ساخت آغازگری جملات امری در زبان فارسی

1. مقدمه

در دستور نقش‌گرای نظام‌مند^[1] هلیدی[2]، زبان نظامی معنادار و پویا است که نه فقط به شکل مجموعه‌ای از قواعد نحوی، بلکه به عنوان سازوکاری برای تحقق اهداف ارتباطی انسان‌ها در بافت اجتماعی و فرهنگی دیده می‌شود. بر اساس این دیدگاه، هر بند همزمان سه کارکرد یا فرانقش[3] را محقق می‌کند؛ یکی فرانقش تجربه‌ای[4] که بازنمایی‌ای از تجربه را به دست می‌دهد؛ دومی فرانقش بینافردی[5] که تعاملات اجتماعیِ میان مشارکین و شیوۀ سامان‌دهی پیام را رقم می‌زند و سومی، فرانقش متنی[6] که سازمان‌دهی و انسجام‌بخشی به پیام را صورت‌بندی می‌کند. در این رویکرد با بررسی هر بند و مطالعۀ نقش‌ها و فرانقش‌ها می‌توان تصویری از بافت حاکمِ بر آن جملات و بندها را به دست داد.

در دستور نقشگرای نظام‌مند و در فرانقش متنی، آغازگر[7] به عنوان نخستین سازۀ جمله و در شرایطی که یکی از اجزاء تجربه (یعنی فرایند^[8]، مشارک^[9] یا افزودۀ حاشیه‌ای^[10]) باشد به‌عنوان نقطۀ عزیمت پیام، هدایت مخاطب و سامان‌دهی گفتمان پیش‌رو را برعهده می‌گیرد و از سوی دیگر، پیوند با گفتمان قبل و حفظ انسجام متن را رقم می‌زند. به این ترتیب، ساخت آغازگریِ مطرح در فرانقش متنی، ابزاری تحلیلی است که برای شناسایی جریان اطلاعات در جمله و متن ایفای نقش می‌کند (Halliday & Matthiessen, 2014: 120).

ایدۀ مطرح در خصوص فرانقش متنی این است که گوینده یا نویسنده در هر بند و در هنگام تولید متن، تصمیم می‌گیرد تا بخشی از تجربه را در جایگاه آغازگر قرار دهد و در ادامۀ بند، توضیحی در خصوص آن آغازگر به دست بدهد. بر این اساس، با توجه به نگاه گوینده، آغازگر جمله از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و در جایگاه بررسی مناسبات زبانی بیانگر تصمیم گوینده در ساختاربندی زبان بر اساس روابط بافتی و کلامی است. به همین دلیل، شناخت دقیق آغازگر در زبان‌شناسی نقش‌گرا، نه تنها برای تحلیل ساختار جمله، بلکه برای فهم نحوۀ سازمان‌دهی اطلاعات در بافت‌های مختلف (رسمی، محاوره‌ای، ادبی و ...) ضروری می‌نماید.

در بررسی ساخت آغازگری و تعیین آغازگر، در گام اول نخستین سازۀ جمله مورد بررسی و ارزیابی قرار می‌گیرد. اگر در چینش اجزای جمله، نخستین سازه یا سازه‌های نخستین بند، بخشی از تجربه نباشند، تحلیلگر در جستجوی آغازگر، سازه به سازه پیش می‌رود تا بالاخره به یکی از اجزاء تجربه یعنی « فرایند»، «مشارک» یا «افزودۀ حاشیه‌ای» برسد. با توجه به امکان تغییر در چینش سازه‌ها، به‌خصوص در زبان‌های با ترتیب آزاد یا نسبتاً آزاد، جایگاه آغازگر تجربی می‌تواند تغییر کند و این تغییر، معنی‌ها و تأثیرات کلامی گوناگونی ایجاد نماید. 

در همین راستا، آغازگرها از نظر پیروی از الگوی معمول یا انحراف از آن به دو دستۀ نشاندار[11] و بی‌نشان[12] تقسیم می‌شوند. آغازگر بی‌نشان همان سازه‌ای است که در ساختار معمول و متداول زبان در ابتدای جمله می‌آید و معمولاً نشان‌دهندۀ وضعیت «پیش‌فرض» سازمان پیام است. در مقابل، آغازگر نشاندار با جابه‌جایی یا انتخاب غیرمعمول سازه‌ها به دست می‌آید و غالباً بار معنایی یا گفتمانی ویژه‌ای را منتقل می‌کند.

در زبان انگلیسی، الگوی آغازگر بی‌نشان بر حسب نوع جمله متفاوت است. در جملات خبری،  فاعل به‌عنوان مشارک، آغازگر بی‌نشان جمله است. در جملات امری، فعل در جایگاه آغازگر قرار می‌گیرد و در جملات پرسشی بله ـ خیر، ترکیب فعل کمکی و فاعل، آغازگر بی‌نشان را رقم می‌زند و در نهایت، در جملات پرسشی پرسش‌واژه‌ای، خود پرسش‌واژه آغازگر بی‌نشان جمله است (Thomson, 2014: 148-152).

در زبان فارسی، پژوهش‌های موجود نشان می‌دهند که در اغلب ساخت‌ها، آغازگر بی‌نشان الگویی مشابه جملات خبری دارد؛ یعنی در بسیاری موارد، نخستین سازۀ جمله همان مشارک اصلی (اغلب فاعل یا مفعول) است و فعل هم تابع الگوی فعل‌پایانی در زبان فارسی است. با این حال، مسئلۀ آغازگر و ساخت آغازگری در جملات امری زبان فارسی کمتر مورد بررسی دقیق قرار گرفته است. در این زمینه دو پرسش اصلی قابل‌طرح است: نخست اینکه آیا الگوی آغازگری در جملات خبری به جملات امری زبان فارسی نیز تسری می‌یابد و دیگر آنکه آیا همانند زبان انگلیسی، در زبان فارسی نیز، فرایند می‌تواند به‌عنوان بخشی از تجربه، آغازگر بی‌نشان جمله امری باشد؟

بر همین اساس و برای پاسخ به این پرسش‌ها، در این پژوهش می‌کوشیم تا ترتیب سازه‌ها در جملات امری را مورد توجه قرار دهیم و بر اساس معیار فراوانی و با مطالعه‌ای پیکره‌بنیاد[13]، آغازگر بی‌نشان جملات امری زبان فارسی را مشخص نماییم. بدیهی است در جستجوی آغازگر بی‌نشانِ جملات امری تمایلات دیگرِ چینش سازه‌ها در این گروه از جملات، در زبان فارسی مشخص می‌شود. در همین راستا، باید یادآور شد که نخستین سازۀ جمله همیشه یکی از اجزای تجربه یعنی «فرایند»، «مشارک» یا «افزودۀ حاشیه‌ای» نیست. در چنین مواردی، بررسی جمله تا رسیدن به اولین جزء تجربه ادامه می‌یابد و آن سازه به همراه بخش‌های پیشین، آغازگر جمله محسوب می‌شود و در صورتی که در زبان پربسامدترین الگو باشد، به عنوان آغازگرِ بی‌نشان شناسایی می‌شود.

نکتۀ مهم دیگری که در این پژوهش مورد توجه قرار می‌گیرد تمایل غالب زبان‌ها به حذف فاعل در جملات امری است، فارغ از اینکه این زبان‌ها ضمیرانداز[14] باشند یا
نباشند. بر این اساس، در پژوهش حاضر حذف فاعل به عنوان الگویی بی‌نشان (همانند دیگر زبان‌‌ها) برای زبان فارسی مفروض دانسته می‌شود و سپس، بررسی ترتیب باقی
سازه‌ها در الگوی بی‌نشان جملات امری و در ارتباط با مفهوم آغازگری مورد توجه قرار می‌گیرد.

 

 

2. پیشینۀ پژوهش

پیشینۀ مطالعات مرتبط با ترتیب سازه‌ها با بررسی‌های رده‌شناختی و نام‌هایی چون گرینبرگ[15] (1963; 1974)، درایر[16] (1992)، بایبی[17] (2002) و مانند آنها گره خورده است. در این بررسی‌ها، تعیین ترتیب سازه‌ها در زبان‌های مختلف بر اساس مؤلفه‌های رده‌شناختی و همچنین تبیین و چرایی وقوع انواع توالی‌های زبانی با استدلال‌های مختلف مورد بحث قرار گرفته است. در دستورهای نقش‌گرا، انگیزه‌های کلامی مبین انتخاب و جابه‌جایی سازه‌ها، نه صرفاً بر پایۀ محدودیت‌های نحوی، بلکه در پیوند با بافت، سازمان اطلاعاتی جمله و نیازهای ارتباطی گوینده تحلیل می‌شوند. به بیان دیگر، در این رویکردها، ترتیب اجزاء جمله نه به‌عنوان پدیده‌ای ثابت و تغییرناپذیر، بلکه به‌منزلۀ ابزاری برای برجسته‌سازی عناصر خاص، ایجاد پیوستگی گفتمانی و هدایت توجه مخاطب تلقی می‌شود.

مطالعات پیشین در حوزۀ ترتیب سازه‌ها و ساخت آغازگری در زبان فارسی، اغلب بر جملات خبری یا پرسشی متمرکز بوده و کمتر به جملات امری پرداخته‌اند. این پژوهش‌ها بررسی توالی سازه‌ها را با اهداف مختلف صورت داده‌اند. دبیرمقدم و شریفی (1384)، رضایی و طیب (1385) و طباطبائی و مدرسی (1396) ترتیب سازه‌های زبان فارسی را در ارتباط با عوامل گفتمانی بررسی می‌کنند و بیان می‌دارند که در کنار توالی غالب سازه‌ها در زبان فارسی، توالی‌های نشاندار دیگری وجود دارند که با انگیزه‌های گفتمانی و برجسته‌سازی اطلاعات صورت‌بندی می‌شوند. این یافته‌ها اهمیت بافت و نقش اطلاعاتی را در شکل‌گیری ترتیب اجزاء جمله برجسته می‌کند.

میرزائی (1398) با تحلیل داده‌های برگرفته از پیکرۀ وابستگی زبان فارسی، به بررسی ترتیب سازه‌ها در جملات پرسشی پرسش‌واژه‌ای پرداخته است. در زبان فارسی برای ساخت جملات پرسشی‌ پرسش‌واژه‌‌ای نیازی به حرکت ‌یییافته‌های پرسش‌واژه به آغاز جمله نیست و پرسش‌واژه می‌تواند در جایگاه‌هایی غیر از ابتدای جمله نیز ظاهر شود. بر این اساس، برخلاف زبان انگلیسی که سازۀ پرسش‌واژه همواره آغازگر جمله است، الگوی ساخت آغازگری در زبان فارسی به گونۀ دیگری رقم می‌خورد. میرزائی در این بررسی نشان می‌دهد که دو الگوی غالب در این گروه از داده‌ها وجود دارد. در گروهی از پرسش‌واژه‌ها مانند «چگونه»، «چرا» و «چطور»، خود این پرسش‌واژه‌ها به‌عنوان افزودۀ حاشیه‌ای در جایگاه آغازگر می‌آیند؛ در حالی که در جملات حاوی پرسش‌واژه‌های دیگر مانند «چه»، «کجا» و «کدام»، ساخت آغازگری در حالت بی‌نشان همانند جملات خبری است.

مولایی کوهبنانی و همکاران (1401) در چارچوب دستور نقش‌گرا ـ گفتمانی، مدلی پویا برای توجیه ترتیب سازه‌ای بند در زبان فارسی ارائه دادند. این مدل بر آن است که جایگاه سازه‌ها از پیش مشخص نیست، بلکه بر اساس لایۀ تولید، نقش معنایی و عناصر بالادستی تعیین می‌شود. آنها چهار جایگاه مطلق (آغازی، دومین، میانی و پایانی) و جایگاه‌های نسبی را معرفی کردند که در مجموع امکان ۸۴ ترتیب سازه‌ای را فراهم می‌کند. آنها بر این باور هستند که آزادی ترتیب اجزاء در فارسی را می‌توان بدون فرض حرکت نحوی و صرفاً با تکیه بر نیت کاربردی گوینده توضیح داد.

برخی پژوهش‌های تاریخی نیز به بررسی ترتیب سازه‌ها در متون کهن پرداخته‌اند. نگینی (1399) ساخت اطلاع و ترتیب اجزای کلام را در متون نثر قرن هفتم هجری بررسی و تحلیل کرده و گلفام و برقعی (1402) نیز، همین موضوع را در متون قرن پنجم هجری بررسی کرده‌اند.

3. روش

داده‌های بررسی‌شدۀ این پژوهش از پیکرۀ وابستگی نحوی زبان فارسی (Rasooli et al., 2013) استخراج شده است. این پیکره حدوداً سی هزار جمله و نیم میلیون کلمه دارد و تمام داده‌ها به‌صورت دستی برای مقوله‌های دستوری کلمه و روابط وابستگی نحوی، برچسب‌گذاری شده است. یکی از ویژگی‌های مهم این پیکره وجود برچسب‌های ریز برای مقوله دستوری کلمه است. برای مثال، برای مقولۀ اسم ویژگی جانداری و شمار به‌عنوان برچسب ریز مشخص و تعیین شده است. همچنین، در خصوص مقولۀ دستوری فعل، انواع ویژگی‌های دستوری مانند جهت[18]، وجه[19] و زمان[20] برای تمامی افعال پیکره مشخص شده است.

برای استخراج داده‌‌های این پژوهش ابتدا با توجه به برچسب مقوله دستوریِ «فعل»، فعل‌های پیکره و سپس از میان آنها و بر اساس برچسب ریز با عنوان «وجه فعل» (وجه امری)، تعداد ۲۰۹۹ فعل امری در قالب جملاتی که حاوی این افعال هستند فهرست شد.

برای تحلیل دقیق، از میان کل داده‌ها، به‌ترتیب وقوع در پیکره و بدون گزینش یا حذف عمدی، کمی بیش از نیمی از جملات (1276 جمله) انتخاب شدند تا تحلیل به‌طور کامل بر پایۀ نمونه‌گیری طبیعی استوار باشد و هرگونه سوگیری در انتخاب داده‌ها به حداقل برسد. در این مجموعه، ترتیب سازه‌های هر جمله، به‌صورت موردبه‌مورد ثبت و شمارش شد.

در ثبت توالی‌ سازه‌ها در دادۀ پژوهش، هر جزء جمله بر اساس نقش نحوی‌اش با کدی مشخص علامت‌گذاری شد؛ به این صورت که «مف» برای مفعول صریح، «مفح» برای مفعول حرف‌اضافه‌ای، «ق» برای قید^[21]، «تم» برای تمیز و «ف» برای فعل به‌کار رفت.

نتیجۀ نخست بررسی، شناسایی و طبقه‌بندی توالی‌های فعل‌پایان موجود در داده‌ها بود که در جدول 1 ارائه شده است. در این توالی‌ها اگرچه فعل در جایگاه پایانی جمله قرار دارد، انواع مختلفی از توالی‌های پیش از فعل دیده می‌شود که در ادامه دربارۀ آن صحبت خواهد شد.

 

 

جدول 1: توالی‌های فعل‌پایان در جملات امری زبان فارسی

 

همچنین، توالی‌های فعل‌آغاز و جایگاه منادا در جملات امری به شرح جدول زیر در داده‌ها دیده شد.

جدول 2: توالی‌های فعل‌آغاز و جایگاه منادا در جملات امری

 

گفتنی است برخی ویژگی‌ها مانند بررسی حضور افزودۀ وجهیِ «لطفاً»، جایگاه فعل‌های «بیا» و «بیایید» یا «بگذار» و «بگذارید» در جملات امری و مواردی از این دست که با امکان جستجو در کل داده قابل‌احصا بود، در تمامی جملات امری پیکره، یعنی 2099 جمله، انجام شد.

4. یافته‌ها

هدف از پژوهش حاضر شناسایی و تعیین آغازگر بی‌نشان جملات امری در زبان فارسی است. سازه‌ای که در دستور نقش‌گرای نظام‌مند نقش مهمی در سازمان‌دهی متن و هدایت پیام برعهده دارد. از آنجا که در زبان انگلیسی، جملات امری به‌طور معمول و در حالت بی‌نشان با فعل آغاز می‌شوند و به همین دلیل فرایند به‌عنوان آغازگر بی‌نشان تلقی می‌شود، یکی از فرضیه‌های اولیه این پژوهش این است که شاید زبان فارسی نیز از الگویی مشابه پیروی کند. با این حال، حتی بدون نیاز به بررسی داده‌های پیکره، این فرضیه با چالش‌هایی جدی روبه‌رو است. مرور شهودی جملات امری در گفتار و نوشتار زبان فارسی و ذکر چند مثال نشان می‌دهد که برخلاف انگلیسی، رخداد فعل در آغاز جملات امری زبان فارسی به‌هیچ‌وجه غالب نیست.

فرض دیگر، که با  مرور و تأمل بر نمونه‌هایی از جملات امری شکل می‌گیرد، بر این مبنا استوار است که جملات امری زبان فارسی در اغلب موارد ساخت فعل‌پایان دارند. باوجوداین، انتظار می‌رود در برخی موارد به‌ویژه در جملاتی که دارای افعال حرکتی هستند، فعل بتواند آغازگر بی‌نشان جمله باشد.

بر پایۀ این پیش‌فرض‌ها، در ادامه ابتدا جایگاه فعل در داده‌های پیکره‌ای بررسی می‌شود و سپس، بر اساس نتایج این مرحله، به شناسایی و تحلیل آغازگر بی‌نشان در جملات امری زبان فارسی پرداخته خواهد شد.

4ـ1. جایگاه فعل در جملات امری زبان فارسی

بررسی دقیق جایگاه فعل در داده‌های این پژوهش نشان می‌دهد که در اکثریت قریب به اتفاق، یعنی در حدود 80 درصد از جمله‌های امری، فعل در جایگاه پایانی قرار می‌گیرد. این یافته در نمودار 1 به‌صورت خلاصه ارائه شده و نشان‌دهندۀ آن است که در ساخت امری زبان فارسی، الگوی فعل‌پایانی نه‌تنها غالب، بلکه از نظر آماری نیز کاملاً تثبیت‌شده است.

نمودار 1: جایگاه فعل در جملات  امری

 

همچنین، نتایج بررسی نشان می‌دهد که در حدود ده درصد از جملات امری، فعل در موقعیت آغاز جمله قرار می‌گیرد. بخش عمده‌ای از این گروه، شامل جملاتی است که در آنها متمم‌های بندی حضور دارند. به نظر می‌رسد علت این جایگاه‌یابی، همان پدیده‌ای باشد که در زبان‌شناسی با عنوان حرکت سازۀ سنگین به انتهای جمله شناخته می‌شود. در این ساخت‌ها، فعل در ابتدا می‌آید و متمم بندیِ طولانی پس از آن قرار می‌گیرد تا پردازش جمله برای شنونده آسان‌تر شود و همچنین، عنصر دستوریِ اصلی (فعل) بلافاصله در معرض توجه مخاطب قرار گیرد.

در پیکرۀ بررسی‌شده، تعداد 154 فعل شناسایی شد که دارای مفعول‌های بندی بودند و در جملات امری با الگوی فعل‌آغازی ظاهر شدند. فهرست زیر نمونه‌ای از این افعال را نشان می‌دهد:

سعی کنید، تلاش کنید، ثابت کنید، فراموش نکنید، فکر نکنید، مراقب باشید، بگویید، اجازه دهید، گمان نکنید، خیال نکنید، تصور نکنید، کاری نکنید، تظاهر نکنید، فرض کنید، باور کنید، اصرار کنید، بگذارید، یادتان باشد، توجه کنید، صبر کنید.

جملات زیر نمونه‌هایی از این الگو هستند که در آنها فعل امری در آغاز جمله قرار گرفته و متمم بندی پس از آن آمده است:

1. سعی کنید در این مورد هیچ گونه مسئولیتی را گردن نگیرید.
2. مراقب باشید در زمان استحمام داخل وان و کف حمام لیز نخورید.

علاوه بر این موارد، بررسی داده‌ها نشان می‌دهد که حدود 5/0 درصد از جملات امری (معادل تنها ۶ جمله)، حاوی افعالی هستند که متمم بندی ندارند، اما فعل در جایگاه آغازگر است. نمونه‌هایی از این دسته در ادامه آمده است:

3. برو وزارت علوم!
4. ارضا کن روحم را!
5. نکاح نکنید آن زن‌هایی را که پدران شما نکاح کرده‌اند.
6. تردید کن ای زاهد اگر اهل یقینی!

یکی از نکات جالب و قابل‌تأمل این بررسی، رفتار افعال حرکتی در جملات امری است. برخلاف پیش‌بینی اولیۀ پژوهش که انتظار داشت افعال حرکتی به‌دلیل ماهیت کنشی خود بیشتر در جایگاه آغاز جمله ظاهر شوند، داده‌ها نشان دادند که این دسته از افعال نیز در غالب موارد از الگوی فعل‌پایانی تبعیت می‌کنند. جملۀ 7 مثالی از این نمونه است:

7. به قدر کافی دورخیز کن و در آخرین لحظه بپر.

افزون بر الگوهای فعل‌پایان و فعل‌آغاز با شرحی که گفته شد، در باقی داده‌ها، یعنی حدود ده درصد از جملات امری، شاهد جملات تک‌سازه‌ای هستیم که تنها عضو جمله فعل است و هیچ سازۀ دیگری پیش یا پس از آن وجود ندارد. این ساخت‌ها معمولاً در گفتار دستوری کوتاه یا خطاب مستقیم کاربرد دارند:

8. احتیاط کن!
9. پایکوبی کنید.

برآیند این یافته‌ها که در نمودار 1 نیز بازتاب یافته، به‌روشنی نشان می‌دهد که در زبان فارسی، برخلاف زبان انگلیسی، فعل نمی‌تواند آغازگر بی‌نشان جمله‌های امری باشد. این تفاوت، ریشه در ساخت نحوی فعل‌پایان فارسی و تمایل آن به استفاده از سازه‌های غیرمحمولی (مانند مفعول یا قید) در جایگاه آغاز دارد.

اکنون پرسشی که همچنان بی‌پاسخ می‌ماند این است که آغازگر بی‌نشان جملات امری فعل‌پایان زبان فارسی بیشتر از کدام نوع سازه است؛ آیا این آغازگر عمدتاً یک مشارک است یا افزودۀ حاشیه‌ای؟ برای پاسخ به این پرسش توالی‌های فعل‌پایان در ادامه و در بخش بعدی با تمرکز بر جایگاه آغاز جمله بررسی می‌شوند.

در اینجا ذکر این نکته ضروری است که افعال دارای متمم بندی مورد اشاره در بالا، از نظر کارکردی همگی در یک دسته قرار نمی‌گیرند؛ برخی از این افعال فرایند (و فعل اصلی) هستند و برخی دیگر کارکرد فعل کمکی دارند. تحلیل تفاوت‌های معنایی و نحوی این دو دسته می‌تواند موضوع پژوهش مستقلی باشد، هرچند در بخش پایانی این مقاله، جایگاه برخی از افعال کمکی به‌اختصار بررسی خواهد شد.

4ـ2. توالی قید و مفعول‌ها در جملات امری

بررسی داده‌های پیکره آنطور که در نمودار 2 مشخص است، نشان می‌دهد که از این میان، جملات امریِ فعل‌پایان حدود ۸۰ درصد جملات را شامل می‌شوند، تعداد جملاتی که با قید (یا به تعبیر دقیق‌تر، افزودۀ حاشیه‌ای) آغاز می‌شوند، تقریباً دو برابر جملاتی است که مفعول صریح یا مفعول غیرصریح (به‌عنوان مشارک) را در جایگاه آغازین جمله قرار می‌دهند.

در جملات زیر به ترتیب سازۀ «برای چاق بودنتان»، «برای سرانداختن قسمت آزاد نخ» و «در صورت داشتن هر سؤالی» به‌عنوان افزودۀ حاشیه‌ای در ابتدای جمله ظاهر شده و جایگاه آغازگر را اشغال کرده‌اند:

10. برای چاق بودن ژنتیک را بهانه نکن.
11. برای سرانداختن قسمت آزاد نخ را با دست پیچ بده.
12. در صورت داشتن هر سؤالی که در این بخش ذکر نشده، به ما ایمیل بزنید.

بر اساس این نتایج می‌توان گفت که آغازگر بی‌نشان در جملات امری فعل‌پایان، اغلب یک افزودۀ حاشیه‌ای است. البته باید توجه داشت که این الگو عمدتاً در شرایطی دیده می‌شود که هر سه سازۀ مفعول، قید و فعل (یا به تعبیر نقشی، مشارک، افزودۀ حاشیه‌ای و فرایند) در جمله حاضر باشند. این وضعیت تنها حدود ۲۰ درصد داده‌ها را تشکیل می‌دهد. در مقابل، در ۱۰ درصد جملات تنها سازۀ موجود در جمله «فعل» است و در حدود ۷۰ درصد جملات، توالی‌های دیگری مانند «مف + مفح + فعل»، «مفح + مف + فعل»، «مف + فعل»، «مفح + فعل»، «قید + فعل»، «فعل + بند» یا «منادا + فعل» و موارد مشابه دیده می‌شود.

نمودار 2: توالی سازه‌ها در جملات امری حاوی قید و مفعول

 

4ـ3. ترتیب قید و مفعول صریح در مقابل قید و مفعول غیرصریح

همان‌طور که در بخش پیشین اشاره شد، در جملات امری‌ای که هر سه سازۀ مفعول، قید و فعل حضور دارند، تمایل غالب بر این است که افزودۀ حاشیه‌ای در جایگاه آغازین جمله قرار گیرد. در این بخش، اصطلاح «مفعول» به‌عنوان واژه‌ای پوششی برای هر دو نوع مفعول صریح و مفعول غیرصریح (یا به بیان دیگر، مشارک) به‌کار رفته است.

با این تعریف، یکی از جنبه‌های قابل‌بررسی، تفاوت جایگاه مفعول صریح و مفعول غیرصریح در مقایسه با قید است؛ به این معنا که کدام‌یک از این دو نوع مفعول، در حضور قید، تمایل بیشتری به قرار گرفتن در جایگاه آغازگر دارد.

داده‌های نمودار 3 نشان می‌دهد که در جملات امری حاوی مفعول صریح و قید، تمایل نسبی بر اشغال جایگاه آغازگر حدود ۶۰ به ۴۰ به نفع قید است. یعنی در 60 درصد موارد افزودۀ حاشیه‌ای در جایگاه آغازگر و در 40 درصد موارد مفعول صریح در جایگاه آغازگر است. این در حالی است که در جملات امری حاوی قید و مفعول غیرصریح (مفعول حرف‌اضافه‌ای)، این تمایل به‌طور قابل‌توجهی افزایش یافته و در اغلب موارد، قید در جایگاه آغاز جمله قرار می‌گیرد.

نمودار 3: ترتیب قید و مفعول صریح در مقابل توالی قید و مفعول غیرصریح

 

مثال‌های 13 و 14 نمونه‌‌ای از جملاتی هستند که در آنها مفعول صریح و مفعول غیرصریح بر قید جمله پیشی گرفته‌اند و به جای آن در جایگاه آغازگر قرار دارند.

13. مردم را تنها بر اساس رفتارهایشان داوری نکن.
14. از نبوغ و ارادۀ خود عاقلانه بهره‌گیری کن ... .

4ـ4. توالی مفعول صریح و غیرصریح در جملات امری

از دیگر الگوهای قابل‌بررسی در جملات امری زبان فارسی، ترتیب قرارگیری مفعول صریح و مفعول غیرصریح به‌عنوان مشارک در جایگاه آغازگر است. این بررسی به شرایطی محدود می‌شود که قید در جمله حضور نداشته باشد.

همان‌طور که نمودار 4 نشان می‌دهد، در جملات امری موجود در پیکرۀ این پژوهش که شامل سه سازۀ مفعول صریح، مفعول غیرصریح و فعل هستند، ترتیب غالب آن است که مفعول صریح در جایگاه آغازگر قرار گیرد و پس از آن مفعول غیرصریح بیاید.

نمودار 4: ترتیب مفعول صریح و مفعول حرف‌اضافه‌ای در جملات امری

 

جملۀ (۱۵) نمونه‌ای از تقدم مفعول صریح بر مفعول غیرصریح را نشان می‌دهد، در حالی که جملۀ (۱۶) عکس این ترتیب را دارد:

15. ادارۀ سینما را به بخش خصوصی واگذار کنید.
16. به سیاستمداران تخم‌‌مرغ پرت نکنید.

4ـ5. ترتیب سازه‌ها در جملات امری حاوی منادا

حضور منادا یکی از ویژگی‌های رایج جملات امری است. از دیدگاه ساختاری، می‌توان منادا را معادل فاعلی دانست که در بسیاری از جملات امری به‌صورت محذوف ظاهر می‌شود. پرسش مهم این است که در شرایطی که منادا در جمله حضور دارد، توالی سازه‌ها از چه الگویی تبعیت می‌کند.

بر اساس داده‌های نمودار 5، در جملات امری حاوی منادا، تمایل غالب بر آن است که منادا در جایگاه آغازین جمله قرار گیرد و فعل در پایان ظاهر شود.

 

 

نمودار 5: جملات امری حاوی منادا

 

گفتنی است این جملات گاه تنها از دو سازۀ «منادا» و «فعل» تشکیل شده‌اند و گاه علاوه بر این دو، مفعول یا قید نیز دارند. در هر دو حالت، الگوی غالب ثابت است؛ یعنی منادا در ابتدای جمله و فعل در انتهای آن قرار می‌گیرد. نمونه‌های (۱۷) تا (۱۹) مثال‌هایی از این ترتیب را نشان می‌دهند:

17. یاران شما را به خدا به عشق بی‌وفایی نکنید.
18. ای اهل ایمان با یاران شیطان پیکار کنید.
19. بچه‌ها تنبلی نکنید!

در داده‌های پژوهش، از مجموع ۴۱ مورد وقوع منادا، تنها در سه جمله، منادا در جایگاه پایانی و فعل در آغاز جمله آمده است، مانند نمونه‌های زیر:

20. تردید کن ای زاهد اگر اهل یقینی!
21. برخیز ای موسی!

از آنجاکه منادا در جملات به دو صورت به کار می‌رود؛ یعنی می‌تواند با نشانۀ ندا و یا بدون آن همراه باشد، اینجا می‌توان بررسی دیگری را هم مورد ملاحظه قرار داد. در پیکرۀ دادگان نحوی زبان فارسی نشانه ندا به‌عنوان یک برچسب صرفی و در لایۀ تعیین مقوله دستوری کلمه مشخص شده است. از این رو، بدون بررسی موردبه‌مورد می‌توان جملات امری که دارای نشانۀ ندا هستند را جستجو و بررسی کرد.

بررسی داده‌ها نشان می‌دهد که از مجموع ۲۰۹۹ جملۀ امری این پیکره، در ۵۷ جمله منادا با نقش‌نمای ندا (ای، یا، ـ ا) همراه است. در تمام این موارد، به‌جز دو نمونۀ (۲۰) و (۲۱) که پیش‌تر ذکر شد، منادا در ابتدای جمله و فعل در انتهای آن قرار گرفته است.

4ـ6. ترتیب برخی سازه‌های دیگر

برخی ویژگی‌های خاص در جملات امری مانند حضور افزودۀ وجهی «لطفاً»، جایگاه افعال کمکی «بیا» و «بیایید» و همچنین، «بگذار» و «بگذارید» با جست‌وجوی مستقیم در کل پیکره قابل‌استخراج هستند. از این رو، بررسی توالی سازه‌ها در جملات امری حاوی این گروه از اقلام زبانی، در تمامی ۲۰۹۹ جملۀ امری پیکره انجام شده است.

4ـ6ـ1. حضور افزودۀ وجهی «لطفاً»

افزودۀ وجهی «لطفاً» از آن دسته سازه‌هایی است که از منظر نقش‌گرایی، بخشی از تجربۀ جمله محسوب نمی‌شود و در نتیجه آغازگر جمله به‌شمار نمی‌آید. با این حال، موقعیت آن در جمله به‌ویژه در ایجاد آغازگرهای چندبخشی قابل‌توجه است.

در کل پیکره، تعداد ۲۹ جملۀ امری حاوی افزودۀ «لطفاً» شناسایی شد. نتایج بررسی نشان می‌دهد که در اکثریت این موارد، «لطفاً» در ابتدای جمله قرار گرفته و تنها در دو جمله، این افزوده در موقعیت غیرآغازی ظاهر شده است. در مثال‌های (22) و (23) به‌ترتیب حضور افزودۀ «لطفا» در جایگاه غیرآغاز و در مثال بعدی، در جایگاه آغاز مشخص شده است.

22. برای سفارش شیرینی یزدی لطفاً لیست سفارشتان را به ایمیل زیر ارسال نمایید.
23. لطفاً رسید دریافتی را به قبض مربوطه ضمیمه بکنید.

4ـ6ـ2. جایگاه افعال کمکی «بیا» و «بیایید»

این افعال نیز به‌دلیل نقش کمکی و عدم ایفای نقش به‌عنوان فرایند اصلی، آغازگر محسوب نمی‌شوند؛ اما جایگاه آنها در جملات امری قابل‌بررسی است.

              از مجموع ۳۰ جملۀ امری دارای «بیا» یا «بیایید»، ۶ جمله با منادا آغاز شده‌، یک جمله با قید آغاز و تعداد ۲۳ جمله مستقیماً با «بیا» یا «بیایید» شروع شده‌اند و در تمامی این ۳۰ جمله، فعل اصلی جمله در انتها قرار گرفته است.

نمونه‌های 24 تا 26 وقوع این افعال را در آغاز، نمونۀ 27 وقوع منادا را در آغاز و نمونۀ 28 وقوع قید را در آغاز نشان می‌دهد.

24. بیا کمی پیاده راه برویم!
25. بیا هر زمان خسته بودیم به یک شاخه گل دل ببازیم.
26. بیایید روی شانه‌هایم بنشینید و ... .
27. بچه‌ها بیایید همگی با هم از ته دل آه بکشیم.
28. اگر تو از اهل کلامی بیا با هم تکلم بکنیم.

همچنین در 8 جمله از پیکره، افعال «بیا» یا «بیایید» با «و» عطف به فعل اصلی اضافه شده‌اند. در این موارد نیز، این افعال همچنان نقش کمکی دارند و فعل اصلی جمله محسوب نمی‌شوند.

29. شما بیا و برادری کن.
30. بیایید و بنده‌نوازی کنید و با بشکنی همنوازی کنید.

 

4ـ6ـ3. جایگاه افعال کمکی «برو» و «بروید»

از 24 جملۀ امری حاوی فعل‌های کمکی «برو» و «بروید»، در 16 جمله، فعل کمکی در جایگاه آغاز جمله قرار گرفته است و در 8 مورد در جایگاه غیرآغاز. با این حال، در تمام این موارد، فعل امری اصلی در پایان جمله است.

31. برو جای دیگر افسونگری کن.
32. آن وصله‌ها را برو جای دیگری بخیه کن.

در مثال 31 «برو» در جایگاه آغاز جمله و در مثال 32 در جایگاه غیرآغاز نشان داده شده است.

4ـ6ـ4. جایگاه افعال کمکی «بگذار» و «بگذارید»

از 19 جملۀ امری حاوی فعل‌های کمکی «بگذار» و «بگذارید»، در 17 جمله، فعل کمکی در جایگاه آغاز جمله قرار گرفته است و در 2 مورد در جایگاه غیرآغاز.در عین حال، در تمامی 17 جمله، فعل امری در جایگاه پایان قرار دارد.

33. بگذارید تجربیات و مهارت‌های شما غربال شود.
34. به نام فروغی تخلص کن و ریشت را هم بگذار بلند شود.

4ـ6ـ5. جمع‌بندی کارکردی افعال کمکی

همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد، بحث تفصیلی دربارۀ ویژگی‌ها و کارکرد نحوی ـ معنایی افعال کمکی^[22]  در جملات امری نیازمند پژوهشی مستقل است. با این حال، در این بخش تنها به ذکر این نکته اکتفا می‌شود که افعال اشاره‌شده در بخش قبلی (که برای سهولت ارجاع در زیر تکرار شده‌اند) به‌طور عملکردی به دو گروه مشخص تقسیم می‌شوند:

سعی کنید، تلاش کنید، ثابت کنید، فراموش نکنید، فکر نکنید، مراقب باشید، بگویید، اجازه دهید، گمان نکنید، خیال نکنید، تصور نکنید، کاری نکنید، تظاهر نکنید، فرض کنید، باور کنید، اصرار کنید، بگذارید، یادتان باشد، توجه کنید، صبر کنید

گروه اول شامل افعالی مانند «سعی کنید» است که در جملۀ امری، نقش فعل کمکی را ایفا می‌کنند و خودشان عمل مورد دستور را بیان نمی‌کنند. در این حالت، فعل اصلی جمله که معمولاً پس از این فعل کمکی می‌آید همان کنشی است که از شنونده خواسته می‌شود انجام دهد. به بیان دیگر، فعل کمکی تنها نقش تقویتی یا هدایت‌کننده دارد و دستور اصلی متوجه فعل دوم است. برای نمونه، جملۀ 35 ـ الف از نظر معنای گزاره‌ای با جملۀ 35 ـ ب یکسان است و در هر دو، عمل درخواست‌شدۀ «رانندگی بین خطوط» است، نه «سعی کردن».

35. الف) سعی کن بین خطوط رانندگی کنی.

ب) بین خطوط رانندگی کن.

در مقابل، گروه دوم شامل افعال متمم‌پذیری هستند که خودِ آن فعل در جملۀ امری، عمل اصلی درخواست‌شده را بیان می‌کند. به عبارت دیگر، کنشی که شنونده باید انجام دهد همان فعلی است که در ابتدای جمله آمده و نه فعل موجود در متمم آن.
برای مثال، در جملۀ (۳۶) عمل درخواست‌شده «صبر کردن» یا «انتظار کشیدن» است و فعل «چشمک زدن» که در بند وابسته آمده، تنها بیانگر رویدادی است که پس از انجام کنش اصلی اتفاق می‌افتد.

36. صبر کن تا چراغ سبز چشمک بزند.

بدیهی است که افعالی مانند «بیایید» و «بروید» از نظر نوع و نقش با افعالی همچون «سعی کنید» تفاوت دارند و در دسته‌بندی جداگانه قرار می‌گیرند.

5. نتیجه‌گیری

این پژوهش با تکیه بر چارچوب نقش‌گرای نظام‌مند و تمرکز بر مفهوم «آغازگر» به بررسی ساخت آغازگری در جملات امری زبان فارسی پرداخت. فرض اولیه آن بود که اگرچه زبان فارسی غالباً زبانی فعل‌پایان است، ممکن است در برخی جملات امری، به‌ویژه آنهایی که شامل افعال حرکتی‌اند، فعل در جایگاه آغازگر بی‌نشان آنها قرار گیرد؛ الگویی که مشابه آنچه در زبان انگلیسی دیده می‌شود. با این حال، تحلیل ۱۲۷۶ جمله از پیکرۀ وابستگی نحوی زبان فارسی نشان داد که در بیش از ۹۰٪ از جملات، ساخت فعل‌پایان حفظ شده است و تنها در موارد بسیار محدودی (کمتر از یک درصد) فعل در جایگاه آغاز جمله ظاهر شده است.

یافته‌ها نشان می‌دهند که برخلاف زبان انگلیسی، در زبان فارسی فعل نمی‌تواند آغازگر بی‌نشان جملات امری تلقی شود. همچنین، بررسی جایگاه متمم‌های بندی، منادا، قیدها و مفعول‌ها نشان داد که در جملاتی که دارای سه جزء اصلی (مشارک، فرایند و افزودۀ حاشیه‌ای) هستند، معمولاً افزوده‌های حاشیه‌ای بیش از مشارک‌ها در جایگاه آغازگر بی‌نشان ظاهر می‌شوند و در هر حال، این توالی‌ها نیز تابع قواعد فعل‌پایانی زبان فارسی باقی می‌مانند.

نمودار ۶ وضعیت جایگاه آغاز جمله در جملات امری زبان فارسی را نشان می‌دهد. چهار بخش نخست نمودار به توالی‌های فعل‌پایان اختصاص دارد که بیش از ۸۰ درصد داده‌های این پژوهش را دربرمی‌گیرد. در این بخش، تعداد مفعول‌های صریح و افزوده‌های حاشیه‌ای که در جایگاه آغاز جمله قرار گرفته‌اند تقریباً برابر است. البته باید یادآور شد که رخداد افزودۀ حاشیه‌ای، مفعول صریح و مفعول غیرصریح در این نمودار، شامل تمامی موارد ثبت‌شده در داده‌هاست. به بیان دیگر، همان‌گونه که پیش‌تر توضیح داده شد، در شرایطی که هر سه سازۀ «فرایند»، «مشارک» و «افزوده حاشیه‌ای» در جمله حضور داشته باشند، در ترتیب بی‌نشان و پربسامد، معمولاً افزودۀ حاشیه‌ای در جایگاه آغاز جمله قرار می‌گیرد. در نمودار ۶ مقصود از توالی با الگوی «مفعول صریح در جایگاه آغاز جمله» تنها به «مفعول + قید + فعل» محدود نمی‌شود، بلکه توالی‌هایی مانند «مفعول + فعل»، «مفعول + مفعول غیرصریح + فعل» و ترکیب‌های مشابهی که در آنها افزودۀ حاشیه‌ای حضور ندارد را هم شامل می‌شود.

نمودار 6: آغازگر جمله‌های امری زبان فارسی

 

بررسی دقیق‌تر جایگاه و نقش افعال کمکی در ساختار جملات امری می‌تواند در پژوهش‌های آتی مسیر تازه‌ای را در تحلیل‌های نحوی و معنایی بگشاید. علاوه‌برآن، تأثیر قطبیت و ترکیب آن با وجهیت در جملات امری موضوع دیگری است که می‌تواند در آیندۀ این پژوهش مطرح باشد.

 

[1]. Systemic Functional Grammar (SFG)

[2]. Halliday, M. A. K.

[3]. metafunction

[4]. experiential

[5]. interpersonal

[6]. textual

[7]. theme

[8]. process

[9]. participant

[10]. circumstantial adjunct

[11]. marked

[12]. unmarked

[13]. corpus-based

[14]. pro-drop

[15]. Greenberg, J. H.

[16]. Dryer, M.

[17]. Bybee, J.

[18]. voice

[19]. mood

[20]. tense

[21]. گفتنی است در این پژوهش منظور از قید، افزوده حاشیه‌ای است و در مواردی که سایر افزوده‌ها (مانند افزودۀ وجهی و مثل آن) مدنظر باشند، به این موضوع اشاره خواهد شد. دلیل استفاده از قید به‌عنوان نقش قیدی و معادلی برای افزوده و در اینجا افزودۀ حاشیه‌ای، انتخاب این اصطلاح در پیکره برای علامت‌گذاریِ افزوده‌ است.

[22]. فعل کمکی به‌عنوان اصطلاح پوششی برای فعل کمکی و فعل وجهی

تعداد مشاهده مقاله: 420

تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 340