| تعداد نشریات | 62 |
| تعداد شمارهها | 2,323 |
| تعداد مقالات | 19,157 |
| تعداد مشاهده مقاله | 61,594,264 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 31,233,949 |
برهان فطرت در کلام اسلامی و معرفتشناسی معاصر: از گرایش تا تصدیق و نسبت آن با معرفتشناسی اصلاحشده | ||
| پژوهشنامه کلام تطبیقی شیعه | ||
| مقاله 9، دوره 6، شماره 11، مهر 1404، صفحه 293-327 اصل مقاله (1.3 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22054/jcst.2025.89076.1261 | ||
| نویسندگان | ||
| سید حاتم مهدوی نور* 1؛ عبدالوحید وفائی2 | ||
| 1گروه معارف اسلامی، واحد یادگار امام خمینی (ره) شهرری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران | ||
| 2استادیار گروه معارف اسلامی واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاداسلامی | ||
| چکیده | ||
| در کلام اسلامیِ امامیه، «برهان فطرت» بر خداجویی و خداشناسیِ سرشتی انسان تکیه دارد. پرسش این است که این برهان چگونه از گرایش فطری به تصدیق وجود خدا میرسد و نسبت آن با «معرفتشناسی اصلاحشده» چیست. هدف تبیینِ تقریرهای امامیه از برهان فطرت و سنجش آن با نظریة «باور پایه» در معرفتشناسی اصلاحشده (بهویژه نزد پلانتینگا) برای روشنسازی عقلانیت باور به خدا بدون اتکای پیشینی بر براهین کلاسیک است. پژوهش از نوع توصیفی–تحلیلی و تطبیقی با روش کتابخانهای است؛ مفاهیم قرآنی، روایی و فلسفیِ فطرت در منابع امامیه استخراج و بهصورت نظاممند با مؤلفههای معرفتشناسی اصلاحشده مقایسه شده است. یافتههای پژوهش نشان میدهد برهان فطرت بر دو مؤلفه استوار است: (۱) گرایش فطری به کمال مطلق و امر قدسی (عشق به خیر، حقیقت و عبادت)، (۲) بینش/تصدیق فطری نسبت به مبدأ هستی. متفکرانی چون ملاصدرا، علامه طباطبایی، امام خمینی (ره) و جوادی آملی، این گرایش/بینش را نشانة وجود واقعیِ متعلق آن میدانند. در معرفتشناسی اصلاحشده نیز باور به خدا میتواند باور پایه و معقول باشد و از کارکرد صحیح حسّ خداشناسی "Sensus Divinitatis" پدید آید. اشتراک دو رویکرد در خدادادیبودن و غیراکتسابیبودن ایمان است؛ تفاوت در اینجاست که امامیه غالباً بر جنبة حضوری و وثاقت تصدیق تأکید میکند، حال آنکه معرفتشناسی اصلاحشده بیشتر بر معقولیت/توجیه باور تکیه دارد نه اقناعِ برونگرا. درنتیجه میتوان پل معناداری میان برهان فطرت و معرفتشناسی اصلاحشده ساخت: باور به خدا «برونداد طبیعیِ» سازوکارهای فطریِ سالم انسان است؛ ازاینرو، هم قرینهای وجودشناختی به سود الهیات امامیه فراهم میشود و هم مدلی معاصر برای تبیین عقلانیت خداشناسیِ فطری. | ||
| کلیدواژهها | ||
| باور پایه؛ برهان فطرت؛ پلانتینگا؛ گرایش فطری؛ معرفت حضوری خدا؛ معرفتشناسی اصلاحشده | ||
| مراجع | ||
|
قرآن کریم
ابن اثیر، عزالدین. لکامل فی التاریخ . بیروت: دار صادر، ۱۳۹۹.
ادواردز، پل. خدا در فلسفه. با ترجمه بهاءالدین خرمشاهی. تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۷۱.
پلانتینگا، آلوین. درباره طبیعت باور دینی: عقل و باور به خدا. با ترجمه مریم پورعبدالله. تهران: طه، ۱۳۸۱.
—. فلسفه دین، خدا، اختیار و شر. با ترجمه محمد سعیدی مهر. قم: طه، ۱۳۷۶.
تهرانی، میرزا جوادآقا. میزان المطالب. قم: مؤسسه در راه حق، ۱۳۷۴.
جوادی آملی، عبدالله. تبیین براهین اثبات خدا. چاپ ششم: قم: مرکز نشر اسراء، ۱۳۸۹ ب.
جوادی آملی، عبدالله. «فطرت در آیینه قرآن». فصلنامه انسانپژوهی دینی ۲۳ (بهار و تابستان ۱۳۸۹ الف): ۵-۲۴.
خمینی، روحالله. شرح چهل حدیث. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۰.
رامین، فرح و مریم سیفعلیپور. «ارزیابی و نقد برهان اجماع عام بر اثبات وجود خدا.» معرفت فلسفی ۱۸, شماره ۶۹ (پاییز ۱۳۹۹): ۷۳-۸۷.
زاگزبسکی، لیندا. «درآمدی بر کتاب ایمان عقلانی.» فصلنامه ذهن، شماره ۶ و ۷ (۱۳۸۰): ۲۳۹-۲۴۰.
طباطبایی، محمدحسین. اصول فلسفه و روش رئالیسم (با پاورقیهای مرتضی مطهری). تهران: صدرا، ۱۳۷۹.
—. تفسیر المیزان. چاپ پنجم، قم: بنیاد علمی و فکری علامه طباطبایی، 1376.
عبدلی مهرجردی، حمیدرضا و محمدحس دهقانی محمودآبادی. «بررسی تطبیقی برهان فطرت و اجماع عام در اثبات وجود خدا.» فصلنامه الهیات تطبیقی (دانشگاه اصفهان), شماره ۱۱ (بهار و تابستان ۱۳۹۳): ۱۵۹-۱۸۵.
قرهباغی، حسن و محمد جعفری. «بررسی تطبیقی فطرت از دیدگاه آیتالله جوادی آملی و باورهای پایه آلوین پلانتینگا.» فصلنامه معرفت (ویژه کلام) ۳۰, شماره ۲۸۲ (خرداد ۱۴۰۰): ۶۵-۷۶.
مصباح یزدی، محمدتقی. آموزش فلسفه. چاپ چهارم. قم: انتشارات مؤسسه امام خمینی، ۱۳۹۰.
—. معارف قرآن: خداشناسی، کیهانشناسی، انسانشناسی. چاپ سوم. قم: مؤسسه امام خمینی، ۱۳۸۰.
مطهری، مرتضی. مجموعۀ آثار. چاپ هفتم. جلد 6. در لوح فشردۀ مجموعه آثار استاد شهید مطهری، قم: مرکز تحقیقات علوم کامپیوتری علوم اسلامی، ۱۳۷۴.
ملاصدرا، صدرالدین محمد. المبدأ و المعاد. تهران: نشر انجمن حکمت و فلسفه ایران، ۱۳۵۴.
موسویفراز، محمدرضا. «برهان فطرت.» معرفت، شماره ۶۲ (بهمن ۱۳۸۱): ۳۷-۴۴.
مهدوی نور، سید حاتم و سید محمود یوسفثانی. «تبیین فنای وجودی و معرفتی بر اساس نظریه علم حضوری علامه طباطبایی.» پژوهشنامه عرفان، ۱۳۹۶. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 500 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 86 |
||