کاربرد زبان علم در پژوهش‌های ادبی فارسی (آثار برگزیده از کتاب سال در سال‌های ۱۳۶۰ تا ۱۳۷۰)

1. مقدمه

به‌سبب آنکه آثار ادبی فارسی یکی از مهم‌ترین جنبه‌های تاریخی و فرهنگی ایران هستند، شناساندن این آثار به نسل‌ معاصر و نیز، غیرایرانیان اهمیت ‌بسیار دارد. از این رو، لازم است آن آثار علمی که می‌کوشند به پژوهش دربارۀ آثار برجستۀ ادبی فارسی بپردازند بررسی شوند و این پرسش مطرح شود که این آثار تا چه حد می‌توانند آثار ادبی برجسته را به مخاطبان مختلف، از جمله غیرایرانیان، بشناسانند. بررسی منابع معتبر تألیف­شده در بخش نقد آثار ادبی برجستۀ فارسی نشان می­دهد که این منابع در مواردی از هدف خود برای شناساندن این آثار بازمانده‌اند. یکی از علل اصلی این مسأله، اشکال در کاربرد گونۀ علمی زبان در این متون است. تخطی از اصول نگارش علمی در این آثار باعث شده است که انتقال پیام فرستنده به گیرنده با اختلال مواجه شود و مقصود او در بعضی موارد روشن نباشد. این پژوهش به بررسی کاربرد گونۀ علمی زبان فارسی در آثار برگزیدۀ کتاب سال جمهوری اسلامی ایران در سال‌های بین 1360 تا 1370می‌پردازد.

۲. چارچوب نظری

در ابتدا به تمایز میان زبان علم با زبان ادب و زبان خودکار[1] پرداخته می‌شود. بنا به تعریف هلیدی[2] (2004: 49)، زبان علم گونه‌ای زبانی است شامل «اشکال مختلف گفتمانی[3] که در آن فعالیتِ علم‌ورزی صورت می‌گیرد»؛ به‌عبارت دیگر، زبان علم شامل «منابع معناساز»ی است که برای کاربران زبان تولید متون دربارۀ موضوعات علمی و تفسیر آنها را ممکن می‌سازد. در زبان علم پیام به‌نحوی انتقال داده می‌شود که بتوان دربارۀ صحت و سقم گزاره‌ها داوری کرد. بنابراین، در گونۀ علمی کاربردهای مبهم و چندمعنا[4] که امکان این داوری را مخدوش می‌کند، به‌کار نمی‌رود، اما در زبان ادب کاربردهای مبهم و چندمعنا بسامدی بالا دارد. چندمعنا‌شدگی و ابهام سبب کاهش سرعت انتقال پیام می‌شود، زیرا زمینه را برای بازآفرینی و تأویل متن فراهم می‌کنند. اگر پیوستاری در نظر بگیریم که در یک سویۀ آن زبان علم و در سویۀ دیگر آن زبان ادب قرار دارد، زبان خودکار در میانۀ پیوستار قرار می‌گیرد (رفیعی و صحرایی، ۱۳۹۲: 42).

نمودار ۲ـ۱. پیوستار زبان علم، زبان خودکار و زبان ادب

 

چنانکه در نمودار ۲ـ۱ مشاهده می‌شود، زبان علم به‌کمک ساخت‌های زبانی پیام را انتقال می‌دهد، درحالی‌که انتقال پیام در زبان ادب به‌کمک ساخت‌های ادبی صورت می‌گیرد. به‌علاوه، در زبان علم نشانه[5]‌ها غیرانگیخته[6] و دلبخواهی[7] و قراردادی[8] و در زبان ادب نشانه‌ها انگیخته[9] و غیردلبخواهی[10] و غیرقرادادی[11] هستند. در زبان علم، شاهد حداقل چندمعنا‌شدگی و در زبان ادب شاهد حداکثر چندمعنا‌شدگی هستیم. زبان علم پیام را ابلاغ می‌کند، اما زبان ادب پیام را القا می‌کند (رفیعی و صحرایی، ۱۳۹۲: 35ـ36).

رفیعی و صحرایی (۱۳۹۲: 33ـ 35) میان اثر زبانی و اثر ادبی براساس سه معیار ساختاری[12]، نقشی[13] و نشانه‌شناختی[14] تمایز می‌نهند. براساس معیار ساختاری، آثار زبانی و آثار ادبی دارای ساخت­هایی ویژۀ خود هستند. ساخت­هایی مانند قواعد واجی، صرفی، نحوی، و معنایی ساخت­های زبانی­ و ساخت‌هایی مانند عروض و قافیه، معانی و بیان ساخت‌های ادبی هستند. براساس معیار نقشی، اثر زبانی به‌صورت مستقیم و صریح پیام خود را ابلاغ می‌کند و امکان تأویل‌ آن به حداقل می‌رسد، اما در اثر ادبی، پیام به‌صورت غیرمستقیم با امکان تأویل بسیار به مخاطب القا می‌شود. براساس معیار نشانه‌شناختی، رابطۀ دال[15] و مدلول[16] در اثر زبانی رابطه‌ای دلبخواهی و قراردادی و ثابت است، اما در اثر ادبی کل نشانۀ زبانی به‌عنوان دالی در نظر گرفته می‌شود و مبتنی بر نوعی شباهت، مدلولی برای آن مطرح می‌شود. بنابراین، نشانه در چنین اثری انگیخته است. نشانۀ انگیخته نشانه‌ای است که در آن «رابطۀ دلالت[17] بین دال و مدلول مبتنی بر نوعی دلیل یا مشابهت است» (رفیعی و صحرایی، ۱۳۹۲: ۳۵؛ برای توضیح بیشتر دربارۀ انگیزش ر. ک. صفوی، ۱۳۸۷: ۲۵۳ـ ۲۵۶).

از جمله نظریاتی که زمینه­ای برای تمایز زبان علم و زبان ادب فراهم می‌کند نظریۀ نقش‌های زبان یاکوبسن (۱۳۸۱) است. وی در مقاله «زبان­شناسی و شعرشناسی» به شش رکن موجود در فرایند انتقال پیام اشاره کرده است. براساس این نظریه، انتقال پیام با وجود شش رکن فرستنده[18]، گیرنده[19]، موضوع[20]، مجرای ارتباطی[21]، پیام[22] و رمزگان[23] صورت می‌گیرد. اگر پیام به هر یک از این شش رکن معطوف شود، شاهد یکی از نقش‌های زبان هستیم. بنابراین، زبان (به­ترتیب ارکان گفته‌شده) نقش عاطفی[24]، ترغیبی[25]، ارجاعی[26]، همدلی[27]، شعری[28] و فرازبانی[29] دارد. زبان ممکن است علاوه بر نقش اولیه نقش ثانویه نیز داشته باشد؛ برای نمونه، ممکن است علاوه بر نقش ارجاعی، نقش شعری هم داشته باشد. در متون علمی نقش ارجاعی نقش غالب است (رفیعی و صحرایی، ۱۳۹۲: ۲۲) و گاه ممکن است، با توجه به آنکه اثر به مطالعۀ زبان بپردازد، نقش فرازبانی نیز برجسته باشد. در چنین اثری زبان نقش شعری و همدلی ندارد. در پژوهش‌هایی که به تبیین آثار ادبی می­پردازند، زبان نقش ارجاعی و فرازبانی دارد. اما گاه شاهد کاربردهایی هستیم که نقش شعری زبان را تقویت می‌کنند.

بسیاری از عوامل تقویت‌کنندۀ نقش شعری زبان در متون ادبی را می‌توان براساس طبقه‌بندی لیچ دربارۀ برجسته‌سازی[30] در زبان ادب دسته‌بندی کرد. براساس نظریۀ لیچ، قاعده‌کاهی[31] و قاعده‌افزایی[32] در زبان خودکار سبب می‌شود زبان از صورت به‌هنجار خارج شود و تبدیل به گونۀ ادبی شود. لیچ قاعده‌کاهی‌ها را بدین­ترتیب دسته‌بندی می‌کند (صفوی، 1390 ج 1: 53ـ59):

1. قاعده­کاهی آوایی^[33] نادیده گرفتن قواعد آوایی حاکم بر زبان خودکار است. برای نمونه در بیت زیر در واژۀ «ببایدْتْ» قاعده‌کاهی آوایی رخ داده است.

ستودن نداند کس او را چو هست

میان بندگی را ببایدْتْ بست

(فردوسی، 1386 ج 1: 3)

2. قاعده‌کاهی واژگانی^[34] ساختن لغات و ترکیبات جدید است. در بیت زیر واژه‌های «جان‌تر» و «درمان‌تر» نمونه‌ای برای قاعده‌کاهی معنایی‌اند.

عشق جان است، عشقِ تو جان‌تر

لطف درمان و از تو درمان‌تر

(مولوی، 1388: 619)

3. قاعده‌کاهی نحوی^[35] نادیده گرفتن قواعد نحوی حاکم بر زبان خودکار است. مانند بیت زیر که در واژۀ «رندان صبوحی‌زدگان» قاعده‌کاهی نحوی رخ داده است.

به صفای دل رندان صبوحی‌زدگان

بس در بسته به مفتاح دعا بگشایند

(حافظ، 1382: 330)

4. قاعده‌کاهی معنایی^[36] همنشینی واژه‌ها بر اساس قواعد حاکم بر زبان هنجار است که تابع محدودیت‌های خاص خود است. یعنی وجود عناصر غیرمنطقی در شعر که مصادیق آن استعاره، متناقض‌نما، تشبیه، ایهام است. مانند عبارت «گیسوی چنگ» در بیت زیر.

گیسوی چنگ ببرید بمرگ می ناب

تا حریفان همه خون از مژه‌ها بگشایند

(حافظ، 1382: 330)

5. قاعده‌کاهی نوشتاری^[37] به کار بردن شیوه‌ای در نوشتار که تغییری در تلفظ واژه ایجاد نکرده، اما مفهومی ثانوی بر مفهوم اصلی واژه می‌افزاید. در واژۀ «رود» از شعر مصدق، از قواعد نوشتاری تخطی شده است.

از روی نرده

خم شده

روی

ر

        و

               د

6. قاعده‌کاهی سبکی^[38] استفاده از واژگان یا ساخت‌های نحوی گفتاری است؛ مانند عبارت‌های «تیپاخورده» و «ناجور» در شعر زیر:

منم من سنگ تیپاخوردۀ رنجور

منم دشنام پست آفرینش نغمۀ ناجور

(اخوان ثالث، 1381: 108)

7. قاعده‌کاهی زمانی^[39] استفاده از واژه­ها یا ساخت­های غیرمتداول و مرده در زبان خودکار است. برای مثال، در شعر زیر از اخوان در فعل «برنیارد کرد» و واژۀ «را» این کاربرد به چشم می‌خورد.

کسی سر برنیارد کرد پاسخ گفتن و دیدار یاران را ...

(اخوان ثالث، 1381: 107).

8. قاعده‌کاهی گویشی^[40] وارد کردن ساخت‌هایی از گویشی غیر از زبان هنجار است. برای نمونه، نیما یوشیج در آثار خود این قاعده‌کاهی را به کار برده است (صفوی، 1390: 53ـ58). واژۀ «داروگ» قاعده‌کاهی گویشی است.

قاصد روزان ابری، داروگ! کی می‌رسد باران؟

(نیما یوشیج، 1386: 760).

قاعده­افزایی براساس تکرار واحدهای سطوح مختلف زبان صورت می‌گیرد (صفوی، 1390. ج 1: 53). به عبارتی، برخلاف قاعده‌کاهی، قاعده‌افزایی انحراف از قواعد زبان هنجار نیست، بلکه مجموعه‌ای از شگردهایی است که از راه فرایند تکرار کلامی ایجاد می‌شود. لیچ بر این باور است که اعمال قواعدی اضافی بر قواعد زبان هنجار سبب ایجاد قاعده‌افزایی می‌شود (صفوی، 1390. ج 1: 167). برای نمونه می‌توان بیت زیر را مشاهده کرد.

اشک من رنگ شفق یافت ز بی‌مهری یار

طالع بی‌شفقت بین که در این کار چه کرد

               (حافظ، 1382: 288)

در این بیت، با تکرار کمیت‌های هجایی خاص قاعده‌افزایی در سطح هجا ایجاد شده است. تمام بیت متشکل از کمیت‌های کوتاه + کوتاه + بلند + ‌بلند (⋃ ⋃ ـ ـ) است (در آغاز مصراع می‌توان کوتاه را تبدیل به بلند کرد و در پایان مصراع می‌توان یک یا چند هجا را حذف کرد). «شفق» و «شفقت» از یک سو و «یار» و «کار» تکرار در سطح واژه (تکرار ناقص)، نوع دیگری از قاعده‌افزایی، محسوب می‌شوند. در این بیت قاعده‌افزایی در سطح واج نیز مشاهده می‌شود؛ برای نمونه همخوان /š/ در این بیت تکرار می‌شود.

با توجه آنچه گفته شد، به بررسی کاربرد زبان در برخی از آثار دانشگاهی در رشتۀ زبان و ادبیات فارسی می‌پردازیم.

۳. پیشینۀ پژوهش

در آثار پیشین، پژوهشی به‌صورت مستقل دربارۀ کاربرد گونۀ علمی زبان در پژوهش‌های ادبی صورت نگرفته است. البته پژوهش‌هایی زبان‌شناختی دربارۀ گونۀ علمی زبان فارسی صورت گرفته است. از جملۀ این پژوهش‌ها می‌توان به پژوهش رفیعی و صحرایی (۱۳۹۲)‌ اشاره کرد که به مطالعۀ فرایندهای واژه‌سازی در سه گونۀ زبان علمی، محاوره‌ای و ادبی زبان فارسی پرداخته­اند و این فرایندها را با زبان انگلیسی مقایسه می‌کنند. رضویان و مبارکی (۱۳۹۲) نیز، به بررسی کاربرد استعارۀ دستوری در زبان علم و زبان ادب پرداخته‌اند. از آثار دیگری که به‌ مطالعۀ گونۀ علمی زبان فارسی پرداخته‌اند، می‌توان به آثار زریاب خویی (۱۳۶۳)، آشوری (۱۳۸۶)، باطنی (۱۳۷۲)، حق‌شناس (۱۳۷۲)، داوری آشتیانی (۱۳۷۲)، ‌شریعت (۱۳۷۲)، فرشیدورد (۱۳۷۲)، و چاوشی (۱۳۹۰) اشاره کرد. نبود پژوهش‌های مستقلی که به‌تفصیل به کاربرد زبان علم در پژوهش‌های ادبی بپردازند، از یک سو و اهمیت این پژوهش‌ها برای شناساندن آثار ادبی برجستۀ فارسی به مخاطبان نسل نوین و غیرایرانیان از سوی دیگر، ضرورت پژوهش‌هایی مانند پژوهش حاضر را نشان می‌دهد.

۴. روش

در این پژوهش بخشی از هر اثر، از حیث اشکالات کاربرد زبان علم به­صورت تصادفی به­عنوان نمونۀ پژوهش انتخاب شده است. اشکالات هر اثر، از خود آن اثر استخراج شده و بدین صورت نبوده است که از پیش اشکالاتی تعیین شده باشد. از این حیث، روش اتخاذشده جنبۀ کیفی دارد. نمونۀ انتخاب‌شده همانند روش کمّی به‌صورت تصادفی مشخص شده است، اما فرایند کدگذاری و طبقه‌بندی داده‌ها همانند روش کیفی براساس داده‌های استخراج‌شده است. براین‌اساس، با آغاز فرایند بررسی نمونۀ انتخاب‌شده و استخراج اولیۀ داده‌ها فرضیه‌ای شکل می‌گیرد؛ سپس با ادامۀ فرایند بررسی، این فرضیه اصلاح می‌شود. فرایند استخراج داده‌های جدید و اصلاح فرضیه تا زمانی ادامه می‌یابد که داده‌ای ناقض فرضیه به‌دست نیاید (دربارۀ «اشباع نظری»[41] و «استقرای تحلیلی»[42] در تحقیق کیفی ر. ک. فلیک، ۱۳۹۴). ترکیب دو روش کمّی و کیفی به این سبب صورت گرفته است که اولاً، با نمونه‌گیری تصادفی، احتمالی یکسان برای انتخاب بخش‌های مختلف آثار بررسی‌شده وجود دارد و تأثیر پژوهشگر در گزینش داده‌های استخراج‌شده به حداقل می‌رسد. دوم، ارائۀ نظم‌های کمّی توجه مخاطبان این پژوهش را به گسترۀ اشکالات موجود در کاربرد زبان علم بیشتر جلب می‌کند و اهمیت مدعای این پژوهش دربارۀ کاربرد زبان علم در مطالعات ادبی را مشخص می‌کند. سوم، با وارد کردن جنبه‌های کیفی تأثیر مفروضات پژوهشگر دربارۀ وجود اشکال یا اشکالاتی خاص در متن کاهش می‌یابد و خودِ اثر مبنای داوری دربارۀ آن است. چهارم، به اشکالاتی که از نظر کمّی اهمیت برجسته‌ای ندارند (چون بسامدی پایین و گستره‌ای اندک دارند) نیز توجه می‌شود. البته، پژوهشگران نهایتاً به اشکالاتی مشترک در همه یا اغلب آثار و اشکالاتی خاصِ یک اثر دست یافته‌اند. در این مقاله، تنها به اشکالات مشترک و فراگیر پرداخته شده است.

چهار اثر برگزیده به­عنوان کتاب سال جمهوری اسلامی بدین قرارند: شناختی تازه از سعدی (مؤید شیرازی، 1363)، رمز و داستان­های رمزی (پورنامداریان، 1368)، سر نی: نقد و شرحی تحلیلی و تطبیقی مثنوی (زرین‌کوب، ۱۳۷۸ [1368]) و حافظ­نامه (خرمشاهی، 1380 [1366]). بررسی این آثار از حیث کاربرد زبان علم و احیاناً اذعان به وجود اشکالاتی در این آثار به­هیچ­وجه ارزش علمی این آثار را به­صورت کلی نفی نمی­کند. این پژوهش می­کوشد کاربرد زبان علم در آثار علمی برگزیدۀ رشتۀ زبان و ادبیات فارسی را شناسایی و بررسی کند تا پژوهشگران این رشته آثار خود را بهتر از پیش صورت­بندی کنند. نیز شایان یادآوری است که نثر ادبی این آثار می­تواند موضوع پژوهش دیگری باشد.

۵. یافته‌ها

در این بخش انواع قاعده­کاهی­ها و قاعده­افزایی­ها بررسی شده است و در ادامه بسامد کاربرد هر یک به‌تفکیک ذکر شده است.

۵ـ1. انواع قاعده‌کاهی

قاعده­کاهی از جمله ابزارهایی است که متن را به سمت ادبی بودن سوق می­دهد. میزان تأثیرگذاری هر نوع از قاعده­ها در ادبی شدن متن می­تواند متفاوت باشد. به­عبارتی، قاعده‌کاهیِ معنایی از جمله مواردی است که بیشترین تأثیر را دارد.

۵ـ۱ـ۱. قاعده‌کاهی معنایی

در نمونۀ برگزیده از مؤید شیرازی (1362)، در ۱۷ جمله انواع مختلفی از قاعده‌کاهی معنایی به‌کار رفته است. در ۳ جمله 2 مورد، در ۱ جمله 3 مورد و در ۳ جمله ۴ مورد؛ مجموعاً ۳۱ بار قاعده‌کاهی معنایی در نمونۀ انتخاب‌شده مشاهده می‌شود (مؤید شیرازی، 1362: 30):

[آشنای سعدی] می­بیند که بت بزرگش در هم می­شکند و سیمرغ قاف تخیلاتش، آسان‌آسان، همسفره کرکسان مردار­خوار می­گردد.

در این جمله «بت بزرگ» و نیز، «سیمرغ» جانشین «سعدی» یا «تصور از سعدی» و «کرکسان مردارخوار» جانشین «سارقان ادبی» شده است. این جانشینی و ترکیب واحدهای انتخاب‌شده در جمله سبب قاعده‌کاهی معنایی شده است. همنشینی «قاف» و «تخیلات» نیز قاعده‌کاهی معنایی محسوب می‌شود. این قبیل کاربردها موجب ایجاد ابهام در پیام و کُند شدن سرعت انتقال آن می­شود.

در نمونۀ انتخاب­شده از پورنامداریان (1368)، در ۱۳ جمله قاعده‌کاهی معنایی به­کار رفته است؛ در ۸ جمله 2 مورد و در ۱ جمله ۳ مورد؛ مجموعاً ۲۳ بار این نوع از قاعده‌کاهی به­کار رفته است. برای نمونه:

روزبهان بقلی [...] سالها پیش از مولوی در شعله­های عشقی الهی می‌سوخت.

(پورنامداریان، 1386: 5)

عشق الهی [...] چون قلب تپنده­ای خون گرم حیات در عروق تصوف جاری کرد [...]

(پورنامداریان، 1386: 84)

در نمونه­های ذکرشده، همنشینی «شعله» با «عشق»، «خون» با «حیات» و «عروق» با «تصوف» نمونه‌هایی از قاعده‌کاهی معنایی محسوب می­شوند و کارکردشان ایجاد ادبیت در متن است. جملۀ نخست را می­توان به این صورت، متناسب با کاربست گونۀ علمی، بازنویسی کرد:

روزبهان بقلی [...] سالها پیش از مولوی در عشق الهی بود/ به خداوند عشق می­ورزید.

ممکن است گفته شود که این بازنویسی «شدت» عشق­ورزی را از بین برده است. در پاسخ می­توان گفت که به­سبب ابهامِ ناشی از این استعاره، اولاً مشخص نیست که نویسنده این «شدت» را در نظر داشته است یا نه. ثانیاً، در زبان علمی خواننده باید بتواند، بدون نیاز به تأویل، به موضوعی که نویسنده به آن ارجاع می‌دهد به سریع­ترین شکل ممکن دست یابد. حال ممکن است به­سبب ذکرنشدن قید حالتی دال بر شدت عشق­ورزی، بعضی خوانندگان در بازآفرینی متن این قید را در نظر بگیرند و بعضی آن را در نظر نگیرند. ثالثاً، می­توان در بازنویسی ذکرشده قید «به­شدت» را نیز افزود. متن بازنویسی­شده واضح­تر از متن اصلی است و درک آن، بدون نیاز به بازآفرینی، سریع­تر صورت می­گیرد.

در نمونۀ انتخاب­شده از سر نی (زرین­کوب، 1387) تشبیهات ادبی نیز مشاهده می‌شود. در بخش تحلیل­شده، در 25 جمله تشبیه ادبی به کار رفته است. در 2 جمله 2 تشبیه و در 1 جمله 6 تشبیه؛ مجموعاً 32 بار تشبیه به کار رفته است.

در نمونۀ انتخاب­شده از زرین­کوب (۱۳۷۸)، در ۴۷ جمله قاعده‌کاهی معنایی به­کار رفته است. در ۱۲ جمله 2 مورد، در 2 جمله 3 مورد و در ۲ جمله ۴ مورد؛ مجموعاً ۶۹ بار این نوع قاعده‌کاهی به­کار رفته است. برای نمونه­:

و معلوم است که شیخ راهدان چون جاده طریقت را به قدم مجاهده پیموده است، هرچند گردن در کمند جذبه داشته است، باز از فراز و نشیب راه­ها و رسم و راه منزل­ها آگاه است.

(زرین­کوب، ۱۳78: ۸۱۵)

همنشینی «جاده» با ««طریقت» و «کمند» با «جذبه» سبب قاعده‌کاهی معنایی شده است. انتخاب «راه» و «منزل» به‌جای «طریقت» و «مراحل» نیز موجب پدید آمدن این نوع قاعده‌کاهی می‌شود. این کاربردها صرفاً نقش ادبی زبان را تقویت کرده­اند.

در ۱۶ جمله از نمونۀ انتخاب­شده از خرمشاهی (1380) مواردی از قاعده‌کاهی معنایی مشاهده می­شود. در 4 جمله 2 مورد و در 3 جمله 3 مورد؛ مجموعاً ۲۴ بار قاعده‌کاهی معنایی در بخش بررسی‌‌شده به­کار رفته است. برای نمونه‌:

در یک کلام حافظ در جامۀ رند و رندی شخصیتی می­سازد پادزهر تکلف و تقشف، پادزهر ریو و ریا و سراپا امیدوار و پاکباز [...]

 (خرمشاهی، 1380: ۲۷)

همنشینی «جامه» با «رند و رندی»، «پادزهر» با «تکلف و تقشف» و «پادزهر» با «ریو و ریا» سبب ایجاد قاعده‌کاهی معنایی شده است.

 

۵ـ۱ـ۲. قاعده‌کاهی زمانی

کاربرد واژه‌ها یا ساخت‌های مرتبط با گونه‌های غیرمعاصر زبان فارسی سبب قاعده‌کاهی زمانی می‌شود که به این موارد کهن‌گرایی[43] نیز گفته می‌شود. برای آنکه تشخیص کهن­گرایانه بودن واژه­ها صرفاً متکی به دانش پژوهشگران نباشد و امکان خطا در داوری کاهش یابد، از فرهنگ بزرگ سخن (انوری، 1382) نیز استفاده شده است. بر این اساس، اگر برابر واژه یا کاربردی «قد.» (= قدیمی) نوشته شده باشد، آن واژه یا کاربرد به­عنوان مصداق کهن­گرایی مشخص شده است. همچنین، از منابعی مانند تاریخ زبان فارسی (خانلری،‌ ۱۳۶۵) نیز در مورد کهن‌گرایانه بودن یا نبودن کاربردهای خاص بهره برده شده است.

در نمونۀ انتخاب‌شده از مؤید شیرازی (1362)، در ۱۳ جمله قاعده‌کاهی زمانی به­کار رفته است. در 1 جمله 2 مورد و در 2 جمله 3 مورد؛ مجموعاً ۱۸ مورد کهن­گرایی مشاهده می­شود. برای نمونه‌:

اما همین عاشق و آشنای سعدی را در گلستان، حالی دیگر است.

 (مؤید شیرازی، 1362: 29)

آیا آلودگی و ابلهی امام مسجد تا به آنجا رسیده که بوریای شبستان را به بازار کشد و در میان جمع مأمومین ندای من یزید دردهد؟

(مؤید شیرازی، 1362: 31)

در متون کهن فارسی، گاه «را» به­همراه فعل اسنادی به­معنای «داشتن» به­کار می‌رفته است (خانلری، 1365، ج 3: 395ـ396). اگر جملۀ ذکرشده را با گونۀ زمانی معاصر بازنویسی کنیم چنین می­شود:

اما همین عاشق و آشنای سعدی، در گلستان، حالی دیگر دارد.

در مثال دوم، 3 کاربرد کهن­گرایانه مشاهده می­شود؛ کاربرد فعل مضارع التزامی «کشد» بدون تکواژ تصریفی[44] /be-/ «بـ» (خانلری، ۱۳۶۵، ج ۲: ۳۱۱ـ۳۱۲)، واژۀ کهن «من یزید» (انوری، ۱۳۸۲: ذیل «من یزید») و فعل «دردهد» (انوری، ۱۳۸۲: ذیل «دردادن») این کاربردهای کهن­گرایانه سبب تقویت نقش ادبی زبان می‌شود و به انتقال موضوع پیام یا کمکی نمی­کند یا از سرعت انتقال آن می­کاهد.

در 23 جمله از نمونۀ انتخاب­شدۀ پورنامداریان (1386)، کهن­گرایی در زبان مشاهده می­شود. البته در 4 جمله 2 مورد کهن­گرایی مشاهده می­شود. مجموعاً، 27 مورد کاربرد
کهن­گرایانه در متن وجود دارد. برای نمونه:

و بعد ابیاتی از مولوی در صفت این شراب می­آورد.

(پورنامداریان، 1386: 75)

«صفت» در معنی «وصف» کاربردی کهن­گرایانه است (ر. ک. انوری، ۱۳۸۲: ذیل «صفت»).

بنابراین آن وجود ... ــ که مولوی سلطان المعشوقین می­خواندش و پس از فقدان در وجود خویشش کشف می­کند [...]

 (پورنامداریان، ۱۳۸۶: 80)

در این جمله به­جای «او را [...] می­خواند» و «او را در وجود خویش کشف می­کند» یا «در وجود خویش کشفش می­کند» با جابه­جایی ضمیر «می­خواندش» و «در وجود خویشش» آمده است (دربارۀ این کاربرد ضمیر در فارسی کهن ر. ک. خانلری، ۱۳۶۵. ج ۳: ۱۸۵ـ۱۸۶). این قبیل کاربردها صرفاً موجب تقویت نقش ادبی زبان شده­اند.

کاربردهایی چون «ابیاتی چند» (پورنامداریان، ۱۳۸۶: 75)، «غزل­هایی چند» (82)، و «رمز­هایی چند» (84) نیز کهن­گرایانه­اند (دربارۀ چند ر. ک. خانلری، ۱۳۶۵، ج ۳: ۳۶۷). به­جای این موارد، «چند بیت»، «چند غزل»، و «چند رمز» را می­توان جایگزین کرد.

در اثر زرین­کوب (۱۳۷۸)، در 182 جمله کاربردهای کهن­گرایانه مشاهده می­شود: در 44 جمله 2 مورد، در 36 جمله 3 مورد، در 7 جمله 5 مورد، در 14 جمله 4 مورد، در 1 جمله 7 مورد و در 1 جملۀ دیگر نیز 8 مورد. بسامد کاربرد کهن­گرایی در این کتاب بسیار قابل‌توجه است که در ادامه چند مورد آن ذکر می­شود:

اشتغال به این گونه دعوی­ها را گویندۀ مثنوی از مقولۀ خراش ناخن فکرت تلقی
می­کند که [...] و جان را از سیر در اطوار کمال مانع می­آید و [...] غالباً جز مجرد الفاظ و عبارات هم حاصلی ندارد مشغول می­کند.

(زرین­کوب، 1378: 728)

«فکرت» به­جای واژۀ «فکر»، «مجرد الفاظ» در معنای «الفاظ صرف»، «اطوار کمال» در معنای «حالت‌های کمال»، «جان را مانع» در معنای «مانعِ جان» و «آمدن» در معنای «شدن» سبب کهن­گرایی متن شده است (ر. ک. انوری، ۱۳۸۲: ذیل «فکرت»، «اطوار»، و «مجرد»؛ دربارۀ «را» ر. ک. خانلری، ۱۳۶۵. ج ۳: ۳۹۱ـ ۳۹۲؛ دربارۀ «آمدن» ر. ک. خانلری، 1365. ج ۲: ۱۴۳ـ ۱۴۴).

درحقیقت اشارت به صمیمیت و انسی دارد که عارف را به حق راه می‌نماید، و زاهد ترسکار و باحث مستغرق در چند و چون را بدان مقام راه نیست.

(زرین­کوب، 1378: 726)

ذکر واژه­­های «اشارت» در معنای «اشاره»، «ترسکار» در معنای «پرهیزگار»، و «فلان را راه نیست» در معنای «فلان راه ندارد» کاربردهای کهن­گرایانه­اند (ر. ک. انوری: ذیل «اشارت»، «ترسکار» و «باحث»؛ دربارۀ «را» ر. ک. خانلری، ۱۳۶۵. ج ۳: ۳۹۱ـ ۳۹۲) که نقش ادبی زبان را تقویت می­کنند.

در نمونۀ‌ انتخاب‌شده از خرمشاهی (۱۳۸۰)، در 6 جمله کاربردهای کهن­گرایانه قابل‌مشاهده است. در 1 جمله 2 بار و در 1 جمله 3 بار؛ مجموعاً 9 بار واژه­های کهن­گرایانه در متن به­کار رفته است. برای نمونه‌:

... پادزهر تکلف و تقشف، پادزهر ریو و ریا و سراپا امیدوار و پاکباز [...]

(خرمشاهی، 1380: ۲۷)

در این دو جمله، کاربرد واژه‌های «تقشف» در معنای «افراط در زهد» و «ریو» در معنای «حیله»، کاربردهایی کهن‌گرایانه محسوب می‌شوند (دربارۀ واژه‌های ذکرشده ر. ک. انوری، ۱۳۸۲).

۵ـ۱ـ۳. قاعده‌کاهی سبکی

کاربرد واحدهایی از گونۀ محاوره‌ای یا عامیانۀ زبان در حین کاربست گونۀ علمی از دیگر مواردی است که در کتاب­های بررسی‌شده می‌توان مشاهده کرد. معمولاً این کاربردها دارای معنای ضمنی هستند و برای درک مقصود نویسنده، بازآفرینی متن ضرورت دارد. این مسأله سبب مختل شدن یا کند شدن فرایند انتقال موضوع می‌شود. برای شناسایی کاربردهای مرتبط با گونۀ محاوره­ای و عامیانه به فرهنگ بزرگ سخن (انوری، 1382) رجوع شده است. مواردی که در این فرهنگ با نشانۀ «گفتگو» و «عامیانه» مشخص شده­اند در اینجا ذیل این طبقه قرار گرفته­اند.

در نمونۀ انتخاب­شده از مؤید شیرازی (۱۳۶۲) در 2 جمله، کاربردهای مربوط به گونۀ محاوره­ای یا عامیانۀ زبان فارسی مشاهده می­شود:

آشنای سعدی گیج و گم است اما وحشتزده نیست از در و پیکر کوچه­ها می­داند که در محلی بیگانه راه گم نکرده است.

 (مؤید شیرازی، 1362: ۳۰)

[...] آن را به صورت مدیحه­ای به ریش امیر انکیانو بسته باشد؟

(مؤید شیرازی، 1362: ۳۴)

کاربرد «در و پیکر» (انوری، ۱۳۸۲: ذیل «در») و «به ریش کسی بستن» (انوری، 1382: ذیل «ریش») کاربردهایی مرتبط با گونۀ محاوره‌ای هستند.

قاعده‌کاهی سبکی ۲ بار در نمونۀ انتخاب­شده از سر نی (زرین­کوب، 1378) دیده
می­شود:

[...] مجذوب مطلق [...] با ارشاد و هدایت خلق سر و کاری ندارد، ...

 (زرین­کوب، 1378: ۷۱۵)

تازه توبه وقتی ناشی از جذبه نباشد درد طلب را در انسان برنمی­انگیزد.

 (زرین­کوب، 1378: ۷۱۷)

«سر و کار» در معنای «ارتباط» و «تازه» در معنای «به‌علاوه» مربوط به گونۀ محاوره‌ای زبان فارسی است (انوری، ۱۳۸۲: ذیل «سروکار» و «تازه»).

در نمونۀ انتخاب‌شده از خرمشاهی (۱۳۸۰) در 7 جمله قاعده‌کاهی سبکی مشاهده می‌شود که ۱ جمله دارای ۲ مورد از این کاربردهاست؛ مجموعاً 8 مورد کاربرد مربوط به گونۀ محاوره­ای و عامیانه در متن تحلیل­شده وجود دارد. در ادامه این موارد بررسی می­شود:

[...] رند را به­معنای قدیمی­اش که شخص لاابالی یک­لاقبای آسمان­جل و در عین حال آزاده و گردنکش است.

(خرمشاهی، 1380: ۲۷)

در این جمله، «یک‌لاقبا» و «آسمان‌جل» در معنای «فقیر» کاربردهای محاوره‌ای هستند (ر. ک. انوری، ۱۳۸۲: ذیل «یک‌لاقبا» و «آسمان‌جل»).

۵ـ۲. قاعده‌افزایی

مقصود از قاعده‌افزایی هر نوع تکرار واحدهای سطوح مختلف زبان است (صفوی، 1390. ج 1: 175ـ 177). تکرار در سطوح مختلف (واج، تکواژ، واژه، گروه و جمله) نیز همانند صنایع دیگر، در زبان خودکار و زبان علم مشاهده می­شود. گاه در مطالعات ادبی مواردی از تکرار دیده می­شود که سبب آهنگین شدن و تقویت موسیقی کلام می‌شود.

در کل نمونۀ انتخاب­شده از اثر پورنامداریان (1368)، 2 مورد از چنین کاربردهایی دیده می­شود:

... شواهدی نیز برای بیان عشق ازلی و شراب باقی که از دست ساقی باقی چشیده بود می­آورد.

(پورنامداریان، 1368: ۷۵)

... حتی مجذوبان نیز [...]، گاهی البته در بند نوشیدن و پوشیدن­اند.

 (پورنامداریان، 1368: ۸۸)

کاربرد «باقی» که احتمالاً بار اول به­معنی «باقی­مانده» و بار دوم به‌معنی «پاینده» است (ر. ک. انوری، ۱۳۸۲: ذیل «باقی») و نیز، «ساقی» موجب قاعده­افزایی در متن شده است و نقش شعری زبان را تقویت کرده است. همنشینی «نوشیدن» و «پوشیدن» نیز موجب قاعده‌افزایی زبان شده‌ است.

در نمونۀ برگزیده از اثر زرین­کوب (1378)، در 27 جمله تکرار ادبی مشاهده می­شود. در 6 جمله 2 مورد؛ درمجموع 33 تکرار ادبی به­کار رفته است که نمونه­هایی از آن ذکر می­شود:

درحقیقت صفای قلب اهل صیقل [...] را دوباره به زنگار وسوسه و خیال اهل مدرسه می­آلوده­اند.

(زرین‌کوب، 1378: 700)

حال او در قیاس با سالک عادی به حال طیّار در قیاس با سیّار می­ماند.

(زرین‌کوب، 1378: 714)

در موارد ذکرشده کاربرد واژه­های مشخص­شده نقش ارجاعی زبان را تضعیف می­کند. در مواردی، این کاربردها موجب عیوب دیگری نیز می­شوند؛ برای نمونه در مورد اول، «اهل مدرسه» کاربرد کنایۀ ادبی است؛ یا در مورد آخر «طیار» کاربردی کهن­گرایانه است.

در نمونۀ انتخاب‌شده از خرمشاهی (۱۳۸۰) در 11 جمله تکرار ادبی مشاهده می­شود. برای نمونه:

دیوان حافظ [...]، فراتر از ادبیات است، نامۀ زندگی است، زندگی­نامۀ ماست.

(خرمشاهی، 1380: ۲۶)

حافظ ازآنجاکه نگرش ملامتی داشت [...] رند را [...] با خود هم­پیمان و هم­پیمانه کرد.

(خرمشاهی، 1380: ۲۷)

حافظ نه فقط به مسائل ادبی بلکه به مسائل ابدی نیز اعتنا دارد.

(خرمشاهی، 1380: ۳۰)

همنشینی موارد مشخص‌شده در این جملات قاعده‌افزایی است.

 

 

 

۵ـ۳. کاربردهای دیگر مغایر با اصول کاربست زبان علم

عدول از اصول کاربرد زبان در این آثار را فقط ذیل قاعده‌کاهی و قاعده‌افزایی نمی‌توان دسته‌بندی کرد. در ادامه موارد دیگری از عدول از این اصل ذکر می‌شود.

۵ـ۳ـ۱. نقل از متون ادبی با هدف تقویت نقش ادبی

نقل بخش­هایی از متون ادبی اگر برای ذکر نمونه و کمک به اثبات یا تقویت مدعا باشد، منطبق با اصول کاربرد زبان علم است، اما اگر نقل این بخش­ها صرفاً برای ایجاد ادبیت باشد و موجب تقویت نقش شعری زبان شود، تناسبی با زبان علم و اصل رسانگی[45] ندارند.

در نمونۀ انتخاب­شده از اثر مؤید شیرازی (1362)، بخش­هایی از متون ادبی نقل شده است. غرض از نقل این بخش­ها این نبوده است که تحلیلی علمی از آنها به­دست داده شود، بلکه صرفاً برای ایجاد ادبیت نقل شده است. برای نمونه، نویسنده در وصف خوانندۀ آثار سعدی و سردرگمی او در مسألۀ امانت­داری سعدی می­گوید:

چه شب­ها که «در این سیر گم می­نشیند و حیرت آستینش را می­گیرد که برخیز»

 (مؤید شیرازی، 1362: 30)

این جمله برگرفته از بیت سعدی در بوستان (۱۳۵۹: ۳) است. در موردی دیگر (مؤید شیرازی، 1362: 30)، بیتی از غزل سعدی (۱۳۱۶، ج ۴: ۱۸۵) تضمین شده است:

آشنای سعدی آرام می­گیرد چشم­ها را می­بندد و شکر می­گذارد که ... کامم امروز بر آمد به مراد دل خویش.

در تمام نمونۀ انتخاب­شده از اثر پورنامداریان (1368)، 4 بار بخش­هایی از متون ادبی نقل شده‌اند، صرفاً به­قصد تقویت نقش ادبی زبان. نمونه­ای از این کاربردها ذکر می­شود:

و چون لحظه­های محو مرزهای جدایی و غیبت فرامی­رسد، شیر عشق پنجة خونین می­گشاید و دل عاشق تشنة خون می­گردد [...]

(پورنامداریان، 1368: 81)

نویسنده خود بیت را نیز در ادامه نقل می­کند:

بار دگر شیر عشق پنجۀ خونین گشاد

تشنۀ خون گشت باز این دل سگسار من

              در نمونۀ انتخاب­شده از اثر زرین­کوب (۱۳۷۸)، در 15 جمله اشاره­هایی به متون ادبی دیده می­شود که به­لحاظ نگارش علمی ضرورتی ندارد؛ در 1 جمله 2 مورد و در 1 جمله 4 مورد؛ مجموعاً 19 مورد نقل بخش‌هایی از متون ادبی با هدف تقویت نقش ادبی زبان در متن وجود دارد. اشاره به «خبر از راه و رسم منزل­ها» با تفاوت­های ظاهری اندک چند بار مشاهده می­شود (زرین­کوب، 1378: 703، 708، 714 و 715):

به علاوه شرط تسلیم هم آن ست [...] ، چرا که وی از رسم و راه منزل­ها باخبر نیست.

(زرین­کوب، 1378: 708)

[...]، باز از فراز و نشیب راه­ها و رسم و راه منزل­ها آگاه است.

 (زرین­کوب، 1378: 715)

در مورد نخست می­توان گفت «از دشواری­های راه باخبر نیست» و اگر ضرورت داشته باشد در متن یا حاشیه گفت «چنانکه حافظ هم به این نکته اشاره کرده است ...».

در نمونۀ انتخاب­شده از حافظ­نامه (خرمشاهی، 1380)، در 12 جمله بخش­هایی از متون ادبی برای تقویت نقش ادبی زبان نقل شده است. برای نمونه:

حتی اگر سرچشمۀ آب رکن­آباد فروخشکد و گلگشت مصلا بپژمرد، ساقی حافظ همچنان می ­باقی می­پیماید و بزم او با نزهت­گاه­های جنت رضوان هم‌چشمی­ می­کند.

 (خرمشاهی، 1380: ۲۶)

نویسنده در این جمله از بیتی از غزل حافظ (1382: 196) استفاده کرده است. نقل بخش‌هایی از غزل حافظ صرفاً برای تقویت نقش ادبی زبان بوده است و همین مسأله سبب ایجاد ابهام، قاعده‌افزایی، قاعده‌کاهی زمانی و قاعده‌کاهی معنایی شده است.

* تشبیه

بسیاری از موارد قاعده‌کاهی معنایی از منظر بلاغت سنتی «تشبیه بلیغ» است، اما تشبیهاتی وجود دارد که موجب تقویت نقش ادبی زبان می‌شوند، اما قاعده‌کاهی معنایی نیستند. در ۳ جمله از نمونۀ انتخاب‌شده از مؤید شیرازی (۱۳۶۲) تشبیه ادبی به‌کار رفته است. برای نمونه:

ادبائی که از ذکر تأثر سعدی از شاعران عرب، چو بید بر سر ایمان خویش
می­لرزند، و شور و شغب به راه می­اندازند [...]

(مؤید شیرازی، 1362: ۳۸)

سعدی [...]، گاه معانی تنزیل را چون نشئه­ای در پی و پیوند عبارات خود جاری می­سازد.

(مؤید شیرازی، 1362: ۳۹)

در جملۀ اول «شاعران عرب» به «بید» تشبیه شده و در جملۀ دوم، «معانی تنزیل» به «نشئه» تشبیه شده است. ضمن آنکه تشبیه نخست کهن‌گرایانه و نیز نقل بخشی از بیت حافظ (۱۳۶۲: ۵۶۸) است.

در نمونۀ انتخاب‌شده از پورنامدرایان (۱۳۶۸) در ۳ جمله تشبیه ادبی دیده می‌شود:

عشق الهی [...] چون قلب تپنده­ای خون گرم حیات در عروق تصوف جاری کرد [...]

(پورنامدرایان، 1368: ۸۴)

 لذا آن معانی معقول را در محسوسات مناسب که به‌منزلۀ سایه‌های آن عالم است بیان می­کنند: [...]

(پورنامدرایان، 1368: ۸۷)

       در جملۀ نخست، «عشق الهی» به «قلب تپنده» و در جملۀ دوم، «معانی معقول» به «سایه‌های آن عالم» تشبیه شده است.

در ۱ جمله از نمونۀ انتخاب­شده از سر نی (زرین­کوب، 1378) تشبیه ادبی مشاهده می‌شود:

حقیقت لب شریعت محسوب است و حکم مغز بادامی را دارد که شریعت قشر آن است.

(زرین­کوب، 1378: ۷۲۱)

در این جمله، «حقیقت» به «مغز بادام» تشبیه شده است.

      در ۴ جمله از اثر خرمشاهی (1380) تشبیه ادبی مشاهده می­شود. دو نمونه از این موارد ذکر می‌شود:

شادمانگی و شادکنندگی شعر حافظ مانند آفتاب از در و دیوار دیوانش می­تابد.

 (خرمشاهی، 1380: ۲۹)

بخش‌های مشخص‌شده از این جمله دربرگیرندۀ تشبیه ادبی است و سبب تقویت نقش ادبی زبان شده است.

* کنایه

در اینجا به کنایه­هایی می­پردازیم که در زبان خودکار و زبان علم کاربرد ندارند و بیشتر در گونۀ ادبی زبان مشاهده می­شوند. این کنایه‌ها گاه موجب قاعده‌کاهی زمانی، قاعده‌کاهی سبکی، ابهام، یا ایدئولوژیک شدن زبان می‌شوند. این کنایه‌ها گاه سبب پدیدآمدن داوری ارزشی دربارۀ شخصیت‌ها و موضوعات مختلف می‌شوند.

در اثر مؤید شیرازی (1362)، 17 جمله از 83 جمله، دارای کنایه­های ادبی است؛ در 3 جمله از این 17 جمله 2 کنایه و در 1 جمله 4 کنایه وجود دارد؛ مجموعاً 23 بار کنایه به کار رفته است. برای نمونه:

[آشنای سعدی] به نقادی برمی­خورد، نقادی راستین، از آنها که خدای صراحت را پرستش می­کنند و هر جا پای می­گذارند، شیطان ابهام از دم گرمشان می­سوزد.

در این جمله 4 کنایه مشاهده می‌شود. «نقاد» ظاهراً به شخصی خاص اشاره می­کند، اما این شخص چنانکه نگارش علمی اقتضا می­کند، معرفی نمی­شود، بلکه با معرفی اوصاف او خواننده در تعلیقی قرار می­گیرد که خاص نگارش ادبی است. «پرستش خدای صراحت» کنایه از «همیشه صریح بودن» است. «هرجا پا گذاشتنِ» نقاد کنایه از «پرداختن به هر موضوع» است و «سوختن از دم گرم» کنایه است از «از میان بردن تأثیر سخن».

تعداد کنایات ادبی در اثر پورنامداریان (1368) نسبت به آثار دیگر بسیار کم است؛ در نمونۀ انتخاب­شده از این کتاب، 5 جملۀ دارای کنایه وجود دارد که در 1 جمله 2 کنایه به­کار رفته است. مجموعاً 6 کنایه در متن به کار رفته است. برای نمونه:

[...] خون جوشش و حیات، در عروق آنها از التهاب و حرکت و گرمی به سکون و سردی گراییده است.

(پورنامداریان، 1368: 89)

در این جمله، عبارت «خون جوشش و حیات در عروق آنها به سکون و سردی گراییده است» کنایه­ای ادبی است و جانشین جملۀ «مرده است» شده است. این کنایه­ صرفاً موجب تقویت نقش ادبی زبان شده است.

بدون شک شاعرانی [...] از مستی شورانگیز عشقی عرفانی خونشان در جوش بوده است [...]

(پورنامداریان، 1368: 89)

تعبیر «خونشان در جوش بوده است» نیز، کنایه­ای ادبی و جانشین جملۀ «در هیجان بوده­اند» یا جملاتی مشابه این است.

در اثر زرین­کوب (۱۳۷۸) از 377 جمله، 21 جمله دارای کنایه­های ادبی است؛ در 1 جمله 5 کنایه و در 6 جمله 2 کنایه، مجموعاً 31 مورد کنایه در متن دیده می­شود. از نمونه­های کاربرد کنایه که سبب تقویت نقش ادبی زبان شده است، می­توان به موارد زیر اشاره کرد:

هرچند گردن در کمند جذبه داشته است، [...]

(زرین­کوب، 1378: 728)

در این نمونه نیز، عبارت کنایی «گردن در کمند جذبه داشتن» به جای عبارتی چون «تسلیم و مطیع بودن» آمده است.

قضا بر سبلت او خنده زد.

(زرین­کوب، م1378: 728)

عبارت «بر سبلت او خنده زدن» کنایه­ای ادبی است که نویسنده­ آن را جایگزین عبارت «تمسخر کردن کسی» ساخته است. در 6 جمله از نمونۀ انتخاب­شده از خرمشاهی (1380) کنایه به­کار رفته است. در 3 جمله 2 کنایه وجود دارد؛ مجموعاً 9 بار کنایه در این بخش به­کار رفته است. برای نمونه‌:

حافظ [...] رند را [...] از صف نعال بیرون کشید و با خود هم­پیمان و هم­پیمانه کرد.

(خرمشاهی، 1380: ۲۷)

«از صف نعال بیرون کشیدن» کنایه از «خارج کردن از فرومرتبگی» است. این کنایۀ کهن‌گرایانه سبب تقویت نقش ادبی زبان می‌شود. «با خود هم­پیمان و هم­پیمانه کردن» احتمالاً کنایه از «همراه کردن» است. این کنایه مفهومی مبهم دارد و روشن نیست که مقصود نویسنده از آن چیست؛ به‌علاوه، حاوی تکراری ادبی نیز هست که نقش ادبی زبان را تقویت می‌کند.

۵ـ۳ـ۲. واژه­های مبهم

واژه­های مبهم آن دسته از واژگانی هستند که معیاری عینی برای آنها ارائه نمی­شود، مثل بسیاری از مواردی که شعر شاعری «زیبا»، «دقیق»، «شیرین» و مانند اینها خوانده می­شود. در نمونۀ انتخاب­شده از اثر مؤید شیرازی (1362) در 6 جمله کاربرد واژه­های مبهم دیده می‌شود. در 1 جمله 3 مورد و در 1 جمله 6 مورد؛ بدین‌ترتیب، 13 مورد از چنین اشکالی در متن مشاهده می­شود. در نمونۀ زیر 6 مورد مشاهده می­شود (مؤید شیرازی، 1362: 39):

• شاعر و نقاد و سخنور عربی­دان همیشه بهترین تمثیل، فنی­ترین استعاره، زیباترین تشبیه، کامل‌ترین تصویر، گویاترین عبارت و سخته­ترین ترکیب را در قرآن جسته است.

این جمله توصیفی است از جنبه­های مختلف قرآن بدون آنکه برای این توصیفات معیاری ارائه شود. معیار «بهترین تمثیل»، «فنی­ترین استعاره»، «کامل­ترین تصویر» و موارد دیگر چیست؟

در تمام نمونۀ انتخاب­شده از اثر پورنامداریان (1368)، فقط 1 بار واژۀ مبهم به­کار رفته است که این مورد در اینجا ذکر می‌شود (پورنامداریان، 1368: 84):

عشق الهی که [...] در ابتدا به­صورت رازونیازهای ساده و صمیمانه رابعة عدویه [...] خطاب به خداوند ظاهر شد [...].

در مورد «ساده» بودن «رازونیاز» می­توان گفت احتمالاً منظور نویسنده آن است که فاقد اصطلاحات و اشارات پیچیده صوفیانه است، اما معیار «صمیمانه» بودن آن مشخص نیست.

در نمونۀ انتخاب­شده از اثر زرین­کوب (۱۳۷۸)، در 7 جمله کاربرد واژه­های مبهم دیده می­شود. برای نمونه‌:

این معانی به الهیات صوفی که در مثنوی انعکاس دارد به طور بارزی رنگ صمیمانه می‌دهد.

(زرین­کوب، 1378: 724)

خود شیخ درتقریر این مذهب [...] تدقیقات لطیف کرده است.

(زرین­کوب، 1378: 736)

«صمیمانه» بودن «الهیات» و نیز، «لطیف» بودن «تدقیقات» اموری هستند که معیارهایی عینی برای شناسایی آنها وجود ندارد؛ بنابراین، نمی­توان دربارۀ صحت و سقم آنها داوری کرد.

در نمونۀ انتخاب‌شده از خرمشاهی (۱۳۸۰)، در 17 جمله واژه­های مبهم می­توان یافت. در 4 جمله 2 بار، در 2 جمله 3 بار و در 1 جمله 4 بار. در مجموع، 28 بار واژۀ مبهم به­کار رفته است. برای نمونه‌:

صورت ظاهر غزل­های آبدار و ایهام­پرورد خواجو و آب و رنگ آنها همانند غزل حافظ است.

(خرمشاهی، 1380: ۲۳)

بعضی شاعران هم از بس به ادبیات می­پردازند از لفظ و فخامت لفظ اسطوره
می­سازند نظیر خاقانی و کمال­الدین اصفهانی، بعضی هم معماهای موزون
می­سرایند و رسالت هنر را در مضمون­تراشی­های دور از ذهن می­دانند.

(خرمشاهی، 1380: ۲۶)

در جملۀ اول، مقصود از واژه‌های «آبدار» و «آب و رنگ»‌ در ارتباط با «غزل» روشن نیست. «فخامت» در همنشینی با «لفظ» و نیز «معماهای موزون» و «مضمون‌تراشی» همین وضعیت را دارند. دو مورد اخیر داوری ارزشی منفی نویسنده دربارۀ شعر سبک هندی است.

۵ـ۳ـ۳. حشو

مقصود از حشو آن دسته از کاربردهایی است که در آن دو واحد زبان در کنار هم قرار می­گیرند و هر دو تقریباً معنایی یکسان دارند و می­توان یکی را حذف کرد، بدون آنکه در انتقال موضوع خللی ایجاد شود. حشو فرایند انتقال موضوع را کُند می­کند.

در نمونۀ انتخاب­شده از مؤید شیرازی (1362)، در 13 جمله حشو دیده می­شود. در 3 جمله 2 مورد و در 1 جمله 3 مورد؛ یعنی مجموعاً 18 مورد کاربرد حشو در متن مشاهده می­شود. برای نمونه (مؤید شیرازی، 1362: 30):

جرأت و جسارت ندارد که جمله را تمام کند.

به تحقیق و تفحص در آثار استاد و نقد خرده­گیران سخنش می­پردازد.

مگر این بیت مضمونی حکمی و موعظه­آمیز ندارد؟

در همۀ این جملات، می­توان واژۀ دوم را حذف کرد، بدون آنکه خللی در انتقال معنا ایجاد شود.

در کل نمونۀ انتخاب­شده از اثر پورنامداریان (1368)، در 46 جمله کاربرد حشو دیده می­شود. در 7 جمله 2 مورد، در 5 جمله 3 مورد، در 2 جمله 4 مورد و در 1 جمله 6 مورد. مجموعاً 74 بار کاربرد موارد حشو­آمیز در متن دیده می­شود. نمونه­ای (پورنامداریان، 1368: 81) از این کاربردها در اینجا نقل می­شود:

در کتاب فیه مافیه، و در شرایط آگاهی و هشیاری، برای اینکه تصویری از لحظۀ فنا و استغراق را در حد فهم مخاطبان قرار دهد، [...] چون مرده­ای در کف غسال از هرگونه جنبش و حرکت بازمی­ماند؛ چون مخاطبی جز خود در نظر نیست، نه توضیح و تفسیری مطرح می شود [...].

هیچ دو واژه­ای که کاملاً هم­معنا باشند در زبان نیست، اما آنچه در این جستار «حشو» خوانده می­شود، بدون پرداختن به کارکرد بلاغی حشو یا اقسام آن، آن دسته از کاربردهایی است که می­توان یکی از واژه­ها، گروه‌ها، یا بندها را از جمله حذف کرد به­سبب آنکه واژه، گروه، یا بند دیگری معنایی بسیار نزدیک با آن دارد. واژه­هایی چون «توضیح» و «تفسیر» در فرهنگ­های لغت تفاوت­های معنایی دارند، اما در بافت این متن به­نحوی به­کار رفته­اند که دارای معنایی یکسان هستند. «فنا» و «استغراق» در فرهنگ اصطلاحات صوفیه معناهای متفاوتی دارند، اما در این متن می­توان یکی را حذف کرد.

در نمونۀ انتخاب­شده از زرین­کوب (۱۳۷۸)، در 167 جمله حشو دیده می­شود. در 56 جمله 2 مورد، در 20 جمله 3 مورد، در 14 جمله 4 مورد و در 3 جمله 6 مورد؛ مجموعاً 320 مورد کاربرد حشو در متن مشاهده می­شود. برای نمونه­:

وقتی مولانا در مثنوی از کسانی که حرف درویشان و نکتۀ عارفان را بر خود می­بندند انتقاد می­کند، بدون‌شک نظر به اشخاص معلوم معین ندارد و با این تعریض­ها می­خواهد مخاطب را به وجود دام­ها و فریب­هایی که در راه هر طالب عاشق هست متوجه نماید.

 (زرین­کوب، 1378: 700)

در نمونۀ انتخاب­شده از خرمشاهی (۱۳۸۰) در 33 جمله کاربردهای حشوآمیز مشاهده می­شود. در 4 جمله 2 بار؛ یعنی درمجموع 37 بار حشو در متن بررسی­شده به­کار رفته است. در ادامه چند نمونه ذکر می‌شود:

حافظ در جامۀ رند و رندی شخصیتی می­سازد پادزهر تکلف و تقشف، پادزهر ریو و ریا و سراپا امیدوار و پاکباز [...]

(خرمشاهی، 1380: ۲۷)

لذا بی­آرام می­شود و امن و آرام دروغین مدعیان را بر باد می­دهد و نقاب­های تزویر و ریا را می­درد.

 (خرمشاهی، 1380: ۳۱)

۵ـ۳ـ۴. داوری ارزشی

مقصود از داوری ارزشی کاربردهایی است که در آن نویسنده بدون آنکه دلیلی ذکر کند، از شخصیت، اثر، یا اندیشه­ای دفاع می­کند یا آن را تخطئه می­کند. این قبیل داوری­ها با هدف پژوهش علمی که پژوهشی بی‌طرف دربارۀ موضوع موردبحث است، مغایرت دارد (ر. ک. سروش، 1373: ۵۵ـ۴۹؛ سروش،‌ 1368). این داوری‌ها گاه موضع‌گیری ایدئولوژیک نویسنده را در تحقیقی نشان می‌دهد که بنای آن بر چنین موضع‌گیری‌ای نیست. بلومفیلد[46] (1935: 502-503) بر این نکته تأکید می‌کند که علم عینی است و جنبۀ درونی و ذهنی نویسنده در متن علمی جایی ندارد.

در بعضی رویکردهای مطالعاتی مانند تحلیل گفتمان انتقادی[47] محقق به‌سود گروه‌های تحت‌تبعیض موضع می‌گیرد (ر. ک. یورگنسن و فیلیپس، 1392: 114ـ 115؛Fairclough, 2010: 11) اما این موضع‌گیری با آنچه در پژوهش‌های ادبی مشاهده می‌شود متفاوت است. از همین رو، می‌بینیم که مطالعۀ دقیق متون زبانی بدون آنکه گرایش ایدئولوژیک محقق در آن تأثیر بگذارد، در پژوهش‌های این حوزه مشاهده می­شود (ر. ک. Bloor & Bloor, 2018). حتی محقق گاه با خودافشاگری نشان می‌دهد که ممکن است هویت او در تحلیلش تأثیر گذاشته باشد (برای نمونه، ر. ک. Flowerdew, 2018: 175).

در 8 جمله از نمونۀ انتخاب­شده از مؤید شیرازی (1362) می­توان داوری ارزشی مشاهده کرد. در 1 جمله 2 مورد، در 1 جمله 3 مورد و در 1 جمله 4 مورد. در مجموع، 14 بار چنین توصیفاتی در متن مشاهده می­شود. برای نمونه (مؤید شیرازی، 1362: 29):

این سعدی است که [...] چنین بی­روی­و­ریا لب به سخن می­گشاید و آن­گاه با شجاعتی که نتیجه این امانت روحی و استغنای طبع است به حماسه می­پردازد.

نویسنده همانند کسی که شیفتۀ سعدی است سخن گفته است. این قبیل کاربردها ممکن است مانع از داوری منصفانه و عینی دربارۀ موضوع پژوهش شود. مخصوصاً چون هدف از این بخش از اثر مؤید شیرازی بررسی آن است که آیا سعدی واقعاً به سرقت ادبی از آثار پیشینیان دست زده است یا خیر و ممکن است خواننده این شیفتگی را مانع از داوری منصفانه بداند.

در 3 جمله از نمونۀ انتخاب­شده از اثر زرین­کوب (۱۳۷۸) داوری ارزشی مشاهده
می­شود. برای نمونه:

ملحد دهری که حدوث عالم را انکار می­کند به این حجت می­خواهد خود را از قید شریعت که حدود و احکام الهی را بر وی الزام می­کند آزاد نماید، اما دعوی وی از کوته‌نظری و قصور ادراک ناشی است؛ و حال وی به کرم و پشه‌ای می­ماند که نمی­توانند تصور کنند باغ و درختی هم که آنها در آنجا هستند مثل خود آنها وجودشان فانی و حادث است.

 (زرین­کوب، 1378: 734ـ 735)

درست است که این اثر شرح مثنوی معنوی است و در آن مواضع مولانا دربارۀ مسائل مختلف بررسی می‌شود، اما اصول نگارش علمی اقتضا می‌کند که خود نویسنده در این موضع‌گیری‌ها مشارکت نداشته باشد.

در نمونۀ انتخاب‌شده از خرمشاهی (۱۳۸۰)، در 26 جمله این اشکال هست. در 4 جمله 2 مورد و در 1 جمله 3 مورد. مجموعاً، 32 بار در متن بررسی‌شده داوری ارزشی قابل­مشاهده است. نمونه‌ای از این موارد در اینجا ذکر ‌می‌شود:

ادب­شناسان در بیان عظمت نبوغ­آسای حافظ داد سخن داده­اند و با شور و شیدایی هرچه­تمام­تر هیچ نکته­ای فروگذار نکرده­اند، مگر همین یک نکته را که وجوه امتیاز و عظمت حافظ چیست.

(خرمشاهی، 1380: ۲۳)

وقتی نویسنده «عظمت» حافظ را مفروض می‌گیرد و این را آشکارا بیان می‌کند، خواننده نمی‌تواند دربارۀ اینکه آیا واقعاً شعر حافظ برتر از شعر شاعران دیگر است یا شهرت حافظ صرفاً اتفاقی بوده است داوری او را منصفانه تلقی کند.

۶. بحث و نتیجه‌گیری

نتایج به‌دست‌آمده بیانگر آن است که کاربرد زبان علم در آثار تحقیقی ذکرشده دارای اشکالاتی مانند قاعده‌کاهی معنایی، قاعده‌کاهی زمانی، قاعده‌کاهی سبکی، قاعده‌افزایی، نقل از متون ادبی برای تقویت نقش ادبی زبان، تشبیه، کنایه، واژه‌های مبهم، حشو و داوری ارزشی است. در اثر پورنامداریان (۱۳۶۸) کنایه و داوری ارزشی مشاهده نمی‌شود.

در جدول 6ـ1 بسامد کاربرد هر یک از اشکالات ثبت شده است. در ردیف اول مقابل هر اثر جملاتی که دارای این اشکالات هستند، مشخص شده است؛ یعنی اگر در یک جمله 4 بار قاعده­کاهی معنایی به کار رفته باشد، فقط 1 بار محاسبه شده است. در ردیف دوم، مجموع همۀ اشکالات، بدون توجه به جمله، قابل­مشاهده است. 45 جمله از 83 جمله در اثر مؤید شیرازی (1363)، 73 جمله از 159 جمله در اثر پورنامداریان (1368)، 342 جمله از 377 جمله در اثر زرین‌کوب (1378) و 86 جمله از 153 جمله در اثر خرمشاهی (1380) دارای اشکالاتی در کاربرد زبان علم هستند.

در نمودار 6ـ1 درصد جملات بدون اشکال و دارای اشکال براساس اصول کاربرد زبان علم مشاهده می‌شود.

 

 

جدول 6ـ1. تعداد هر اشکال در جملات و در مجموع اشکالات در کتاب‌های برگزیدۀ سال جمهوری اسلامی از 1360 تا 1370

اشکالات   آثار		قاعده‌کاهی معنایی	قاعده‌کاهی زمانی	قاعده‌کاهی سبکی	قاعده‌افزایی	نقل از متون ادبی با هدف تقویت نقش ادبی	تشبیه	کنایه	واژه‌های مبهم	حشو	داوری ارزشی
نگاهی تازه به سعدی	جمله	۱۷	۱۳	۲	۰	۴	۲	۱۷	۶	۱۳	۸
	مجموع	۳۱	۱۸	۲	۰	۴	۲	۲۳	۱۳	۱۸	۱۴
رمز و داستان‌های رمزی	جمله	۱۳	۲۳	۰	۲	۴	۳	۵	۱	۴۶	۰
	مجموع	۲۳	۲۷	۰	۲	۴	۳	۶	۱	۷۴	۰
سر نی	جمله	۴۷	۱۸۲	۲	۲۷	۱۵	۱	۲۱	۷	۱۶۷	۳
	مجموع	۶۹	۲۷۸	۲	۳۳	۱۹	۱	۳۱	۷	۳۲۰	۳
حافظ‌نامه	جمله	۱۶	۶	۷	۱۱	۱۲	۴	۶	۱۷	۳۳	۲۶
	مجموع	۲۴	۹	۸	۱۱	۱۲	۴	۹	۲۸	۳۷	۳۲

نمودار 6ـ1. درصد جملات بدون اشکال و دارای اشکال در کتاب‌های برگزیدۀ سال جمهوری اسلامی از 1360 تا 1370

 

اشکالات مختلفِ شناسایی­شده مکرراً در این آثار مشاهده می­شود و نمی­توان این قبیل کاربردها را مواردی استثنایی و کم­اهمیت دانست. بسیاری از این کاربردها نقش ادبی زبان را تقویت می­کند؛ یعنی با کاربردهایی مانند انواع قاعده­کاهی­ها و قاعده افزایی زبانِ اثر علمی به گونۀ ادبی شباهت پیدا می­کند. علاه­براین، بسیاری از این اشکالات در فرایند انتقال پیام، که در نگارش علمی باید با صراحت و سرعت منتقل شود، اخلال ایجاد می‌کنند، مانند حشو و واژه­های مبهم. این قبیل کاربردهای موجود در آثار تألیف­شده دربارۀ آثار ادبی، که جنبه­هایی مهم از فرهنگ ایران هستند، سبب می­شود که این گزارش­های علمی از غرض خود، که شناساندن این آثار ادبی برجسته به مخاطبان مختلف است، تا حدودی فاصله بگیرند.

 

 

 

[1]. automatic language

[2]. Halliday, M. A. K.

1. «گفتمان» (discourse) در رویکرد هلیدی همان متن است که در بافت موقعیتی و بافت اجتماعی ـ فرهنگی در نظر گرفته و مطالعه می‌شود (Halliday & Webster, 2009: 247).

[4]. polysemic

[5]. sign

[6]. unmotivated

[7]. arbitrary

[8]. conventional

[9]. motivated

[10]. non-arbitrary

[11]. non-conventional

[12]. structural

[13]. functional

[14]. semiotic

[15]. signifier

[16]. signified

[17]. signification

[18]. sender

[19]. receiver

[20]. context

[21]. channel

[22]. message

[23]. code

[24]. emotive

[25]. conative

[26]. referential

[27]. phatic

[28]. poetic

[29]. metalinguistic

[30]. foregrounding

[31]. deviation

[32]. parallelism

[33]. phonological deviation                                                                 

[34]. lexical deviation

[35]. syntactic deviation

[36]. semantic deviation       

[37]. graphological deviation

[38]. stylistic deviation                                                                         

[39]. historical deviation

[40]. dialectical deviation

[41]. theoretical saturation

[42]. analytic induction

[43]. archaism

[44]. inflectional morpheme

[45]. communication efficiency

[46]. Bloomfield, L.

[47]. Critical Discourse Analysis (CDA)

تعداد مشاهده مقاله: 474

تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 290