در  مؤلفه‌های  6  و 16 رفتار زبانی عربی را رها و رفتار زبانی فارسی را پذیرفته است و در مؤلفه 13 ادات استفهام عربی را رها نموده و از ابزارهای دیگری چون آهنگ جمله یا برخی ساخت­های مرتبط بهره می­گیرد.

جدول 2. مؤلفه‌های ترتیب واژه در گویش عربخانه؛ نشان­دهندۀ فاصله آن از عربی معیار

همچنین با نگاهی به جدول 3 می‌توان گفت در مؤلفه‌هایی چون شماره‌های 7  (توالی فعل اسنادی و گزاره/مسند)، 10 (توالی صفت اشاره و اسم)، 11 (توالی قید مقدار و صفت) و 23 (توالی مفعول و فعل) که عربی معیار دو نوع رفتار زبانی را پذیراست، گویش عربخانه گونۀ مشترک با فارسی معیار را پذیرفته و نسبت به کاربرد گونۀ دوم تمایلی نشان نداده است.

جدول 3. مؤلفه‌های ترتیب واژه در گویش عربخانه (پذیرش گونۀ مشترک با فارسی از میان دو رفتار زبانی عربی معیار)

به علاوه با نگاهی به جدول 4 می‌توان گفت در مؤلفۀ 4 (توالی صفت و مبنای مقایسه) عربی معیار یک رفتار زبانی، و فارسی معیار دو نوع رفتار زبانی را داراست که گویش عربی عربخانه علاوه‌بر حفظ رفتار زبانی عربی معیار، رفتار زبانی دیگری را نیز از فارسی پذیرفته است. لذا، همچون فارسی معیار به دو نوع رفتار زبانی در این مؤلفه تمایل نشان داده و کاملاً با فارسی منطبق شده است.

جدول 4. مؤلفۀ ترتیب واژه در گویش عربخانه (حفظ رفتار زبانی عربی معیار و نیز پذیرش رفتار زبانی دیگری از فارسی در مسیر تطبیق کامل با فارسی)

با نگاهی به جدول 5 می‌توان گفت در مؤلفۀ 5 (توالی فعل و گروه حرف‌اضافه‌ای) عربی معیار یک رفتار زبانی و فارسی معیار رفتار زبانی متفاوتی را داراست که گویش عربی عربخانه علاوه‌بر حفظ رفتار زبانی عربی معیار، رفتار زبانی فارسی معیار را نیز پذیرفته است و لذا، دو نوع رفتار زبانی (یکی از فارسی و دیگری از عربی) را از خود نشان می­دهد.

جدول 5. مؤلفۀ ترتیب واژه در گویش عربخانه (حفظ رفتار زبانی عربی معیار و نیز پذیرش رفتار زبانی دیگری از فارسی)

[1]. case system

[2]. case marking

[3]. nominative

[4]. non-nominative

[5]. accusative

[6]. genitive

1. 1. constituent order

[8]. relative clause

[9]. causative construction

[10]. mood

[11]. aspect

[12]. universals

7. Dryer, M.
8. Dahlgern, S.
9. Seeger, U.

[16]. free

[17]. quantitative

[18]. qualitative