آزادی، جبرگرایی و عاملیت انسانی: بررسی تطبیقی اندیشه اسپینوزا و اقبال در پرتو اندیشه قرآنی | ||
| عرفان پژوهی در ادبیات | ||
| مقاله 8، دوره 4، شماره 8، اسفند 1404 اصل مقاله (909.87 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22054/msil.2026.87005.1200 | ||
| نویسندگان | ||
| عطاءال کریم* 1؛ غلامرضا مستعلی پارسا2 | ||
| 1دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات فارسی و زبان های خارجی، دانشگاه علامه طباطبایی تهران | ||
| 2دانشیار زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه علامه طباطبایی تهران، تهران، ایران | ||
| چکیده | ||
| مقایسه تطبیقی جبر در اندیشه اسپینوزا و اقبال، به ویژه در پرتو آموزه‌های قرآنی، از مباحث عمیق و چالش‌برانگیز در فلسفه و کلام است. این مقاله به بررسی نظرات متضاد درباره آزادی، جبرگرایی و عاملیت انسانی در فلسفه‌های باروخ اسپینوزا و محمد اقبال می‌پردازد. در حالی که اسپینوزا جبرگرایی عقلانی متکی بر یک‌انگاری متافیزیکی را ارائه می‌کند، اقبال با اتکا به اندیشه اسلامی، به‌ویژه قرآن، دیدگاهی پویا از خودمختاری اخلاقی و هویت معنوی را عرضه می‌دهد. این پژوهش تضادهای بنیادین بین این دو جهان‌بینی را از منظر پیش‌فرض‌های متافیزیکی، پیامدهای کلامی و پیامدهای انسان‌شناختی شناسایی می‌کند. تحلیل نشان می‌دهد که چگونه خداگرایی قرآنی اقبال، با تأکید بر واقعی و تحول‌آفرین بودن آزادی انسان، بر جبرگرایی عقلانی اسپینوزا نقد وارد می‌کند و از آن فراتر می‌رود. اسپینوزا آزادی را در تسلیم عقلانی به ضرورت تعریف می‌کند، اقبال آن را قدرت فعّال برای انتخاب، آفرینش و تکامل در همراهی اخلاقی با خدا می‌داند. این تفاوت فلسفی نشان‌دهنده تضادی متافیزیکی عمیق است و همچنین به برداشت‌های بنیاداً متفاوتی از معنای انسان بودن اشاره دارد. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| جبرگرایی؛ آزادی انسان؛ اسپینوزا؛ اقبال؛ عاملیت انسانی | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 406 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 163 |
||