بلاغتِ نحو در متن تاریخی نفثةالمصدور زیدری نسوی

دانش بلاغت، حاصل و تناسب تمام تمهیدات و شگردهای زبانی با پیام، بافت و مخاطب است. جرجانی در اسرار‏البلاغه هنگامی‏که در آغاز کتاب از تجنیس سخن می‏گوید با آوردن شواهدی نشان می‏دهد که این صناعات لفظی تنها در صورتی زیبا و مستحسن هستند که با معنی در پیوند باشند و به القای آن یاری رسانند (الجرجانی، 1392: 7-8). «نحو» به‏ معنی میزان توانایی شاعر در طرز قرار دادن اجزای جمله به میزان تناسب است. یکی از مهم‏ترین نکته‏هایی که در اثر هنری و به‏ویژه شعر یا نثر شاعرانه و به ‏طور کلی در هر نوع هنری که با کلمه‏ها سر و کار دارند، بلاغت جمله است؛ یعنی آگاهی از طرز کاربرد اجزای جمله. امکانات نحوی هر زبان از جهتی محدودترین امکانات است. هنگامی‏که می‏خواهیم جمله‏ای را بیان کنیم، همۀ واژه‏های متعلق به آن زبان در اختیار ما هستند تا با هر کدام خواستیم، جملۀ خود را آغاز کنیم و آن را بسازیم، اما با انتخاب اولین کلمه، انتخاب واژه با واژه‏های بعدی را در زنجیر گفتار محدود می‏کنیم؛ زیرا در میان طبقۀ نامحدودی که از نظر دستوری ممکن است در این طبقه از زنجیر گفتار جای گیرد، عده‏ای با اولین کلمه، سازگار و عده‏ای ناسازگارند. علاوه بر این، بیشترین حوزۀ تنوع‏پذیری در زبان، حوزۀ نحو است.

به‏طور کلی، بزرگ‏ترین نظریه‏پردازان بلاغت ایران و اسلام از جمله «جرجانی» ضمن عطف توجه به خود و حوزۀ نحو، بلاغت و تأثیر آن را در حوزۀ ساختارهای نحوی زبان متصور می‏کنند. از منظر جرجانی «نحو، علم کشف معانی است. بدین معنی که شاعر زبان را به‏گونه‏ای به‏کار می‏برد که از روابط اجزای کلام با یکدیگر بافتی زنده و متنوع از تصاویر و احساسات به وجود می‏آورد» (العشماوی، بی‏تا: 283).

کتاب نفثۀ‏المصدور زیدری «از امهات کتب تاریخ و ادب پارسی شمرده می‏شود. این کتاب را شهاب زیدری، چهار سال بعد از اقامت در میافارقین و اطلاع از پایان کار سلطان جلال‏الدین به‏گونۀ بث‏الشکوی و در شرح دشواری‏هایی که برای سلطان در اواخر عهد او و نویسنده پیش آمد و در شرح مصائبی که خود تحمل کرده بود، نوشت. نسوی، نفثۀ‏المصدور را به یکی از اعیان خراسان در ضمن مراسله‏ای دوستانه نوشته و در آن، واقعۀ هجوم تاتار به آذربایجان، دشواری‏های سطان جلال‏الدین در اواخر عهد او و مصائب پیش آمده را به شیوۀ حسب حال شرح داده است. اهمیت تاریخی این رساله آن است که از یک سو، مؤلف آن منشی سلطان جلال‏الدین بوده و بسیاری از وقایع را به چشم خود مشاهده کرده است و از دیگر سو، این رساله نه با محافظه‏کاری ناشی از نظارت گفتمان سیاسی غالب (مغولان) بلکه به وسیلۀ گفتمان مغلوب نوشته شده و از این‏رو عمدتاً بازتابندۀ صریح حوادث و بیانگر احساسات واقعی نویسنده و هموطنان او نسبت به قوم مهاجم است» (با تلخیص بهار، 1380: 3/7).

انشای نفثۀ‏المصدور، متصنع، بسیار منشیانه، سرشار از صنایع لفظی و معنوی و همراه با افراط در استفاده از زبان و ادب عربی است که این امر تا حد زیادی از جریان رقابتی موجود در تاریخ‏نویسی و نثر منشیانه نیمۀ اول قرن هفتم است و در این مسیر از اعمال قدرت و اقتدار نگارش خود کمال استفاده را برده است. زیدری با وجود اینکه در این کتاب تاریخ می‏نویسد، اما به‏واسطۀ قلم هنرمند خویش سبب می‏شود که متن کتاب خوانشی چندبُعدی را به دست دهد که هم بتواند مورد عنایت مورخان باشد و هم از جنبه‏های گوناگون ادبی حائز اهمیت باشد.

با وجود دشواری‏های بسیاری که در نثر متصنع منشیانۀ کتاب نفثۀ‏المصدور وجود دارد، اما ساختار نحوی آن به ‏گونه‏ای است که سبب جذابیت کلام زیدری شده است. برای گشودن زمینۀ پژوهش و گفت‏و‏گو در این موضوع، چنین پرسشی را به میان می‏آوریم که در نثر مصنوع و متکلف زیدری، ساختار جملات و نحو کلام چگونه تحت‏تأثیر بلاغت قرار گرفته‏ است؟

1. پیشینۀ پژوهش

در دهه‏های اخیر با ظهور شاخه‏های جدید در علومی ‏مانند معنی‏شناسی، زبان‏شناسی، تحلیل گفتمان و کاربردی‏شناسی از یک‏سو و پیشرفت رویکردها و نظریه‏های جدید در حوزۀ نحو و دستور زبان از سوی دیگر در کنار توجه به برخی نظریات فلسفی ماهیت و کاربرد زبان، زمینۀ گشودن بحث‏های جدید در باب ارتباط دستور و نحو با بلاغت و احیای تحلیل‏هایی از آن نوع که در ادامۀ کار عبدالقاهر جرجانی است، فراهم آمده است. در دنیای عرب‏‏زبان، کتاب‏هایی منتشر شده است که ضمن تلخیص و گردآوری، میراث بلاغی این مباحث را با نگاهی جدیدتر و امروزی‏تر گزارش می‏کند؛ از آن جمله کتاب چهار جلدی معانی‏النحو است (ر. ک: سارلی، 1398: 236). در زبان فارسی نیز اخیراً بحث‏های مشابهی گشوده شده و برخی آثار ادبی با طرح دیدگاه‏های نوین پیرامون ارتباط نحو، دستورزبان و بلاغت به نگارش آثار موفقی دست زده‏اند از جمله کتاب «بلاغت ساختارهای نحوی در تاریخ بیهقی» از سیدقاسم (1396)؛ نویسنده در این کتاب که مستخرج از رسالۀ دکتری وی است، ویژگی‏های ترکیب و تنوع ساخت نحوی تاریخ بیهقی را از منظر بلاغی به دقت مورد واکاوی قرار داده و اثبات کرده است که مقاصد زیبایی‏شناسی نحوی در تاریخ بیهقی با مسائل اجتماعی و سیاسی دربار غزنویان به‏شدت گره خورده است.

سید قاسم (1392) در مقالۀ «کارکرد بلاغی آرایش واژگانی در تاریخ بیهقی» به‏صورت مختصرتری به ارتباط نحو بر بلاغت واژگانی تاریخ بیهقی توجه کرده است.

جبری (1396) در مقالۀ «تأثیر گسترش ساختار جمله بر ماهیت معنا در نثر صوفیانه» به صورت گذرا اشاراتی به تأثیر خلاقیت‏های ساختاری و (بلاغی) بر نحوِ نثر صوفیانه داشته و زنجیرۀ معنایی کشف‏الاسرار میبدی را از این منظر بررسی کرده است. اثبات تعلیق معنا، افزایش معنا و عمق بخشیدن به معنا از منظر گسترش بلاغی ساختاری نحوی در کشف‏الاسرار از دستاوردهای این پژوهش است.

سارلی و همکاران (1398) در مقاله‏ای با عنوان «بلاغت ساخت‏های نحوی نشان‏دار در اشعار نیمایی اخوان ثالث» چگونه ساخت‏های دستوری و نحوی نشان‏دار و متنوع را با ملاحظۀ بافت زبانی و موقعیتی در خدمت القای معنی و پیام موردنظر خویش قرار داده است.

برای کشف روابط میان دستور و بلاغت و یافتن چهارچوب تحلیلی جامع درخصوص نفثۀ‏المصدور تاکنون پژوهشی صورت نگرفته و در بیشتر پژوهش‏های مربوط به نثر این کتاب، الگوهای بیانی، بدیعی با ساختار سبکی این کتاب موردتوجه قرار گرفته است؛ از جمله شامیان و جعفری (1397) در مقالۀ «تبیین الگوی کاربرد صناعات بدیعی و بیانی در نفثۀ‏المصدور»، حکیم آذر (1394) در مقالۀ «تحلیل محتوای نفثۀ‏المصدور نسوی» و صادقی و میرزایی (1397) در مقالۀ «بررسی زبان‏شناختی نفثۀ‏المصدور اثر شهاب‏الدین محمد زیدری با رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی». در پژوهش‏های یاد شده بحثی مشابه با ساختار مقاله پیش رو مطرح نشده است.

2. روش پژوهش

شیوۀ پژوهش در این مطالعه به روش سندکاوی، مطالعات کتابخانه‏ای و تحلیل محتواست. داده‏ها به روش تصادفی و بر مبنای انتخاب مواردی که قابلیت بررسی از منظر عنوان پژوهش را داشته باشد، گزینش و انتخاب شده‏اند. ملاک ساختار نحوی معیار در این پژوهش کتب دستور زبان فارسی معتبر و ملاک بررسی بلاغت نحو براساس نظریات جرجانی است.

3. یافته‏ها

فارسی‏زبانان براساس قواعد خاصی، واژگان یک جمله را در کنار یکدیگر قرار می‏دهند. بسیاری از عوامل زبانی و بلاغی در چینش نحوی واژگان تأثیر می‏گذارد و موجب تقدیم و تأخیرهایی در همنشینی اجزای کلام می‏شود، اما قاعدۀ کلی در جملات معیار (با احتساب شرایط کلی دستور زبان در دستور تاریخی) چنین است که «ابتدا مسندٌالیه می‏آورند پس وابستۀ فعل، بعد فعل را» (فرشیدورد، 1378: 92). فرشید‏ورد با ذکر نمونه‏هایی از فارسی باستان تا فارسی دری بر این موضوع تأکید می‏کند که ترتیب «مسندٌالیه + وابستۀ فعل+ فعل» از قدیم‏ترین زمان تاکنون رایج بوده است (همان: 231). چنانچه در قدیم‏ترین آثار فارسی دری نیز رعایت این الگو را می‏توانیم ببینیم: «بهار را عین‏البقر خواند، وی آماس‏های سخت بگشاید چون از او موم روغن کنند» (هروی، 1371: 67).

«واژۀ نحو معادل کلمۀ syntax در زبان انگلیسی است که از واژه‏ای یونانی به معنی «نظم و ترتیب» گرفته شده است. این کلمه از جنبۀ لغوی به معنی «جهت و اسلوب» به‏کار رفته و در اصطلاح به‏معنی جهت‏گیری قواعد به شیوه‏ای دستورمند اطلاق شده است. به ‏طور کلی، نحو هر زبان، شامل شیوه‏ای است که با استفاده از آن می‏توان واژه‏ها را به‏گونه‏ای ترکیب کرد که بتوان واحدهایی بزرگ‏تر ساخت. به عبارت دیگر، نحو عبارت است از قواعدی که از چگونگی هم‏نشینی تک واژه‏ها روی زنجیرۀ گفتار و ساختن واحدهای بزرگ‏تر سخن می‏گوید» (باقری، 1382: 145).

3-1. نحو و آرایش کلام در زبان فارسی

اگر رابطۀ سازمند میان سبک و اندیشه پذیرفته شود و نحو نیز حامل و سازندۀ اندیشه دانسته شود، میان ساختارهای نحوی جمله‏ها با بلاغت کلام پیوند استواری وجود دارد. صدای نحوی، پژواک وضعیت ذهنی ما در رؤیارویی با محیط است. بلاغت خود را بر روابط نحوی کلمات تحویل می‏کند و سبب گزینش نوع خاصی از نحو و دستور زبان می‏شود.

نحو معیار، شکل عادی قرار گرفتن اجزای جمله در هر زبان است که خنثی و بدون برجستگی است؛ بنابراین، از طریق آن به نکته‏ای دربارۀ ذهن و اندیشۀ نویسنده نمی‏توان پی برد، اما اگر جایگاه یکی از اجزای جمله نسبت به‏صورت طبیعی آن نحو معیار تغییر کند از آن در جایگاه تغییر بلاغی می‏توان بهره برد.

خروج از نحو معیار به روش‏های مختلفی صورت می‏گیرد و فراوانی هر یک از این شیوه‏ها سبب ایجاد رویکرد تازه‏ای به متن می‏شود. آنچه امروزه خروج از معیار نحوی نامیده می‏شود گاه به دلیل سختی و دیریابی متن در علم بلاغت تحت‏ عنوان «تعقید معنوی» ارزیابی می‏شود. رجایی در معالم البلاغه درخصوص تعقید معنوی آورده است: «و آن چنان است که بر اثر رخ دادن خللی در ترتیب معانی دلالت کلام بر معنای مراد واضح و روشن نباشد به ‏طوری که سامع مقصود متکلم را درک نکند مگر بعد از مشقت و تأمل بسیار» (رجایی، 1353: 12).

 در زبان فارسی، نویسندگان کتب دستوری، سبک‏شناسان و نویسندگان کتب علم معانی دربارۀ چیدمان و آرایش نحوی کلام بحث‏های فراوانی ارائه داده‏اند و هر یک از منظر علم خود به این موضوع پرداخته‏اند و از میان دستورنویسان فارسی می‏توان به خانلری، فرشیدورد و باطنی اشاره کرد. خانلری تنوع ترتیب اجزای جمله در قرون اولیۀ پیدایی فارسی دری را «ناشی از شیوۀ طبیعی گفتار و تحت‏تأثیر ساختمان روان جملات قرآنی و بلاغت آن می‏داند» (1397: 275). به هر ترتیب ذات شاعرانگی طبیعی زبان فارسی به‏گونه‏ای است که نویسنده می‏تواند به دلخواه و به اقتضای دلخواه، ترتیب و توالی جملات را به‏گونه‏ای تغییر دهد تا بر چیزی تأکید کند و بر مخاطب تأثیری خاص بگذارد.

3-2. ارتباط نحو و بلاغت

از نظر علم بلاغت، بحث از ثبت و ضبط کلمات، قواعد خشکی نیست که جایگاهی در هنر نداشته باشد، بلکه نحو، همان علم کشف معانی است (فلاحتی و اشرف، 1394: 16)؛ اما جا‏به‏جایی نحوی چگونه صورت می‏گیرد؟ «یکی از ویژگی‏های زبان بشر، وجود ساختِ سازه‏ای (ساخت گروهی) در سطح نحو است و ساختِ سازه‏ای بدان معناست که برخی از عناصر واژگانی که در یک ساخت به‏کار می‏روند، نوعی پیوند و انسجام دارند و به‏ طور کلی ساختار جمله از سازه‏های متفاوتی به‏وجود می‏آید که در یک جمله به‏ گونه‏ای سلسله مراتبی به هم مرتبط می‏شوند». «در جا‏به‏جایی‏های نحوی اغلب زبان‏ها، این کل یک سازه‏ است که تغییر مکان می‏دهد و اصلاً یکی از آزمون‏های تشخیص سازه، این است که در تقدیم و تأخیر عناصر یک جمله، اجزایی که یک سازه (گروه) را تشکیل می‏دهند با هم جا‏به‏جا می‏شوند که اصطلاحاً به آن، آزمون جا‏به‏جایی می‏گویند. با این حال در زبان فارسی، سازه‏های گسسته هم وجود دارند؛ یعنی سازه‏هایی که در تغییر آرایش واژگانی جمله، بخشی از آن‏ها جابه‏جا شد، دو یا چند پاره می‏شوند. این نوع اخیر جابه‏جایی را در زبان فارسی می‏توان به دو نوع درون‏سازه‏ای که در اصل نحوی نیست، اما پیامد‏ها و تأثیرات نحوی دارد و برون‏سازه‏ای تفکیک کرد: الف- درون‏سازه‏ای یا فرآیند جابه‏جایی عناصر یک سازۀ نحوی درون همان سازه. گسست با جابه‏جایی عناصر سازۀ فعلی یا اسمی ‏(قلب) و تقدیم عنصری بر عنصر دیگر آن سازه در درون همان سازه واقع می‏شود؛ مانند این عبارت فعلی «نهاده سر به صحراها» که پیش‏آیی عنصر صرفی «نهاده» را بر عنصر غیرصرفی «سر به صحراها» می‏توان برای این نوع جا‏به‏جایی شاهد آورد. ب- برون‏سازه‏ای یا فرآیند جابه‏جایی سازه به بیرون از یک سازۀ نحوی -با حرکت در بین سایر سازه‏های نحوی- گسست عناصر سازه‏ای و تقدیم جزئی از آن بر سازه‏های دیگر جمله یا تأخیر سازه‏ای است که به ‏نوعی با درآمیختگی عناصری از آن سازه با عناصر دیگر نحوی در جمله صورت می‏گیرد یا آن سازه در دو سوی عنصر نحوی دیگری قرار می‏گیرد» (سارلی و همکاران، 1398: 242).

3-2-1. بلاغت نحوی در ساختمان جملات نفثۀ‏المصدور

3-2-1-1. طول جملات و اقتضای حال مخاطب

می‏توانیم از رهگذر بررسی طول جملات، بلاغت گوینده را دریابیم، چراکه طول جمله نسبتی با میزان درنگ و تأمل گوینده در یک واحد فکری دارد. بررسی میانگین فراوانی جملات کوتاه و منقطع و فراوانی جملات بلند در نفثۀ‏المصدور ما را به یک نکتۀ بلاغی رهنمون می‏سازد.

«از دشمن کامی‏ حامی‏ و حارس می‏شد و کام مراد در کام حاسد می‏شکست تا در نوبت عراق دست گرد جهان برآورد تا مجنون نحوی به دست او افتاد و به استعانت عمر و زید و تقدیم انواع حیله قرار منصب کتابت در غیبت میان» (زیدری نسوی، 1343: 14).

در این جملات، خواننده متوجه پیوستار بلاغی جمله‏ها و انسجام نحوی آن‏ها می‏شود. اندیشۀ زیدری در تمام طول بند، تدوام دارد. «پیوند جملات از نظر بلاغی منطقی و براساس تداعی خیال است» (فتوحی، 1390: 279). استفاده از حروف و عوامل ربط از قبیل اگر، چون، که، تا، اما و... به جهت افزایش توضیح، رابطۀ تقابلی یا خلاف انتظار، توضیح رابطۀ علی و یا رابطۀ زمانی به‏کار می‏رود (نوروزی و غلامحسین‏زاده، 1388: 1).

جایگاه آغازین جمله مهم‏ترین امکان بلاغی در چیدمان نحوی کلام است. مبتدا یا آغاز نقطۀ عزیمت پیام و به باور جرجانی کانون توجه جمله است (سیدقاسم، 1392: 69). با توجه به آرایش نحوی و واژگانی آزاد در زبان فارسی و عربی، پیش‏آیی عناصر جمله و مبتدا قرار گرفتن آن‏ها مقوله‏ای نویسنده‏محور است؛ در نتیجه جایگاه آغازین نوعی ظرفیت بالقوۀ بلاغی در خود دارد. جایگاه مبتدا؛ یعنی جایگاه آغازین جمله حداکثر برجستگی[1] را دارد و هر چه جمله رو به پایان می‏رود، این برجستگی کاهش می‏یابد (راسخ مهند، 1388: 121).

علمای بلاغت از جمله عبدالقاهر جرجانی و پس از او، انگیزۀ تقدیم را عنایت و اهتمام به مقدم می‏دانستند و علاوه ‏بر آن انگیزه‏های دیگری مانند «اختصاص و تقویت کلام» را برای تقدیم به‏کار بردند. جرجانی این بحث را دارای فایده‏ها و محاسن بی‏شمار می‏داند و می‏گوید «این باب از کتاب -تقدم و مبتداسازی - را فواید بسیاری است و محاسن بی‏شمار، دامنۀ استعمال در آن وسیع است و کرانه‏های آن بس دور؛ در این باب معانی بدیعی برای شما چهره می‏گشاید و شما را به نکات لطیفی آگاه می‏سازد و شعری را می‏بیند که شنیدنش شما را به وجد و شوق می‏آورد و در خاطر شما تأثیری بس لطیف برجای می‏گذارد، آنگاه تأمل می‏کنید و متوجه می‏شوید که علت اینکه آن شعر لطافتی یافته و نشاطی در شما ایجاد کرده است که در آن کلمه‏ای مقدم شده و لفظی را از جایی برداشته در محلی دیگر نهاده‏اند» (الجرجانی، 1392: 166).

در زبان فارسی هر جمله دارای یک تکیۀ اصلی است. همچنین پیام‏رسانی مهم‏ترین جزء در یک ارتباط زبانی به‏حساب می‏آید؛ بنابراین، تکیۀ جمله به شکل بی‏نشان روی فعل یا نزدیک‏ترین عنصر فعل قرار می‏گیرد (وحیدیان‏کامیار، 1384: 48).

«تا این دو روی تیز زبان در میان، دش آندی گرفته، سلامت پای بر کران نهاده، از آنگاه باز که فتنه از خواب سر برداشته، هزاران سر، برداشته بلارک آبخوره، تا خونخوار شده، خون‏خوار شده، سنان سرافراز به مثال زروآزمایان سر افراز گشته، تیر که نصیب هدف بودی، تیر ضمیر آمده، تدبیر در میدان تقدیر چون گوی سرگردان شده، آبستنان لیالی را هر لحظه اگرچه حاله معین شده است حُبلی را نو به نو بلایی زایید» (زیدری نسوی، 1343: 2).

در نمونۀ فوق جملات پیاپی و تو‏در‏توی زیدری حاصل مترادفاتی است که وی به اقتضای حال برای توصیف موقعیت آورده است. بلاغت ساختار نحوی ایجاب کرده است که با اطناب جملات خود را بیان کند. مبتداسازی نه تنها ترتیب جمله را تغییر می‏دهد، بلکه سبب نشان‏داری ساخت نحوی و تأثیر بلاغی می‏شود (میرعمادی و مجیدی، 1385: 9). در مبحث پیش‏آیی «نهاد»، جملات در حالت بی‏نشانِ نهاد ذکر می‏شوند و ترکیب و توالی ساختار نحوی معیار را حفظ می‏کنند:

«نیز که نصیب هدف بودی، تیر ضمیر آمده» (زیدری نسوی، 1343 :2).

«این مصیبت نه از آن قیبل است که به بکاء و عویل در مدت طویل حق آن توان گزارد» (همان: 48).

«من بنده از حرقت فرق

دوستان و احباب و ضجرت هجرت یاران و اصحاب چندان بار محنت بر دل نهاده بودم» (همان: 57).

«ممالک همه مهالک گشته. مسالک به یک بار معارک شده. قواعد ملک به یکبارگی اختلال پذیرفته. عقود دولت به کلی انحلال یافته. دیوان در جای اصحاب تمکن یافته. مدارس علوم همه مدرس شده. محاضرات همه به حدیث محاصرات مبدل گشته ریاض رساتیق انیق، مَحط مجانیق شده» (همان: 95).

چنانکه ملاحظه می‏شود، ساخت نحوی «نهاد» در این جملات، همان پیش‏آیی معمول و هنجار زبان است. حال این سؤال مطرح می‏شود تأثیر بلاغی این روش؛ یعنی بهره‏گیری از نحو معیار در ساختار نثر مصنوع و متکلف این اثر چیست؟ به‏نظر می‏رسد آنچه زیدری را برای استفاده از سیاق و چیدمان طبیعی زبان در به‏کار‏گیری «نهاد» وادار کرده است، تلاش وی برای برقراری ارتباط‏های مخاطب و تأثیرگذاری بر او به‏واسطۀ «تخاطب» است.

زیدری در نفثۀ‏المصدور با خلق تصاویری بدیع و شگفت‏انگیز، حجم انبوهی از آرایه‏های بدیعی و بیانی را برای نمایش قدرت و چیرگی خود در کلام به‏کار می‏برد. زیدری چه در این تصاویر زینتی و چه در تصاویری که نقش اصلی در گزارش و شرح ماوقع برای او ایفا می‏کنند با ترکیب چند لایه‏ای از عناصر خیال‏انگیز، تصاویر دیریابی را خلق کرده است که از تعمد وی برای تصویرپردازی خبر می‏دهد. نویسنده با آگاهی از قدرت تأثیر‏گذاری تصاویر، افزون بر القای تصاویر، واژگان را در این تصویرپردازی به خدمت می‏گیرد و همین موضوع، سبب غرابت و در مواردی تکلف بیش از حد و دیر فهمی ‏متن می‏شود.

راهکار وی برای غلبه بر دیریابی متن، ‏بهره‏گیری از شفاف‏سازی به کمک نحو معیار به‏ویژه در چیدمان طبیعی کلام در ذکر نهاد است. زیدری به اقتضای حال مخاطب که ممکن است کلام دیرفهم مملو از تصاویر را درنیابد، کمترین میزان هنجارگریزی را در جابه‏جایی سازۀ نهاد به خدمت می‏گیرد. نویسنده قصد دارد چشم خواننده را به اوضاع اسفناک ایران باز کند، اما جوهرۀ زبان وی، کلام را گاه به مرز ناهمواری و ناهماهنگی می‏کشاند. در اینجاست که کلام محوری از یک‏سو و مسألۀ ارتباط با مخاطب از سوی دیگر، جزر و مدی دائمی ‏را در متن کتاب به وجود می‏آورد؛ نخست اندیشه اوج می‏‏گیرد و معانی باریک و دقیق می‏شود، آنگاه کلام در نهایت تصنع و خیال‏پردازی بیان می‏شود؛ در این هنگام برای خوانندۀ نفثۀ‏المصدور مجالی باقی نمی‏ماند تا به‏دنبال رفع ابهام دستوری باشد؛ بدین ترتیب در سیاق کلام، «نهاد» عموماً مشخص و در جایگاه ثابت خویش است و جملات نیز عمدتاً کوتاه. درست به دلیل همین ویژگی ژرف و ارتباط درونی نویسنده و مخاطب است که با وجود لغات دیریاب و آیات و عبارات فراوان عربی، باز هم خواننده رغبت دارد تا رشتۀ کلام زیدری را در گشایش دردهای سینه دنبال کند:

«رفیقان همچون من از غذا به خونخواری قناعت ننمودند و از شراب به آب دیده اکتفا نکرده» (همان: 58).

«من بنده که به خلاف احباب با او طریق درست عهدی سپرده بودم و به ضدیت دیگران ... نیکو پیوندی نموده، به ارمیه رسیدم» (همان: 83).

در نفثۀ‏المصدور نویسنده جهت اقناع مخاطب و اقتضای حال و هم‏راستا کردن وی با آلام و رنج‏های خویش، جملات را پیاپی و با شدت و تأکید (توالی) بیان می‏کند و از عوامل ربط پیوند و جمله‏ها و بندها به اغراض گوناگون بلاغی به‏خوبی استفاده می‏کند، برای نمونه :

«بعضی به‏ خواب غفلت پهلو بر بستر تن آسانی نهاده و طایفه‏ای در شراب ارغوانی دور دوستکانی در داده تا عاقبت تن آسانی هرامانی بار آورد و دوستکانی دشمن کامی؛ یک روزکه خندید که سالی نگریست» (همان: 40).

چنانکه مشاهده می‏شود چیدمان نحو در این عبارت انسجام ساختاری معیاری خود را حفظ کرده است؛ افعال (و وجه وصفی) در انتهای بندها ذکر شده است. آنچه نحو جمله را بلاغی کرده، تمثیلی است که در بند موصولی پس از حرف اضافۀ (تا) ذکر شده است. «انسجام بلاغی بند نوشت، نشان از تداوم منطقی اندیشه‏ها و توالی آن‏ها دارد. سستی و گسستگی بندنوشت ناشی از گسست و پارگی واحدهای اندیشه -جمله‏ها- از یکدیگر است» (فتوحی، 1390: 280).

 انسجام بلاغی متن در نفثۀ‏المصدور حاصل دو چیز است: یکی پیوستار معنایی و دیگر پیوستار دستوری. پیوستار یا انسجام معنایی آن که از سازگاری منطقی ارتباط گزاره‏ها و معانی ضمنی آن و خط سیر حوادث نشأت گرفته، اما پیوستار دستوری آن حاصل همکاری عناصر دستوری زبان مانند حروف ربط، حروف شرط، پیوندها و وابسته‏سازهاست که این انسجام غرض بلاغی نویسنده را به‏خوبی برآورده می‏سازد. آن هنگام که مخاطب ما در برابر سخن، حالات متفاوتی داشته باشد، سخن به اقتضای حال مخاطب با ایجاز یا اطناب بیان می‏شود (تجلیل، 1363: 5). ساخت اطلاعی جملات نفثۀ‏المصدور به‏صورتی است که «اصل سنگینی در انتها» در چینش سازه‏ها مؤثر است؛ درست به همین دلیل است که در زمان برجسته‏سازی عملیات پسایندسازی در ساختار جمله رخ می‏دهد. آن زمانی که ترتیب سازه‏ای به‏ صورت معیار در چینش طبیعی خود باشد و فعل در ساختار پسایندی خود بیاید، ترتیب سازه‏ای جمله بر اصل پویایی ارتباط[2]  تأکید دارد:

«فی‏الجمله آخر روز، دست از این روز فروشدگان باز داشتند» (زیدری نسوی، 1343: 105).

«به رسم کوران دست دست در یکدیگر زدیم» (همان).

«و آن یک کس را عصاکش خویش کردیم» (همان: 108).

«مدت چهار سال در این عِتاب به تکلف قلم باز کشیدم» (همان: 120).

مخاطب در این چیدمان نحوی و ترتیب منطقی سازه‏ها، پویایی ارتباطی را بهتر درک می‏کند. در حقیقت زیدری به ‏دلیل آنکه میزان زیادی از صناعات بلاغی، بدیعی، بیانی و شیوه‏های شاعرانه را در نثر خویش مورد استفاده قرار داده، سازه‏های اطلاعی را در ترتیب بی‏نشان sxv به‏کار می‏برد. با دقت در ساخت اطلاعاتی جمله و بازخوانی آن‏ها می‏توانیم دو نوع متفاوت از اطلاعات را که جمله به ما منتقل می‏کند از یکدیگر بازشناسیم؛ هدف اصلی از بیان یک جمله، انتقال اطلاعاتی است که مخاطب از آن‏ها آگاه نبوده است. زیدری از مزاحمت هرگونه عاملی در چیدمان نحوی پرهیز می‏کند. وقتی فعل در جایگاه اصلی خود قرار می‏گیرد، جمله بیش از حد طولانی نمی‏شود و سهولت پردازش سبب می‏شود که بتواند گاه جملات را بشکند:

«از آنجا که روی می‏نهی، به هر گامی‏که می‏روی، ناکامی‏ خواهد بود و به هر قدمی‏که بگذاری، ندمی‏ روی خواهد نمود» (همان: 98).

به این ترتیب خوانندۀ نفثۀ‏المصدور پس از مدتی است با متن، عادت می‏کند اطلاع اصلی و تکمیلی را در انتهای جمله به‏دست آورد و البته معطوف‏های مترادف بسیاری هم در این میان به‏کار می‏برد؛ هر یک از معطوف‏های زیدری حرف تازه‏ای در خود دارد:

«الحق من بنده از حرقت فرقت دوستان و احباب و ضجرت هجرت یاران و اصحاب چندان بار محنت بر دل نهاده بودم و چنان از جان و جهان سیر گشته که اندیشۀ خواب و خورد طعام و شراب اگر به مدت نیز در کشیدی و زمان نیک دراز گشتی بر خاطر نگذشتی» (همان: 58).

پس از هر فعل، مکث و گسستی طبیعی در جمله پدید می‏آید و قرار گرفتن فعل در میانه و ایجاد جملات هم‏پایه به کمک واو عطف نوعی ریتم و ضرباهنگ ایجاد می‏کند. همین درنگ‏های ریتمی ‏به کمک چیدمان نحوی طبیعی زبان را به‏ سمت ادبیت پیش می‏برد.

3-2-1-2. گروه‏های فعلی و نحو معیار

یکی از انواع جابه‏جایی‏های بلاغی در پیش‏آیی، قسمتی از سازه‏های فعل است به‏ صورتی که بین اجزای آن سازه، چه فعل ساده، چه مرکب یا عبارت فعلی فاصله افتد. این نوع جا‏به‏جایی نحوی بیشتر در شعر رخ می‏دهد که اقتضای وزن و ضرورت قافیه، عرصه را برای نحو معیار تنگ می‏سازد و آن هنگام که در سازه‏های فعلی با تقدیم عنصری از فعل و تأخیر عنصری دیگر از فعل روابط معنایی خاصی دنبال شود، قطعاً هدف گوینده در سخن اغراض بلاغی است. یکی از این تغییرات تقدیم یا پیش‏آیی جزء غیرصرفی در فعل مرکب است؛ به‏گونه‏ای که بین عناصر گروه فعلی فاصله بیفتد و عناصر نحوی دیگر در جمله بین اجزای سازۀ فعلی از هم گسسته قرار بگیرند. این نوع جابه‏جایی از آن جهت که موجب برجسته‏سازی و تأکید بر بخش غیرصرفی عنصر فعلی و تغییر اطلاع جمله شده، ساخت جمله را از حالت بی‏نشان به نشان‏دار تبدیل می‏سازد. از کاربرد این نمونه‏ها می‏توان به موارد زیر اشاره کرد:

«تا روزگار در این انتظار بی‏حاصلِ امروز به فردا، گذرا بندند» (همان: 29).

بین اجزای سازۀ فعل مرکب (روزگار گذراندیند) گسستی ایجاد شده و جزء غیرصرفی با تقدیم بر متمم از هستۀ فعلی (جزء صرفی) خود جدا شده و در ابتدای جمله قرار گرفته است. این جابه‏جایی اجزای فعل، موجب مبتداشدگی جزء غیرصرفی فعل (روزگار) در جمله شده و پیش‏آیی و تقدم آن بر متمم جمله (در این انتظار بی‏حاصل) موجب توصیف متمم شده است و آن را درون خود گرفته که این «درونه‏گیری»، برجسته شدن جایگاه متمم را نیز در پی دارد و نیز از نظر ساحت اطلاعاتی جمله، این تغییر ساختار نحوی را نشان‏دار کرده است و سبب برجستگی کلام می‏شود. علاوه بر این، تغییر نقطۀ کانونی اطلاع جمله با درآمیختگی با سازۀ متمم، موجب تأکید و برجستگی آن شده است و تمام توجه مخاطب را به «در این انتظار بی‏حاصل» جلب کند، اما مصداق این نمونۀ یاد شده در نثر نفثۀ‏المصدور زیاد نیست.

زیدری به ساحت جملات کوتاه و وجه وصفی افعال و افعال ساده یا ساختار نحو معیار در افعال مرکب یا عبارات فعلی بسیار پایبند است. ساختار این کتاب با طرح داستانی خود، جنبۀ روایی دارد و همین ساختار روایی طرح منسجمی ‏را در نحو جملات فراهم آورده است. قرینه‏پردازی در نثر شاعرانۀ آن الگوی زبای خاصی را برای نویسنده فراهم می‏آورد. تکرار متوازن الگوهای واحد زبانی، نویسنده را به این سمت سوق می‏دهد که پاره‏های عبارات را به‏صورت کوتاه و با پیکر‏بندی افعال در ساختار نحوی معمول و معیار؛ یعنی در آخر پاره‏ها بیاورد. چیدمان نحوی یکسان به دلایل قرینه‏پردازی را می‏توان عامل بلاغی رعایت نحو معیار در ساختار جملات این اثر دانست.

ـ «تلاطم امواج فتنه کار جهان برهم شورانیده است و سیلاب جفای ایام سرهای سروران را جٌفای خود گردانیده است» (همان: 1).

تکرار الگوی نحوی را به ‏صورت معیار به فراوانی در این اثر می‏توان مشاهده کرد و همین مسأله سبب می‏شود که به منظور رعایت توازن موسیقایی و بلاغی، پاره‏های فعلی را اغلب در انتها دو به دو به کار برد. در حقیقت چیدمان نحوی فعل به‏صورت یکسان در پاره‏های قرینه:

«به کدام مشتاق شداید فراق می‏نویسی و به کدام مشفق، قصۀ اشتیاق می‏گویی» (همان: 5).

«آن خاکساران آتشی را خاک، سوی مکمن اجل می‏راند و آن گوران خر طبع را گور، سوی مرابض آساد می‏دواند» (همان: 33).

«جانی به نانی باطل می‏کردند و نفسی به فلسی ضایع می‏گردانیدند» (همان: 65- 66).

3-2-1-3. ساختار نحوی و جابه‏جایی گروه قیدی

آن زمان که قیدِ فعل از بخشی به آغاز یا پایان جمله منتقل شود و از فعل فاصله بگیرد، این شگرد نیز در راستای بلاغت و زیبایی سخن می‏تواند یکی از مبانی مستحکم بلاغی متن باشد. زیدری با جا‏به‏جایی قید، قصد ایجاد تأکید در کلام و برجسته‏سازی دارد. این رفتار زبانی در اصطلاح علم معانی با حصر و قصر که روشی برای ایجاد انحصار در فرد یا شیء خاصی است، نزدیکی و قرابت دارد:

«بدین صفت ترسان و هراسان، ده دوازده روز راه قطع الکوکب حندس الظلماء قطع می‏کردم» (همان: 69).

«روی سوی آذربیجان که به جان در آن حدود خطر بودم نهادم، شاد همچون خیال» (همان: 74).

در دو جملۀ اول قرار گرفتن قید «ترسان و هراسان» در ابتدای جمله و در فاصله‏ای با فعل، ساخت این جمله را از نظر نحوی نشان‏دار کرده است و از نظر ساخت اطلاعاتی جمله، نقطۀ پایانی اطلاع کلام با انتقال به آغاز جمله موجب بزرگ‏نمایی عمل و نشان دادن قید «ترسان و هراسان» شده است و حالتی از ترس و بهت‏زدگی و تلاطم روحی احوال نویسنده را به خوبی به خواننده منتقل می‏کند. زیدری به کمک این جابه‏جایی به فضاسازی در نثر خود کمک می‏کند. به‏عنوان مثال در این جمله:

«خلیج‏العذار، عذار در خدمت عارض عراق سبز کرد» (همان: 76).

که پیش‏آیی قید در زمینۀ هدف معنایی نویسنده که بی‏آبرویی و بی‏شرمگی یکی از صاحب‏منصبان دربار مغول را بیان می‏کند، کارکرد القایی مؤثری دارد.

«بی‏شک در این سر وقت از هر آفرید، .... انتقام‏مند» (همان: 22).

در این عبارت، قیدِ فعل پیش از فعل و با فاصله‏ای از آن قرار گرفته است. این نوع قرار گرفتن جهت تأکید بر میزان و عدد است و بدین ترتیب بلاغت نحوی را نشان‏دار کرده است. برای معنادار کردن این جایگاه، می‏توانیم آن را به شکل بی‏نشان در ساخت معیار برگردانیم:

«در این سر وقت از هر آفریده...، بی‏شک انتقام کشید» (همان).

این شگرد که زیدری برای نشان دادن شدت انتقام و قدرت کینه‏کشی به‏کار برده، توانسته است این معنا را به زیبایی در این ساخت نثر شاعرانه به خواننده منتقل کند؛ فاصله گرفتن قید از فعل و در آغاز جمله قرار گرفتن برای نشان دادن عظمت و هولناکی انتقام کارکرد هنری را در ساختار نحوی جمله به اقتضای کلام به مخاطب نشان داده است. این شیوۀ جابه‏جایی نحوی، هنری است که زیدری برای تأثیر بیشتر در رساندن و القای پیام خود به مخاطب به‏کار گرفته است. دوری قید از فعل و تقدیم یا تأخیر آن پس از فعل یکی از بهترین شیوه‏هایی است که نویسنده در کاربست حرکت سازه‏های نحوی جمله برای اهداف بلاغی خود نشان داده است و یا در مثال زیر:

«بدین صفت ترسان هراسان ده دوازده روز راه را قطع الکوکب حندس الظلماء قطع می‏کردم» (همان: 69).

در این مثال نیز چنانکه مشاهده می‏شود قید (ترسان/ هراسان) با تقدیم و پیش‏آیی نسبت به فعل (قطع می‏کردم) سبب برجسته‏سازی و تأثیر بلاغی کلام شده است.

بحث و نتیجه‏گیری

زیدری نسوی از نحو معیار و چیدمان طبیعی جملات، بیشترین بهره را برده است. نویسنده در این کتاب، عناصر جمله را بنا به دلایلی که فقط با رجوع به بافت موقعیتی متن آشکار می‏شود،به قصد اطلاع‏رسانی صریح در چیدمان طبیعی خود به‏کار می‏برد و کمتر پیش می‏آید که این نظم نحوی را بر هم زند.

یافته‏های این پژوهش نشان می‏دهد که در ساختارهای نحوی نفثۀ‏المصدور زیدری به دلیل انسجام موضوعی و رعایت اقتضای حال مخاطب در بافتی شاعرانه که حاصل پیچیدگی‏های معنایی است از پیوندهای گوناگون ساختاری، بهره برده است. خواننده در پایان هر جمله از جمله‏های تشکیل‏دهندۀ ساده یا مرکب با معنایی مستقل، رو‏به‏رو است. پیش‏آیی و پس‏آیی -برخلاف هنجار معیار- در متن دیده نمی‏شود و تسهیل در پردازش جمله و تنظیم‏ هارمونی خبری از جمله تمهیداتی است که زیدری برای غلبه بر متن مصنوع و سرشار از تصاویر شاعرانه و لغات مهجور و متکلف عربی در متن استفاده کرده است. درازدامنی و اطناب جملات در نفثۀ‏المصدور، سبب کم رنگ شدن مفهوم جمله‏ها می‏شود و خواننده در سایۀ واژه‏های دشوار و دیریاب و عبارات عربی در بسیاری از مواقع، معنا را گم می‏کند؛ این در حالی است که باید واژه‏ها در سایۀ معنا به جریان درآیند. در این اثر، بلاغت ساختاری متن و رعایت مقتضای متن و مخاطب به گونه‏ای است که برای غلبه بر این نوع از ابهامات و درازدامنی‏ها، نویسنده، اسیر درهم ریختگی و آشفتگی نحوی نمی‏شود.

تعارض منافع

نویسندگان هیچ گونه تعارض منافع ندارند.

[1]. Promoinece

[2]. Communicative Dynamism