بررسی فرایند ابداع واژه‌ها و اصطلاحات جدید مرتبط با بیماری کرونا: مطالعه‌ای تطبیقی

. مقدمه

زبان بشر ابزاری منحصربه‌فرد و پویا برای ارتباط با محیط پیرامون است. پویایی زبان از آن جهت است که برای بیان مقصود، می‌توان واژگان و اصطلاحات جدیدی ساخت که در برخی موارد از سوی افراد جامعه مورد قبول واقع می‌شود و بخشی از زبان را تشکیل می‌دهد. بدون تردید، تحولات اجتماعی، علاوه بر اینکه بر زندگی ما تأثیر می‌گذارند، زبان را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهند. یکی از این تحولات رخداد حوادثی مانند بیماری‌هاست که ردپای آن را، علاوه بر جسم و روح افراد جامعه، بر زبان مردم نیز می‌بینیم. در قرن شانزدهم میلادی، با شیوع بیماری اسکوربوت[1]، شاهد استفادة گسترده از این واژه، البته به‌عنوان صفت، به‌معنای «پست، خوار، تحقیرآمیز» بودیم (The American Heritage College Dictionary, 2004: 1249). در همین بیماری فراگیر کرونا که اخیراً جامعه با آن روبه‌روست نیز تأثیرات مشابهی مشاهده می‌شود؛ به‌عنوان‌مثال، در یازدهم فوریة 2019، دبیرکل سازمان جهانی بهداشت، تدروس ادهانوم[2]، پرده از نام یک بیماری جدید برداشت و اصطلاح «COVID-19» را برای این بیماری به کار برد. درواقع این اصطلاح، از طریق فرایند آمیزش[3] برای عبارت «coronavirus disease 2019» به دست آمده است. اینها تنها نمونه‌هایی از تأثیر رخدادهای اجتماعی بر زبان است.

یکی از حوزه‌های علم زبان‌شناسی، که در قرن بیستم مورد توجه بسیاری از پژوهشگران بوده است، ساختمان واژه و عناصر ساختاری آن است (شقاقی، 1395: 83). ساختواژه زیرشاخه‌ای از زبان‌شناسی است که به مطالعة ساختمان درونی واژگان و روابط حاکم بر آنها می‌پردازد (Akmajian et al., 2010: 14). ازآنجایی‌که زبان‌های مختلف ساختارهای متنوعی دارند، پژوهشگران تاکنون نتوانسته‌اند به توصیفی جامع‌ومانع دربارۀ واژه و سازه‌های آن دست پیدا کنند؛ لذا برای محدودکردن حوزة پژوهش خود، همواره سعی کرده‌اند صرفاً بر یک زبان و یا یک جنبه از آن تمرکز کنند (شقاقی، 1395: 83)؛ بنابراین، در پژوهش حاضر نیز سعی شده است فرایند ابداع واژگان و اصطلاحات دو زبان فارسی و انگلیسی، آن هم پس از شیوع بیماری کرونا، مورد بررسی قرار گیرد و از پرداختن به واژگان و اصطلاحات ابداع‌شده در سایر زبان‌ها خودداری شده است. براساس پژوهش‌هایی که پیش‌ازاین در حوزة ساختواژه صورت گرفته است، فرایندهایی واژه‌سازی شامل اشتقاق^[4]، ترکیب^[5]، تکرار^[6]، واژه‌سازی بدیع (ابداع)^[7]، تبدیل (صفر)^[8]، کوتاه‌سازی^[9]، ترخیم^[10]، پسین‌سازی^[11]، اختصارسازی^[12]، سرواژه‌سازی^[13]، وام‌گیری^[14] و آمیزش در نظر گرفته می‌شوند (Yule, 2020; Akmajian et al., 2010; Bauer, 1989; Plag, 2003; Matthews, 1991; Katamba & Stonham, 2006; Lieber, 2009; Haspelmath & Sims, 2010). به نظر می‌رسد پس از شیوع بیماری کرونا نیز شاهد ساخت واژگان و اصطلاحاتی هستیم که از این فرایندها پیروی می‌کنند.

در پژوهش حاضر، به بررسی انواع فرایندهای واژه‌سازی در دو زبان فارسی و انگلیسی پس از شیوع بیماری کرونا می‌پردازیم تا ببینیم در این دوران، واژگان و اصطلاحات ابداع‌شده بیشتر تحت تأثیر کدام فرایندهای واژه‌سازی رخ داده‌اند.

2. پیشینۀ پژوهش

پژوهش‌های درخور توجه بسیاری در حوزۀ فرایند ابداع واژه‌ها انجام شده است که هر یک، نوواژه‌ها را از جهات مختلف مورد بررسی قرار داده‌اند. در اینجا، به‌اختصار، به برخی از مهم‌ترین این آثار می‌پردازیم.

کوک^[15] (2010؛ به نقل از خیرآبادی و خیرآبادی، 1396: 53) نوواژه‌ها را از منظر ویژگی‌های زبان‌شناختی آنها مورد مطالعه قرار داده و به موانعی اشاره کرده است که رایانه‌ها در پردازش این نوواژه‌ها با آن روبه‌رو هستند. وی همچنین به بررسی تغییرات معنایی و چگونگی ساخت آنها پرداخته است.

لهرر^[16] (2003؛ به نقل از خیرآبادی و خیرآبادی، 1396: 53) فرایند آمیزش در ساخت نوواژه‌ها را مورد توجه قرار می‌دهد و از منظر روان‌شناسی، به علت پذیرش این دسته از واژگان از سوی گویشوران نیز اشاره می‌کند.

بیهارا و میشرا^[17] (2013؛ به نقل از خیرآبادی و خیرآبادی، 1396: 53) به فرایند ابداع واژه‌ها و اصطلاحات جدید در زبان انگلیسی معاصر پرداخته‌اند. به اعتقاد آنها، نوواژه‌ها، از زمانی که به وجود می‌آیند تا زمانی که مورد پذیرش گویشوران زبان قرار می‌گیرند، مراحلی را پشت سر می‌گذارند و نهایتاً، اگر به‌لحاظ فرهنگی پذیرفته شوند، به‌عنوان واژه‌ای مجزا در آن زبان به کار می‌روند.

ماریوا^[18] (2014؛ به نقل از خیرآبادی و خیرآبادی، 1396: 53) ابداع واژگان در گونة گفتاری زبان کشور زیمبابوه را بررسی کرده است و به فرایند وام‌گیری این دسته از واژگان اشاره می‌کند.

ژنگ^[19] (2015؛ به نقل از خیرآبادی و خیرآبادی، 1396: 53) به بررسی استعاره‌هایی پرداخته است که در نوواژه‌های زبان چینی به چشم می‌خورند. تفسیر وی از این گروه واژگان از نوع شناختی^[20] است.

لیو و لیو^[21] (2015؛ به نقل از خیرآبادی و خیرآبادی، 1396: 53) نیز به الگوی شکل‌گیری نوواژه‌هایی در زبان انگلیسی می‌پردازد که کاربران اینترنت در شبکه‌های اجتماعی آنها را ابداع می‌کنند. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که کاربران فضای مجازی، در ساخت نوواژه‌ها، از فرایندهایی همچون کوتاه‌سازی، ترکیب، قلب، کوتاه‌سازی و آمیزش بهره می‌برند.

این فرایندهای مختلف واژه‌سازی را در زبان‌های مختلف، ازجمله زبان انگلیسی، می‌توان مشاهده کرد. فرایندهای اشتقاق، ترکیب، کوتاه‌سازی، کاهش^[22]، قلب^[23]، تکرار، تبدیل^[24]، اختصارسازی، سرواژه‌سازی، ترخیم و آمیزش نمونه‌هایی از این فرایندها هستند (Haspelmath & Sims, 2010: 33–40).

بائر (2004: 104-103) از دو فرایند واژه‌سازی دیگر نیز صحبت به میان می‌آورد. در فرایند اول، به واژگانی اشاره می‌کند که دارای تکواژهای منحصربه‌فرد^[25] هستند. در این دسته از واژگان، دقیقاً مشخص نیست که واژه از طریق ترکیب به دست آمده است یا اشتقاق؛ بنابراین، به نظر می‌رسد شاهد واژگانی هستیم که در مرز ترکیب و اشتقاق قرار دارند. مثلاً در واژة «jomfru» به معنای «باکره»، معادل فارسی «fru» به معنی «خانم» است، اما «jom» هیچ معنای مشخصی ندارد. در فرایند دوم، وی به خرده‌واژه‌ها^[26] اشاره می‌کند. به اعتقاد او، خرده‌واژه جزئی از یک واژه است که در ساخت واژگان جدید مکرراً استفاده می‌شود. براین‌اساس، «-nomics» در «thatchernomics» را می‌توان نمونه‌ای از خرده‌واژه در نظر گرفت که در واژگانِ «Reaganomics»، «Rogernomics» و «Nixonomics» هم به چشم می‌خورد.

کاتامبا و استونهام استفاده از تکواژهای تصریفی^[27] و اشتقاقی^[28] را از عمده‌ترین روش‌های واژه‌سازی برمی‌شمارند و از وندافزاییِ مضاعف^[29]، ترکیب و تبدیل، به‌عنوان دیگر فرایندهای واژه‌سازی نام می‌برند (Katamba & Stonham, 2006: 48-56).

بوی[30] (2007) نیز واژه‌سازی را به طور قراردادی به دو دستة اشتقاق و ترکیب تقسیم می‌کند و فرایند تبدیل را نیز زیرمجموعه‌ای از اشتقاق می‌داند. به اعتقاد وی، کاربران زبان ممکن است براساس فرایندهای واژه‌آفرینی مانند آمیزش، سرواژه‌سازی، الفباسازی، و ترخیم دست به ساختن واژگان جدید بزنند (Booij, 2007: 5-20).

دربارۀ فرایندهای واژه‌سازی در زبان فارسی نیز  پژوهش‌هایی انجام شده است (اوحدی، 1375؛ صادقی زرقری، 1380؛ کی‌قبادی، 1385؛ به نقل از رضوی و قطره، 1393: 145-167)؛ اما در هیچ یک از این نوشته‌ها، به فرایند ابداع واژگان و اصطلاحات پس از رویدادی خاص، و یا به‌طورکلی، به تحولات اجتماعی، صریحاً اشاره نشده است. سمایی (1382) نیز پژوهشی در مورد زبان مخفی فارسی انجام داده است. به اعتقاد وی، زبان مخفی مجموعه‌ای از واژگان و اصطلاحات است که فقط قشر خاصی از مردم آنها را به کار می‌برند و همة مردم الزاماً با این دسته از واژگان و اصطلاحات آشنا نیستند. به‌گفتۀ وی، قانون‌گریزان و جوانان، دو گروهی هستند که بیشتر دست به ابداع این‌گونه واژگان و اصطلاحات می‌زنند. سمایی (1382: 11) الگوهای واژه‌سازی زبان مخفی را مورد توجه قرار می‌دهد.

شقاقی (1395) نیز از فرایندهای اشتقاق و ترکیب به‌عنوان دو فرایند واژه‌سازی پربسامد نام می‌برد و در کنار آنها، به فرایندهای دیگری اشاره می‌کند که به پدیدآوردن واژگان جدید کمک می‌کند. به اعتقاد وی، فرایندهای اشتقاق و ترکیب، در هر زبانی، از زایایی بیشتری نسبت به سایر فرایندهای واژه‌سازی ذکرشده برخوردار است و نمی‌توان قاعده‌ای کلی براساس فرایندهای کمتر زایا ارائه داد تا در ساخت واژه به کار آید (شقاقی، 1395: 85).

3. روش

داده‌هایی که در پژوهش پیش رو استفاده شده، مشتمل بر 152 واژه و اصطلاح (گروه نحوی یا عبارت) است که پس از شیوع بیماری کرونا، در دو زبان فارسی و انگلیسی ابداع شده‌اند. از این میزان داده، 82 واژه و اصطلاح در زبان فارسی یافت شد و 70 واژه هم متعلق به زبان انگلیسی است. داده‌های حاضر، با مراجعه به خبرگزاری‌ها و وبگاه‌های رسمی و معتبر فارسی‌زبان مانند ایرنا، ایسنا، ایلنا، ایمنا، خبرگزاری تسنیم، خبرگزاری فارس، خبر آنلاین، فرارو، آفتاب، شهر خبر، شهرآرانیوز، اعتماد آنلاین و مشرق‌نیوز، و نیز خبرگزاری‌ها و وبگاه‌های رسمی و معتبر انگلیسی‌زبان مانند CNN، ABS News، Reuters، BBC، the Guardian، economist، the Conversation، Heidi.news، Daily Mail، New Yorker، United Press و Associated Press، به دست آمده است. علاوه‌براین، از برخی فرهنگ‌های لغت آنلاین مانند فرهنگ مریام‌وبستر[31]، آکسفورد[32]، لانگمن[33]، کمبریج[34] و شهری[35] هم استفاده شده است. هیچ محدودیت سنی برای ابداع‌کنندگان واژگان و اصطلاحات جدید در نظر گرفته نشده و فاکتورهای جنسیت و میزان تحصیلات نیز لحاظ نشده است. نهایتاً، طبقه‌بندی داده‌ها براساس فرایندهای واژه‌سازی صورت گرفت که در بخش بعد به آن پرداخته می‌شود.

4. یافته‌ها

ازآنجایی‌که مقالة حاضر به بررسی فرایند ابداع واژگان و اصطلاحات جدید پس از شیوع بیماری کرونا می‌پردازد، در این قسمت، داده‌ها به دو قسمت واژگان و اصطلاحات (گروه‌های نحوی) بخش می‌شوند. بخش اول به فرایندهای واژه‌سازی و بخش دوم به گروه‌های نحوی می‌پردازد. نهایتاً، بخش سوم نیز به تحلیل آماری داده‌ها اختصاص می‌یابد.

4 ـ1. فرایندهای واژه‌سازی

همان‌طور که قبلاً ذکر شد، فرایندهای تکرار، تبدیل (صفر)، ترخیم، پسین‌سازی و گسترش استعاری هیچ نقشی در ابداع واژگان و عبارات این پژوهش نداشتند؛ بنابراین، از ذکر این فرایندها صرف‌نظر می‌شود و به بقیة فرایندهای واژه‌سازی می‌پردازیم. در این قسمت، هر یک از این فرایندهای واژه‌سازی، با ذکر معنی و به همراه مثال‌هایی، معرفی خواهد شد.

4 ـ1ـ1. فرایند اشتقاق

با اضافه‌کردن وند اشتقاقی، پیشوند یا پسوند، به واژه‌ای که پایة واژگانی یا دستوری دارد، می‌توان واژه‌ای جدید ساخت. برای مثال، پیشوند «نا‌ـ‌» و «بی‌ـ‌»، به‌ترتیب، به اسم «کام» و ضمیر «خود» اضافه می‌شوند و واژگان «ناکام» و «بی‌خود» حاصل می‌شود (شقاقی، 1395: 85). واژگان «unhappy»، «misrepresent» و «sadness» هم مثال‌هایی از این فرایند در زبان انگلیسی هستند که به‌ترتیب، «un-»، «mis-»، و «-ness» نقش وند را در ساختمان آنها دارند (Yule, 2020: 65).

فرایند اشتقاق در تولید واژه بسیار زایاست؛ اما در پژوهش حاضر، تعداد زیادی واژة مشتق در دو زبان فارسی و انگلیسی به دست نیامد.

جدول 1. واژگان فارسی ساخته شده براساس فرایند اشتقاق

جدول 2. واژگان انگلیسی ساخته‌شده براساس فرایند اشتقاق

4 ـ1ـ2. فرایند ترکیب

همراهی دو یا چند واژة بسیط یا حتی تکواژ واژگانی، چه آزاد چه وابسته، با تکواژ آزاد دستوری یا همراه‌شدن دو واژة غیربسیط، واژة جدید به دست می‌دهد که حاصل فرایند ترکیب است. واژگان مرکبِ چراغ‌قرمز، تختخواب، سوخت‌وساز، رونویس و بلندگو حاصل این فرایند هستند (شقاقی، 1395: 91). به اعتقاد یول (2020: 61)، این فرایند در زبان‌هایی مانند انگلیسی و آلمانی بسیار زایاست، درحالی‌که در زبان‌هایی مانند فرانسوی و اسپانیولی، کمتر در واژه‌سازی نقش دارد. واژگان مرکبی مثل «bookcase»، «doorknob»، «fingerprint» و «textbook» نمونه‌هایی از واژگان حاصل از این فرایند هستند.

جدول 3. واژگان فارسی ساخته‌شده براساس فرایند ترکیب

جدول 4. واژگان انگلیسی ساخته‌شده براساس فرایند ترکیب

ادامه جدول 4.

ادامه جدول 4.

4 ـ1ـ3. فرایند ترکیب و اشتقاق

در برخی مواقع دیده می‌شود که هر دو فرایند ترکیب و اشتقاق، در ساخت واژه‌ای جدید به کار می‌روند. به واژگان حاصل از این فرایند، «مرکب‌مشتق» گفته می‌شود. درواقع، فرایند اشتقاق را بر واژة مرکب اعمال می‌کنیم. برای مثال، می‌توان به واژگان «ناخودآگاه»، «شهرداری»، «تلافی‌جویانه» و «خاکروبه» که حاصل این فرایند هستند، اشاره کرد (شقاقی، 1395: 97).

شش واژه در زبان فارسی، حاصل این فرایند در پژوهش حاضر است. در زبان انگلیسی نیز دو واژة مرکب‌مشتق به دست آمد.

جدول 5. واژگان فارسی ساخته‌شده براساس فرایند ترکیب و اشتقاق

جدول 6. واژگان انگلیسی ساخته‌شده براساس فرایند ترکیب و اشتقاق

4 ـ1ـ4. فرایند ابداع (واژه‌سازی بدیع)

گویشوران زبان ممکن است واژه‌ای بسازند که قبلاً در زبان هرگز وجود نداشته است. این‌گونه واژگان دارای کلمات هم‌ریشه و هم‌خانواده نیستند و نیز نمی‌توان آنها را به عناصر کوچک‌تری تقسیم کرد. واژگانی که براساس این فرایند ساخته می‌شوند، به نوواژه معروف هستند. این‌گونه واژگان را بیشتر جوانان می‎سازند و برخی اوقات، آن‌چنان در جامعه پذیرفته می‌شود که در فرهنگ‌های لغت هم مدخلی به آن اختصاص می‌دهند. واژگانی از جمله «خَفَن» به‌معنای عالی یا بی‌نقص، «گاگول» به‌معنای شخصی که رفتار عادی ندارد، «نوچفسکو»، اسم نوعی غذا در یک برنامة تلویزیونی و «سمندون»، یک شخصیت کارتونی، نمونه‌هایی از نوواژه‌های زبان فارسی هستند (شقاقی، 1395: 103). به عقیدة یول (2020: 64)، نوواژه حاصل ابداع و استفادة همگانی از واژگان جدید است که البته در زبان انگلیسی هم چندان معمول نیست. نام بسیاری از محصولات تجاری از نوع نوواژه است. برای مثال، می‌توان از واژگانی از جمله «aspirin»، «nylon»، «vaseline»، «teflon» و «xerox» نام برد.

هیچ نوواژه‌ای دررابطه‌با بیماری کرونا در زبان فارسی یافت نشد و در زبان انگلیسی نیز تنها دو واژة «coronial» و «cornteen» به دست آمد.

جدول 7. واژگان انگلیسی ساخته‌شده براساس فرایند ابداع

4 ـ1ـ5. فرایند اختصارسازی

یکی از روش‌های کوتاه‌کردن عبارتی طولانی در زبان استفاده از فرایند اختصارسازی است. در این روش، حروف اول یک عبارت کنار هم قرار می‌گیرد و واژة حاصل به‌شکل صورت کامل یا حروف مجزا خوانده می‌شود، مانند «ش م ه» که شکل کوته‌شدة «شیمیایی، میکروبی، هسته‌ای» است (شقاقی، 1395: 108). صورت «WHO» که شکل کوته‌نوشت «World Health Organization» است نیز نمونه‌ای از این فرایند در زبان انگلیسی است. در زبان فارسی هیچ نمونه‌ای یافت نشد و پنج نمونه هم در زبان انگلیسی به دست آمد.

جدول 8. واژگان انگلیسی ساخته‌شده براساس فرایند اختصارسازی

4 ـ1ـ6. فرایند کوتاه‌سازی

در این فرایند، عناصری را (یک یا چند واژه و هجا) از واژه یا عبارت موردنظر حذف می‌کنند و واژة جدید را به دست می‌دهند. چنانچه از جایگاه آغازی یا میانی عناصری را کم کنیم، واژة جدید حاصل از فرایند کوتاه‌سازی خواهد بود، ولی اگر این کاهش از جایگاه پایانی صورت گیرد، واژة جدید حاصل از فرایند ترخیم خواهد بود. تغییر شکل «ترمزدستی» به «دستی» و «داداش» به «داش» نمونه‌هایی از این فرایند هستند که به ترتیب واژگان «دستی» و «داش» حاصل شده است (شقاقی، 1395: 105). تغییر شکل واژة «airplane» به «plane» هم نمونه‌ای از این فرایند در زبان انگلیسی است.

هیچ واژة فارسی حاصل از این فرایند در این پژوهش به دست نیامد، اما چهار واژه در زبان انگلیسی یافت شد.

جدول 9. واژگان انگلیسی ساخته‌شده براساس فرایند کوتاه‌سازی

4 ـ1ـ7. فرایند سرواژه‌سازی

هرگاه کلمات اول یک عبارت کنار هم گذاشته شود که به‌عنوان یک واژه، قابل‌تلفظ هم باشد، آنگاه واژة جدیدی براساس فرایند سرواژه‌سازی ساخته شده است. البته، گاهی‌اوقات می‌توان واکه‌هایی را به واژة جدید افزود یا از آن کم کرد تا واژه‌ای به دست آید که با قواعد آوایی زبان مطابقت داشته باشد. واژگان «اتکا» و «توانیر»، که به‌ترتیب از حروف یا هجاهای اول عبارت‌های «اتحادیة تعاونی‌های کارکنان ارتش» و «تولید و انتقال نیرو» به دست آمده است، نمونه‌ای از واژگان حاصل از این فرایند هستند (شقاقی، 1395: 108). واژة «NATO»، که از حروف اول عبارت «North Atlantic Treaty Organization» حاصل شده است، نمونه‌ای از فرایند سرواژه‌سازی در زبان انگلیسی است.

هیچ واژة فارسی حاصل از این فرایند در این پژوهش به دست نیامد و دو واژه نیز در زبان انگلیسی یافت شد.

جدول 10. واژگان انگلیسی ساخته‌شده براساس فرایند سرواژه‌سازی

4 ـ1ـ8. فرایند آمیزش

با اضافه‌کردن بخش اول یک واژه به بخش انتهایی واژه‌ای دیگر، واژه‌ای به دست می‌آید که آن را «آمیخته» می‌نامیم. واژگان آمیخته حاصل رخداد همین فرایند هستند. برای مثال، می‌توان به واژة «عکاشی» اشاره کرد که حاصل آمیزش بخش اول واژة «عکاسی» و بخش آخر واژة «نقاشی» است (شقاقی، 1395: 109). هرچند این فرایند خیلی زایا نیست، اما در پژوهش حاضر، از فراوانی نسبتاً بالایی برخوردار بود.

جدول 11. واژگان فارسی ساخته‌شده براساس فرایند آمیزش

جدول 12. واژگان انگلیسی ساخته‌شده براساس فرایند آمیزش

ادامه جدول 12.

ادامه جدول 12.

ادامه جدول 12.

ادامه جدول 12.

4 ـ1ـ9. فرایند وام‌گیری

یکی از راه‌هایی که منجر به گسترش واژگان در هر زبانی می‌شود، این است که واژه‌هایی را از زبانی به زبان دیگر اضافه کنند. این فرایند را «وام‌گیری» می‌نامند و واژة واردشده را نیز «وام‌واژه» می‌گویند. هدف از این کار این است که گویشوران زبان بتوانند نیازهای خود را در پرکردن خلأهای موجود واژگانی برطرف کنند؛ به همین دلیل،  برخی اوقات، دقیقاً خود واژه را وارد زبان می‌کنند و در پاره‌ای اوقات نیز جزءهایی از واژة خارجی را ترجمه و به زبان خود اضافه می‌کنند. برای مثال، می‌توان به واژه‌های «فوتبال»، «سماور»، «لوکیشن» و «مکانیک» اشاره کرد^[37] (شقاقی، 1395: 127). بنا به‌گفتۀ یول (2020)، این فرایند در زبان انگلیسی بسیار زایاست؛ به‌طوری‌که بسیاری از واژگان حال حاضر زبان انگلیسی از طریق همین فرایند وارد این زبان شده‌اند. واژگان «piano»، «ski»، «sofa» و «yoghurt» نمونه‌هایی حاصل از فرایند مذکور هستند^[38].

هفت واژه در زبان فارسی و سه واژه هم از زبان انگلیسی به دست آمد که در جدول‌های زیر معرفی می‌شوند.

جدول 13. واژگان فارسی ساخته‌شده براساس فرایند وام‌گیری

جدول 14. واژگان انگلیسی ساخته‌شده براساس فرایند وام‌گیری

4 ـ2. گروه‌های نحوی

همان‌طور که شاهد ابداع واژگان، پس از شیوع بیماری کرونا، در دو زبان فارسی و انگلیسی بودیم، عبارات نسبتاً زیادی نیز ابداع شده است. رواج این عبارت‌ها و استفاده از آنها در زبان فارسی بسیار بیشتر از زبان انگلیسی است. در جدول‌های زیر، این گروه‌های نحوی به همراه نوع آنها (اسمی، صفتی و...) ارائه می‌شوند.

جدول 15. گروه‌های نحوی ساخته‌شده در زبان فارسی

ادامه جدول 15.

ادامه جدول 15.

جدول 15.

جدول 15.

جدول 16. گروه‌های نحوی ساخته‌شده در زبان انگلیسی

ادامه جدول 16.

4ـ3. تحلیل آماری

پژوهش پیش رو شامل 152 واژه و عبارات بود. درحالی‌که هنوز چند ماه از شیوع بیماری کرونا در جهان نگذشته است، با حجم بسیار بالایی از نوواژه‌ها و اصطلاحات ابداعی در زبان‌های مختلف روبه‌روییم. در طی همین چند ماه نیز بیش از 100 واژه و اصطلاح به دست آمد و بدون تردید، تعداد این داده‌ها روزبه‌روز نیز در حال گسترش است. در 81 مورد مجموع داده‌های حاضر، فرایندهای واژه‌سازی رخ داده بود که این فرایندها به نُه طبقه تقسیم شدند. همچنین، عبارات ابداع‌شده نیز ذیل همین فرایندها عنوان شدند.

همان‌طور که جدول 18 و نمودار 1 نشان می‌دهند، در زبان فارسی، ابداع گروه‌های نحوی یا عبارات، با 72 درصد، از بیشترین زایایی برخوردار است. علت این پدیده شاید این مسئله است که رسانه‌های گروهی به‌ندرت می‌توانند دست به ابداع واژگان جدید یا به‌طورکلی، ابداع واژگان غیررسمی بزنند. محیط رسانه‌های گروهی و رسمی نیز این اجازه را از تولیدکنندگان محتوا سلب می‌کند. ازآنجایی‌که بسیاری از این داده‌های زبان فارسی، از سوی مقامات رسمی کشور، برای اولین‌بار بیان می‌شد، انتظار همین نتیجه نیز چندان دور از ذهن نبود. فرایند وام‌گیری، با 5/8 درصد، در جایگاه دوم از نظر میزان زایایی قرار می‌گیرد. بسیاری از واژگانی که امروزه می‌شنویم، ریشه‎ای انگلیسی دارند که برای آن تاکنون معادلی پیشنهاد نشده است. واژة «کرونا» که تقریباً هرروز می‌شنویم، نمونه‌ای از همین فرایند زایاست. پس از فرایند وام‌گیری، فرایند ترکیب‌واشتقاق با 5/7 درصد در جایگاه سوم، و دو فرایند اشتقاق و ترکیب با 5 درصد در جایگاه چهارم قرار می‌گیرند. فرایند آمیزش نیز با 5/2 درصد در رتبة بعدی قرار دارد. فرایندهای واژه‌سازی بدیع (ابداع)، اختصارسازی، کوتاه‌سازی و سرواژه‌سازی نیز هیچ نقشی در فرایندهای واژه‌سازی زبان فارسی نداشتند.

جدول 17. وقوع فرایندهای واژه‌سازی در زبان فارسی بر حسب درصد

نمودار 1. درصد وقوع فرایندهای واژه‌سازی در زبان فارسی  

براساس جدول 19 و نمودار 2، که مختص فرایندهای ابداع واژه و عبارت در زبان انگلیسی است، مشاهده می‌شود که فرایند آمیزش، با 33 درصد، از بیشترین میزان زایایی برخوردار است. براساس یافته‌های پژوهش، به نظر می‌رسد که برخلاف زبان فارسی، فرایند آمیزش در زبان انگلیسی بسیار زایاست که علتش می‌تواند نقش پررنگ گروه جوانان در رسانه‌های گروهی، و به تبع آن، در تغییر شکل زبانشان است. می‌توان نتیجه‌گیری کرد که احتمال وجود خلاقیت در ابداع واژگان و اصطلاحات در بین جوانان انگلیسی‌زبان حاضر در رسانه‌های جمعی، بیشتر نمود دارد تا در زبان فارسی. استفاده از عبارات، با 17 درصد، در جایگاه دوم قرار می‌گیرد. فرایند ترکیب، با 5/15 درصد، جایگاه سوم را به خود اختصاص داده است. متصل کردن کلمات مجزا به یکدیگر، مانند «coronababy» بسیار معمول است، درحالی‌که همین واژه، در زبان فارسی، به‌شکل یک عبارت (گروه نحوی)، مانند «نوزادانِ دورانِ کرونا»، خود را نشان می‌دهد. فرایند اشتقاق نیز با میزان وقوع 5/8 درصد، در جایگاه چهارم قرار می‌گیرد. فرایندهای اختصارسازی و کوتاه‌سازی، به‌ترتیب، 7 و 5/5 درصد داده‌ها را شامل می‌شوند. فرایند وام‌گیری نیز با شامل شدن 5 درصد داده‌ها، در رتبة هفتم فرایندهای واژه‌سازی قرار دارد. نهایتاً، فرایندهای ترکیب‌واشتقاق، ابداع و سرواژه‌سازی، با میزان وقوع 3 درصد، کمترین میزان مشارکت را در در ابداع واژگان و اصطلاحات جدید داشتند.

جدول 18. وقوع فرایندهای واژه‌سازی در زبان انگلیسی بر حسب درصد

نمودار 2. درصد وقوع فرایندهای واژه‌سازی در زبان انگلیسی

در این قسمت نیز نمودار سوم ارائه می‌شود تا بهتر مقایسة بین این دو زبان را نشان دهد. همان‌طور که نمودار (3) نشان می‌دهد، بین فرایندهای اشتقاق، اشتقاق‌وترکیب و وام‌گیری، تفاوت زیادی دیده نمی‌شود و بیشترین میزان اختلاف بین دو زبان، به‌ترتیب، مربوط به استفاده از عبارات (گروه‌های نحوی) و فرایند آمیزش است.

نمودار 3. درصد وقوع فرایندهای واژه‌سازی در زبان‌های فارسی و انگلیسی

5. بحث و نتیجه‌گیری

پس از شیوع بیماری کرونا، با حجم زیادی از واژگان و اصطلاحات ابداع‌شده مواجه شدیم که هرکدام، براساس یکی از فرایندهای واژه‌سازی، ساخته شده‌اند. در داده‌های مورد بررسی که مشتمل بر 152 واژه و عبارت بود، در ساخت واژگان، فرایندهای اشتقاق، ترکیب، اشتقاق‌وترکیب، ابداع، اختصارسازی، کوتاه‌سازی، سرواژه‌سازی، آمیزش و وام‌گیری به کار رفته بودند. گروه‌های نحوی نیز در انتهای بخش فرایندهای واژه‌سازی نشان داده شدند و بر دو قسم اسمی و صفتی بودند. گروه‌های نحوی اسمی تعداد بسیار بیشتری نسبت به گروه‌های نحوی صفتی داشتند. در میان داده‌های زبان فارسی، چهار فرایند ابداع، اختصارسازی، کوتاه‌سازی و سرواژه‌سازی یافت نشدند، درحالی‌که در میان داده‌های زبان انگلیسی، تمام فرایندهای واژه‌سازی در تولید واژگان و اصطلاحات جدید سهمی، هرچند اندک، داشتند.

در پژوهش حاضر، گروه‌های نحوی و فرایند آمیزش، به‌ترتیب با 72 و 33 درصد، بیشترین درصد وقوع را در دو زبان فارسی و انگلیسی به خود اختصاص دادند. بدون درنظرگرفتن فرایندهای ابداع، اختصارسازی، کوتاه‌سازی و سرواژه‌سازی در زبان فارسی که درصدی را به خود اختصاص ندادند، فرایند آمیزش با 5/2 درصد، کمترین میزان زایایی را داشت. در زبان انگلیسی نیز فرایندهای ترکیب‌واشتقاق، ابداع و سرواژه‌سازی با 3 درصد، کمترین نقش را در واژه‌سازی داشتند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد استفاده از گروه‌های نحوی در زبان فارسی، بسیار پُرکاربرد است، به‌طوری‌که به‌تنهایی، بیش از یک‌سوم داده‌ها را به خود اختصاص داده است؛ اما در طرف مقابل، نمودار فرایندهای واژی در زبان انگلیسی نشان می‌دهد که اختلاف فرایندها در تولید واژگان و اصطلاحات، نسبت به زبان فارسی، کمتر است و می‌توان گفت همة آنها در تولید واژه و عبارت نقش دارند. باتوجه‌به عدم استفاده از چهار فرایند ابداع، اختصارسازی، کوتاه‌سازی و سرواژه‌سازی در زبان فارسی، شاید بتوان ادعا کرد که میزان خلاقیت در بین گروه‌های نوجوان و جوان، در بین انگلیسی‌زبانان، بیشتر از گروه‌های نظیر در زبان فارسی است.

تعارض منافع

تعارض منافع ندارم.

ORCID

[1]. scurvy

[2]. Tedros Adhanom

[3]. blending

[4]. derivation

[5]. compounding

[6]. reduplication

[7]. coinage

[8]. zero derivation

[9]. shortening

[10]. clipping

[11]. backformation

[12]. abbreviation

[13]. acronym

[14]. borrowing

[15]. Cook, C. P.

[16]. Lehrer, A.

[17]. Behara, B., & Mishra, P.

[18]. Mareva, R.

[19]. Zheng, Y.

[20]. cognitive

[21]. Liu, W., & Liu, W.

[22]. subtraction

[23]. metathesis

[24]. conversion

[25]. unique morphs

[26]. splinters

[27]. inflectional morphemes

[28]. derivational morphemes

[29]. multiple affixation

[30]. Booij, G.

[31]. https://www.merriam-webster.com/

[32]. https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/

[33]. https://www.ldoceonline.com/

[34]. https://dictionary.cambridge.org/

[35]. https://www.urbandictionary.com/

[36]. در رابطه با واژة «cornteen» لازم به ذکر است که این واژه، املای اشتباه واژة «quarantine» است که به‌خاطر استفادة زیاد در شبکه‌های اجتماعی در طول بحران کووید19، به شکل «cornteen» درآمده است و برخی اوقات، به‌اشتباه، به صورت‌های «corn teen»، «corn and teen»، «corn in teen» و «corn of teen» هم نوشته می‌شود. همان‌طور که مشاهده شد، «teen» در این واژه، برخی اوقات، به‌صورت مجزا نوشته می‌شود؛ بنابراین، این تداعی را در ذهن ایجاد می‌کند که همان «teen» در اعداد 13 تا 19 باشد.

[37]. به جز واژة «سماور» که ریشه‌ای روسی دارد، سایر کلمات فوق از زبان انگلیسی وارد زبان فارسی شده‌اند.

[38]. این واژگان، به‌ترتیب، از زبان‌های ایتالیایی، نروژی، عربی و ترکی وارد زبان انگلیسی شده‌اند.

[39]. درصدهای حاصل از دو زبان فارسی و انگلیسی، بر پایة 5/0 گرد شده‌اند.

استناد به این مقاله: علمدار، ابوالفضل، رهبر، بهزاد. (1400). بررسی فرایند ابداع واژه‌ها و اصطلاحات جدید مرتبط با بیماری کرونا: مطالعه‌ای تطبیقی. علم زبان، ویژه‌نامه کرونا، سال 8، 117- 151. Doi: 10.22054/ls.2021.57843.1421 

 Language Science  is licensed under a Creative Commons Attribution-Noncommercial 4.0 International License.