کاربرد روش ایتوس در ترجمۀ رمان عربی به فارسی (مطالعۀ موردی: ترجمۀ نصیحتنا إلی الجزّار از علاء الأسوانی)

1. مقدمه

در هنر خطابه، سخنور یا نویسنده به دنبال ساخت تصویری است که در جذب مخاطب و متقاعد کردن او در مسیر دستیابی به فرآیند ارتباطی متقابل بین نویسنده و مخاطب به او کمک کند. وقتی به آثار سخنوران و داستان‌نویسانی که ایدۀ آگاهی‌بخشی و توجه به افکار عمومی را مدنظر قرار داده­اند و به بهره‌گیری از ظرفیت‌های بیانی زبان توجه ویژه­ای داشته­اند، نگاه می­کنیم با مجموعه‌ای از استراتژی­ها و تکنیک­ها روبه‌رو می­شویم که برای ایجاد ارتباط مؤثر با مخاطب و اقناع او در جهت پذیرش افکار مورد نظرشان به‌کار می­رود.

ایتوس[1] به عنوان یکی از این استراتژی‌های زبانی دارای پیشینه­­ای کهن است و بررسی این موضوع می­تواند در فهم دقیق برخی از متون کمک کند و در ترجمه­ای شایسته و بایسته از متن و انتقال ظرافت­های مرتبط با مخاطب بسیار مؤثر باشد؛ زیرا در صورت عدم اطلاع یا بی­توجهی به این موضوع شاید پیام اصلی متن به مخاطب منتقل نشود. مترجم با تمرکز بر کلمات کلیدی و اصطلاحاتی که عوامل نفسانی مخاطب یا مخاطبان را تحریک می­کند، می­تواند آن‌ها را به پذیرش گام به گام اطلاعات متن و انجام رفتارهای مورد نظر خود ترغیب کند و در افق دید مخاطب و بازآفرینی متن یا رد و قبول اندیشه­های دریافتی از متن مصمم­تر سازد.

2. بیان مسئله

این پژوهش در تلاش است تا با بررسی یکی از ابزارهای اقناعی؛ یعنی ایتوس، نقش آن را در ترجمه و چگونگی ارائۀ آن را در سطح معادل­یابی و یافتن ساختارهای زبانی و بیانی مطلوب مورد بررسی قرار دهد. داستان نصیحتنا إلی الجزّار  (نصیحت ما به یک جانی) که از مجموعه «هل نستحق الدیمقراطیة» (آیا ما سزاوار دموکراسی هستیم؟) انتخاب شده است، نمونۀ پژوهشی این مقاله است که بر اساس روش ایتوس به تحلیل­های زبانی و راهبردهای ترجمه­ای متن عربی آن به فارسی می­پردازیم.

3. پرسش­های پژوهش

- توجه به ابزارهای زبانی چه نقشی در فهم و ترجمه آثار ادبی دارد؟

- راهبرد یا روش­ ایتوس در ترجمه چگونه به باورپذیری متن ترجمه کمک می­کند؟

در راستای سؤالات مطرح شده، فرضیه‌ زیر مدنظر قرار گرفته است:

- به‌کارگیری ایتوس به عنوان یک استراتژی زبانی نقش راهبردی در نضج و پختگی ایده نویسنده و شکل‌گیری و تولید متن او دارد همچنان­که نقش بسزایی در بازتولید متن نزد مخاطب دارد. این فرآیند از طریق تهییج مخاطب و تحریک احساسات او تحقق پیدا می‌کند و بر حفظ اعتبار، شخصیت و جایگاه نویسنده و هویت فرهنگی او در زبان مقصد تمرکز دارد.

4. پیشینۀ پژوهش

پژوهش در عرصه‌های زبانی، موضوع کهن و دامنه‌داری است همانطور که موضوع ترجمۀ متن با شیوه­های مختلف آن مورد توجه بسیاری از استادان و دانشجویان و محققان معاصر قرار گرفته است. در زمینۀ استراتژی­های فن خطابه نیز کتاب­ها و مطالعات بسیاری صورت پذیرفته است. مهم­ترین منبع در این زمینه کتاب فن الخطابة از ارسطوطالیس[2] (1979). است. وی در این کتاب، در خلال بحث ایروتیک، ایتوس را تصویری می­داند که پس از گفتار به دست می­آید. مثلث بلاغی مفهومی است که ارسطو، فیلسوف یونانی در این کتاب مطرح کرده است و از استدلال‌های متقاعدکنندۀ مؤثر شامل سه عنصر اساسی؛ یعنی لوگوس، اخلاق و پاتوس سخن می­گوید. دربارۀ تحلیل آثار داستانی رمان‌نویس مشهور معاصر مصری، علاء الاسوانی نیز مقالات و پایان‌نامه­های زیادی به چاپ رسیده است، اما هیچ‌کدام به موضوع ترجمۀ آثار وی بر اساس روش ایتوس نپرداخته­اند. بنابراین، پژوهش کنونی نخستین تجربه در این زمینه است. دربارۀ کاربرد روش ایتوس در ترجمه تاکنون مقاله­ای نوشته نشده و کسی به آن نپرداخته است.

5. بحث و بررسی

ایتوس، واژه­ای یونانی است که دربارۀ معنای دقیق آن اجماعی وجود ندارد. برخی بر این باورندکه به معنای رفتار یا عادت است و برخی دیگر معتقدند به معنای برانگیختگی حالت عاطفی است که در گیرنده به وجود می‌آید (غالم، 2019: 133) یا به ویژگی‌هایی اطلاق می­شود که گوینده در گفتار خود برای تأثیرگذاری بر مخاطب به‌کار می­بندد؛ گفتار و گفتمانی است که به سه‌گانه ارسطو؛ یعنی گوینده (لوگوس)، اخلاق، و تصویر گیرنده (پاتوس) برمی­گردد (ارسطو، 1979: 16 و علّوش، 1985: 41). از نظر ارسطو، ایتوس شامل فضایل اخلاقی و احساس آمادگی و جنبۀ دیگری از بُعد اجتماعی است که روشی متناسب با ماهیت سخنور در متقاعد کردن طبقه اجتماعی خود است. بنابراین، می­توان گفت که ایتوس مربوط به خودانگاره‌ای است که گوینده در گفتار خود برای متقاعد کردن مخاطب ایجاد می‌کند (شارودو، 2008: 230). سپس گوینده تنها به دلیل عقاید و منطق خود قانع نمی‌شود، بلکه به دلیل اطمینانی که مخاطب در نتیجه تسلط سخنور بر بلاغت به او می‌دهد، باور می­کند.

سیطرۀ گوینده از طریق ایتوس سه جنبه دارد: ایتوس آماده، ایتوس صریح و ایتوس ضمنی (غالم، 2019: 134). این به آن معنی است که ممکن است نشان‌دهندۀ جایگاه یا شهرتی باشد که گوینده در خارج از متنی که شنونده با آن مواجه می‌شود از آن برخوردار است و تنها محدود به محدودۀ متن نیست (Borobia, 1919: 3). یا ممکن است بیانگر تصویری باشد که گوینده با ذکر صفات و فضائل خود از خویش ترسیم می‌کند و همچنین نشان‌دهندۀ تصویری از خود است که مخاطب از نشانه‌های مختلف گفتمان استنباط می‌کند. بر این اساس، می­توان گفت تصویر از خود در گفتمان بر اساس تعامل ایتوس آماده و صریح یا ضمنی و پنهان شکل می­گیرد (غالم، 2019: 134).

تمرکز بر تصویر، بحث­های زیادی را در مورد منشأ این موضوع مطرح کرد که تا امروز ادامه دارد؛ اینکه آیا ایتوس تصویری بلاغی است یا موضوعی فرازبانی؟ برخی از محققین ایتوس را یکی از راهبردهای استدلالی ویژه در متون قرآنی می­دانند. آن‌ها پس از بررسی برخی از آثار غربی­ها مانند هارون فاروکا[3] آن را تحلیل استدلالی متون می­دانند و می‌کوشند با مطالعۀ تحلیل استدلالی بلاغی از منظر استدلالی و ارتباطی و رابطۀ آن با تخیل، آن را تفسیر کنند. ریپول[4] هر گفتمانی را که استدلال و سبک را با هم ترکیب کند، مورد مداقه قرار داد و به انواع دیگری از موضوعات مرتبط همچون استدلال پنهان و انواع مدرن گفتمان مانند اخبار تلویزیونی، مکالمۀ روزانه و روایت و... پرداخت تا اینکه یک پژوهشگر با بررسی ایتوس در متن قرآن به مفهوم دینی آن توجه و تأکید کرد تأیید فراخوان قرآن از طریق تأیید گوینده حاصل می­شود؛ یعنی مستندسازی رابطه بین استدلال و استدلال شده به دو نوع از ایتوس برمی‌گردد؛ اولی ایتوس گفته شده (نازل شده) و دومی ایتوس وحی­کننده، (نفس المصدر، 2019: 140- 128)، سپس جان سورل[5] در مطالعات خود نقش استدلال و مقوله­های آن را در شکل‌گیری ایتوس و تصویر بلاغی بررسی کرد؛ پژوهشی که در آن ظهور سیاستمداران در روابط پرتنش مورد بررسی قرار گرفته است؛موضوعی که زبان‌شناسانی مانند بلمن[6]، شارودو و دیگران نیز به آن توجه کردند (عثمانی، 2019: 155-ـ141).

علاوه بر این، عبدالعالی با بررسی ایتوس در رمان «بعیدا عن الضوضاء قریبا من السکات» (به دور از هیاهو و نزدیک به سکوت؛ این رمان تاریخ معاصر مراکش را از آغاز استقلال تا دوره بهار عربی در جهان عرب بررسی می­کند. این دورۀ تاریخی با حوادث و هیاهوهای آن به صورت انتقادی از زبان شخصیت اصلی رمان نقل می­شود که یک جوان بیکار است) از محمد البرادة تلاش می‌کند ثابت کند گفتارهای ادبی خلاق دارای ابعاد استدلالی بوده و به دنبال آن است که گیرنده را به شیوه‌های تفکر، نگاه و احساس وادارد. پژوهشگر از طریق کنکاش در این رمان ادبی خلاقانه، نقش برجستۀ ایتوس و تجلی آن در متن را در تحقق ایده نویسنده به عنوان یک استراتژی و ظهور آن در متن، تبیین می‌کند (عبدالعالی، 2021: 289-271).

5-1. کاربست ایتوس

 کاربست ایتوس را می‌توان یکی از مصادیق استراتژی در حوزۀ ادبی دانست؛ زیرا در رسیدن به اهداف نویسنده و برنامه‌ریزی او در ارائۀ ایده‌اش جهت دستیابی به اهداف معین تأثیرگذار است. در داستان نصیحتنا إلی الجزّار شخصیت‌سازی از یک دانشجوی فعال در دانشگاه به عنوان راوی به دلیل جایگاه و مقبولیت او در بین مردم -به عنوان ایتوس پیشین- پذیرش و حسن اقبال مخاطب نسبت به حادثۀ سیاسی دوم را به دنبال دارد همچنان­که ترسیم یک بحران اجتماعی در ذهن مخاطب و تحریک عوامل نفسانی او با تأثیر در ناخودآگاه، پذیرش ایدۀ نویسنده را تقویت کرده و مخاطب را در جهت تصمیم به انجام فعل رفتاری آماده­تر می­کند. علاوه بر این، وجود مشترکات مفهومی بین تصویرسازی­ها در عنوان و بخش اول و دوم متن، امکان جانشینی شخصیت­ها و سایر عناصر متن را برای مخاطب آسان کرده و او را برای دریافت پیام اصلی متن آماده­تر کرده است.

5-2. علاء اسوانی

نگاهی گذرا به آثار نویسندگان معاصر مصری نشان می‌دهد که آن‌ها راهبرد­های زبانی متعددی را در جهت تحقق باورپذیری متون خود مورد توجه قرار می­دهن؛د از جمله این نویسندگان علاء الأسوانی، نویسنده معاصر مصری را می‌توان نام برد که آثار مهمی اغلب در زمینه‌های سیاسی- اجتماعی دارد. شایان ذکر است که ویژگی­های متضادی مانند صراحت و ابهام بر بسیاری از آثار این نویسنده حاکم است. البته این ویژگی در آثار مدرن بیشتر مشهود است و از جمله آثار این نویسنده که با چنین ویژگی­هایی همراه است، کتابی است موسوم به «هل نستحق الدیموقراطیّة؟» (آیا سزاوار دموکراسی هستیم؟). این کتاب در قالب چند مقاله ارائه شده، اما هر کدام از این مقالات ویژگی­های داستانی دارند. عنصر نماد نیز در این مقالات به صورتی برجسته خودنمایی می­کند.

خلاصه داستان: داستان با عنوان نصیحتنا إلی الجزّار شروع می‌شود. داستان از این قرار است که شخصیت اصلی داستان به نام جلال موصوف به جزّار هر شب مست می­کند و هنگام صبح به خانه می­آید و با همسرش دعوا می­کند و چاقوکشی و کتک‌کاری راه می­اندازد و باعث می­شود اهل محل از خواب بیدار شوند و سعی کنند همسر جزّار را از چنگال او نجات دهند. مردم وارد خانه او می­شوند، چاقو را از دست او می­گیرند و بعد از ایجاد آشتی بین آنان از او می‌خواهند که به خودش احترام بگذارد. این اتفاق راوی را به یاد داستان دیگری در مورد تأسیس حزب می­اندازد. شخصیتی به نام دکتر ایمن نور که عضو پارلمان مصر است و فعالیت­های سیاسی دارد از سوی دولت اجازه تشکیل یک حزب را می­گیرد، اما به محض اینکه فعالیت سیاسی خود را در قالب حزب آغاز می­کند و از اصلاح قانون انتخابات ریاست جمهوری سخن می­گوید از سوی رئیس جمهور وقت از هرگونه فعالیتی محروم می­شود و به یکباره موضوع تاحدی پیچیده می‌شود که به تهدید، توهین و رفع مصونیت پارلمانی او منجر می­شود. در پایان می­بینیم راوی به برخی از مداخلات خارجی در کشور و سیاست­گذاری­های آن اشاره کرده و در لفافه اعلام می­کند که مردم یا نمایندۀ قاطبۀ مردم حق ابراز نظر در مورد سرنوشت کشورشان را ندارند. راوی در چنین موقعیتی همان جمله­ای را تکرار می­کند که در اول داستان، اهل محل به جلال توصیه می‌کنند: «احترام خودت را نگه دار» (الاسوانی، 2010: 2).

نقش اقناعی راهبرد ایتوس با سه‌گانه ارتباط، انسجام و گفتمان پیوند خورده و به­همراه عوامل دیگر، تصویر واحدی از اهداف، معانی و تصاویر شکل داده است که به ترسیم تصویر تولید شده در ذهن و مرور و تکرار آن کمک کرده است. از نظر کنش­های گفتاری نیز دیدیم که ایتوس پیشین در خلال کنش‌های عاطفی از طریق شخصیت­هایی مثل همسر جلال جزّار در بخش اول و دکتر ایمن نور در بخش دوم متن، افعال تأثیری را به عنوان کنش عاطفی تقویت کرده و امکان تحقق افعال رفتاری در جامعه مصر را از طریق اعتراضات و فعالیت‌های مدنی ممکن می­سازد.

با توجه به نظریۀ جانشینی، تصویر واقعه­ای که در بخش اول به آن اشاره شد، یک حادثۀ اجتماعی و سیاسی در بخش دوم را ترسیم می­کند که در جامعۀ مصر رخ داده است؛ یعنی ضرب و شتم همسر توسط جلال با دخالت مستشاران و سرکوب حکومت مصر به دستور حسنی مبارک و سپس مداخلۀ نویسندگان خارجی در این زمینه. در واقع مخاطب ابتدا روایت وقایع جزّار را می­خواند که در نهایت منجر به حادثه­ای سیاسی می­شود؛ چهار تصویر اول در بخش اول باعث شکل­گیری یک حادثۀ اجتماعی می­شود. تصاویر اولیه را ایتوس پیشین به شمار می­آوریم که از طریق ترکیبی از انواع تصاویر و رویدادها به تابلوی واحد تبدیل شده و از طریق پیوند مجموعۀ تصاویر پیشین و پسین، مخاطب را متقاعد به انجام فعل رفتاری معینی می‌کند.

اگر ترجمۀ بخش اول، همراه با انتقال هویت فرهنگی و ثبت موقعیت اجتماعی شخصیت­ها به ویژه راوی و شخصیت اصلی صورت بگیرد و ترجمه­ای شیوا و روان ارائه شود، خواننده، بخش دوم را که بر مبنای بخش اول طراحی شده است را به آسانی درمی‌یابد و نتیجه مورد نظر نویسنده را می­گیرد که نقد سیاست­های نظام حاکم است. نویسنده خوانندگان را تحریک به مبارزۀ علیه نظام پلیسی حاکم بر مصر می­کند.

5-3. روش ایتوس در ترجمه

راهبرد یا روش ایتوس در ترجمه به رویکردی اشاره دارد که بر حفظ اعتبار، شخصیت و جایگاه نویسنده یا گوینده در متن مقصد تمرکز دارد. این مفهوم که از نظریۀ بلاغی ارسطو گرفته شده است در ترجمه بر اساس روش‌های زیر به‌کار می‌رود:

5-3-0. برگردانِ راهبردهای زبانی

قدرت گفتمان ادبی متن باید در ترجمه حفظ شود؛ بنابراین قدرت بیانی که نویسندۀ عرب به‌کار می‌برد باید هنگام ترجمۀ آن به فارسی حفظ شود. استفاده از ساختارهای زبانی قوی و قابل اعتماد در زبان فارسی به خواننده کمک می­کند قانع شودکه شخصیت­ها و رویدادها واقعی هستند. در واقع ترجمه باید همان تأثیر عاطفی را که نویسنده بر خواننده گذاشته است، منعکس کند. برای مثال به ترجمه عنوان متن نصیحتنا إلی الجزّار  می­پردازیم.

عنوان نصیحتنا إلی الجزّار در متن، متشکل از مصدر «نصیحت» با ترکیب اصافی «نا» است که فاعل مصدر نصیحت محسوب می­شود و با حرف اضافه «إلی» به کلمۀ «جزّار» تعدی کرده است؛ بنابراین، مفعول با واسطه برای مصدر نصیحت تلقی می­شود. واژه «جزّار» مبالغة از ریشه (ج ز ر) دارای مفهومی منفی همچون خشونت، قساوت است و در اصطلاح به قصاب هم گفته می­شود؛ چون خون حیوانات اهلی را می­ریزد و گوشت آن‌ها را می‌فروشد. مجموع کلمات نصیحتنا إلی الجزّار دو تصویر را در ذهن مخاطب ایجاد می‌کند: تصویر اول؛ تصویر جمعی که پیوسته در حال نصیحت هستند، چراکه ضمیر «نا» فاعلیت کنش­گران را می­رساند و از سوی دیگر، جمله اسمیه نشان‌دهندۀ هموارگی فعل نصیحت است. بنابراین، عمل نصیحت به صورت جمعی همواره در حال انجام است. اما تصویر دوم، تصویر جزّار یا جنایتکاری است که به خاطر تداوم اعمال شنیع خود، مستحق نصیحت است، اما این نصایح از راه دور انجام می­گیرد نه از نزدیک و ترکیب عنوان با توضیحاتی که اشاره شد، این باور را در دریافت‌کننده پیام به وجود می­آورد که نصیحت برای افرادی که سزاوار آن هستند، ضرورت دارد. براساس این دو تصویر؛ یعنی تصویر گروه مشاوران و تصویر فردی که همواره به دلیل رفتارش مستحق نصیحت است، فرآیند متقاعد کردن فرستنده و گیرنده در جهت پافشاری بر فعل رفتاری در عنوان متن (به عنوان آستانۀ متن) کاملاً مشهود است و به وسیلۀ این ظرفیت که در زبان متن تجلی یافته است، مسیر پیشرفت را برای تداوم فعالیت نویسنده آماده می­کند و نشان می­دهد که نویسنده و مخاطب با بازتولید متن و ربط آن به مجموعه حوادث شنیع در گذشته و حال، هرگز از فعل رفتاری مورد نظر کوتاه نمی­آیند. بنابراین، یک مترجم باید در چینش واژگان بر اساس تصویرسازی متن به صدای جمع در مقابل صدای فرد و سایر تصاویری که عنوان متن به دست می‌دهد، توجه کند. در ترجمۀ عنوان نصیحتنا إلی الجزّار به فارسی می­توان این معادل‌ها را نوشت:

نصیحت: نصیحت، سفارش، توصیه، پند، اندرز.

بهترین معادل در فارسی همان نصیحت است؛ زیرا بار معنایی خاصی دارد که سفارش و توصیه ندارند. علاوه بر این، کلمات پند و اندرز که وابسته به گونۀ زبانی ادبی محسوب می­شوند بر جنبه­های اخلاقی تأکید دارند و انگار بسیار کلی هستند. افزون بر این که پند و اندرز به دلیل تأکید بر اخلاقیات، بیشتر به امر به‌کار نیک گرایش دارند و کمتر شامل نهی می­شوند. در حالی که در جملۀ  نصیحتنا إلی الجزّار، نصیحت کردن مبنی بر نهی و بازداشتن جزّار از کاری نادرست است. پس «نصیحت» از سایر معادل­ها مناسب­تر است. چنانکه گفتیم جزّار به معنای قصاب هم هست که شغلی شریف محسوب می­شود، اما در این داستان، واژۀ جزّار مفاهیم منفی را با خود دارد، پس مترجم باید بار منفی آن را انعکاس دهد:

إلی الجزّار : به یک جانی، برای یک جانی، به سوی یک جانی.

حرف اضافه «إلی» دارای معانی مختلفی از جمله انتهای غایت، تصریح، همراهی، فاصله و دوری است، اما کاربرد «إلی» به همراه کلمۀ «نصیحت» متداول نیست و اغلب همراه با حرف اضافه «ل-» به‌کار می‌رود (نصَحْتُه، نصحْتُ لَه)؛ بنابراین، می­توان گفت اینجا در کاربرد حرف «إلی» انحرافی صورت گرفته است (الأنصاری، 2015: حرف جرّ إلی). با این حال، ترجمه «إلی» به «به» مناسب‌تر به نظر می­رسد:

نصیحتنا إلی الجزّار : نصیحت ما به یک جانی.

5-3-2. حفظ اعتبار نویسنده با معادل‌یابی ساختارها

روش ایتوس در ترجمه به این معناست که مترجم نه‌تنها معنای کلمات بلکه شخصیت، اعتبار و اقتدار نویسنده را نیز به متن مقصد منتقل کند. رعایت لحن، سبک، تخصص‌گرایی و هویت فرهنگی از ابزارهای اصلی این روش هستند. استفاده از اصطلاحات مناسب و دقیق، رعایت ساختارهای دستوری در زبان مقصد و وفاداری به محتوای علمی از این منظر اهمیت دارد. در ترجمۀ جملۀ زیر لحن و سبک و هویت فرهنگی در قالب ساختارهای بیانی فارسی برگردان شده است:

متن اصلی: کانت لدی أسرتی شقة خالیة فی الشارع المواردی بالسیّدة زینب؛ وکنت أقِیم فیها أیام الامتحانات فی الجامعة حتی أتفرغ للمذاکرة. وقد رأیت فی هذه الشقة صوراً بدیعة للحیاة المصریة الشعبیة (الأسوانی، 2010: 2).

ترجمۀ فارسی: ما یک آپارتمان خالی در خیابان «المواردی» در منطقۀ «سیده زینب» داشتیم. من در ایام امتحانات دانشگاه در این آپارتمان زندگی می­کردم تا بتوانم درس بخوانم. در این منطقه، تصاویر جالبی از زندگی مردم مصر و فرهنگ عامه را شاهد بودم.

دربارۀ رعایت ساختارهای زبانی فارسی باید گفت ضمیر غایب «کانت لدی اسرتی» به ضمیر متکلم «ما» ترجمه شده تا به خواننده نشان دهد خانواده متکلم از نظر مالی دارای شرایط خوبی بودند و نیازی به اجاره دادن آپارتمان نداشتند و از نظر فرهنگی در سطحی بودند که اجازه می­دادند پسر دانشجو به تنهایی در آن آپارتمان درس بخواند. اینکه راوی داستان می­گوید تصاویر جالبی از زندگی مردم عادی را شاهد بوده، نشان می­دهد سطح اقتصادی خانواده وی بالاتر از سطح عادی است و این موضوع در ترجمه به خوبی نشان داده شده است.

5-3-35. بازتولید هویت فرهنگی و اجتماعی نویسنده

اگر نویسنده به‌ عامل یا نشان فرهنگی خاصی در کشور خود اشاره می­کند، مترجم باید این هویت فرهنگی را در زبان مقصد بازتولید کند نه اینکه مطابق با فرهنگ زبان مقصد آن نشان فرهنگی را تبیین کند؛ یعنی اگر رمان حاوی ارجاعات مذهبی یا اجتماعی خاصی است باید به گونه­ای ارائه شود که شکافی در درک بین دو فرهنگ ایجاد نشود. برای مثال می­توان به ترکیب «سیده زینب» در مثال قبلی اشاره کرد. مترجم می­توانست آن را به «آرامگاه حضرت زینب سلام الله علیها» ترجمه کند که در این صورت بار فرهنگی مذهب شیعه وارد متن ترجمه می­شد. بنابراین، مترجم ترجیح داده است با آن همانند یک محله در قاهره برخورد کرده و آن را به «سیده زینب» ترجمه کند.

5-3-4. تأثیر روانی و متقاعدسازی عاطفی

ترجمه باید منعکس‌کننده شخصیت و سبک ادبی نویسنده باشد بدون اینکه تغییر قابل توجهی در صدای اصلی ایجاد کند. اگر نویسنده از زبان رسمی یا محاوره‌ای استفاده می‌کند، این تفاوت باید در ترجمه به فارسی با در نظر گرفتن تفاوت‌های فرهنگی بین دو زبان به دقت حفظ شود:

متن اصلی: وانطلقت صرخات الزوجة تمزق سکون اللیل: ألحقونی یا ناس حیدبحنی! وردّ علیها المعلم بصوت أجش کالخوار: أتشهدی علی روحک... (الأسوانی، 2010: 3 ).

ترجمۀ فارسی: فریادهای زن سکوت شب را می­شکست و می­گفت: به من کمک کنید‌ای مردم! این مرد مرا می­کُشد. قصاب با صدایی خشن مثل گاو نعره کشید: میخواهی شاهد جان دادنت باشند؟!

مترجم در جهت تأثیر روانی بر خواننده و ایجاد همان تأثیری که متن اصلی بر خواننده‌اش می­گذارد، سعی کرده موضعیت متن اصلی را با موضعیتی مشابه در زبان فارسی جایگزین کند. در واقع اگر ترجمه­ به صورت زیر ارائه می­شد، خواننده متقاعد نمی­شد که زن کمک می­خواهد.

ترجمۀ پیشنهادی: «ای مردم به دنبال من بیایید این دارد سر مرا می­بُرد»

5-3-5. انطباق با انتظارات خوانندگان زبان مقصد

استفاده از سبک بلاغی مناسب زبان فارسی به افزایش باورپذیری متن کمک می‌کند؛ مانند تکیه بر استعاره‌ها و تشبیهات نزدیک به فرهنگ فارسی. برای مثال، در ترجمۀ یک متن تبلیغاتی، مترجم باید لحن و سبک را طوری تنظیم کند که مخاطب احساس اعتماد کند. در همین داستان می­خوانیم:

متن اصلی: کان یسکن أمامنا فی الطابق الأول من بیت قدیم متهدّم، جزّار یُدعی المعلم جلال، ضخم الجثة، شرس الطبع للغایة، وکان مولعاً بالخمر یحتسی منها کل لیلة أردأ الأنواع وأشدّها فتکاً فیتحول وهو سکران إلی ثور هائج (الأسوانی، 2010: 2).

ترجمۀ فارسی: مقابل آپارتمان ما در آن سوی خیابان در خانه­ای قدیمی و کلنگی، قصابی تنومند به نام اوس جلال زندگی می­کرد که طبعی بسیار خشن و وحشی داشت. او شراب‌خوار بود و هر شب بدترین و کُشنده­ترین انواع عرق سگی را می­خورد و وقتی مست می­کرد به گاوی وحشی تبدیل می­شد.

«مُتهدّم» به معنای متزلزل و ویران است که کلنگی ترجمه شده است. یُدعی المعلم جلال یعنی استاد جلال نامیده می­شد. با توجه به اینکه استاد در زبان فارسی بار فرهنگی مثبتی دارد، مترجم از کلمۀ «اوس» استفاده کرده که مخفف و عامیانه استاد است. خمر به معنای شراب است، اما چون به بدترین نوع آن موصوف شده مترجم از تعبیر عامیانه «عرق سگی» استفاده کرده است و به این ترتیب متن را با انتظارات خواننده منطبق کرده است. «ثور هائج»؛ یعنی «گاو خشمناک، برانگیخته، آشفته»، اما این معادل­ها همگی ­تمایل به مثبت دارند و جملۀ متن اصلی، منفی است؛ بنابراین کلمۀ هائج به وحشی ترجمه شده تا بار منفی را برساند و با سایر اجزای متن هماهنگ باشد (وقتی مست می­کرد به گاوی وحشی تبدیل می­شد).

5-3-6. زبان روشن و موثر

ترجمۀ رمان باید واضح و روان باشد تا خواننده احساس نکند که متن «ترجمه شده» است، بلکه به زبان اصلی او نوشته شده است. صورت‌بندی­های ادبی و قالب­های بیانی متناسب در زبان فارسی این احساس را به خواننده متن می­بخشد. ناگفته پیداست که این متناسب‌سازی و زبان روشن و مؤثر در زبان فارسی باید بدون تحریف متن اصلی صورت گیرد:

متن اصلی: وکان بعض السکان، وأنا منهم، یتعاطفون مع المرأة المسکینة.. فیقفون علی الرصیف المقابل بحیث یرون حجرة المعلم جلال ثم تعلو أصواتهم بالنصائح الطیبة (الأسوانی، 2010: 3).

ترجمۀ فارسی: من به همراه بعضی از همسایگان با آن زن بیچاره همدردی کردیم. ما در پیاده­روی مقابل خانه قصاب ایستادیم به طوری که خانه اوس جلال از آنجا دیده می­شد. صدایمان را بالا بردیم و او را به آرامش دعوت کردیم.

تغییر خطاب جمله از غیبت (کان، یتعاطفون، یقفون) به تکلم (کردیم، ایستادیم) و از «صداهایشان به نصیحت­های خوب بالا رفت» به «آنان را به آرامش دعوت کردیم» باعث شده جمله، روان شده و زبان، روشن و مؤثر شود بی‌آنکه معنای متن اصلی تحریف شود.

تغییر زمان ماضی استمراری (کان ... یتعاطفون، یقفون، تعلو) به ماضی ساده (همدردی کردیم، ایستادیم، بالا بردیم، دعوت کردیم)، نکته دیگری است که به روانی و سلاست متن ترجمه کمک کرده است. مترجم این تشخیص را داده که یک حادثۀ در گذشته اتفاق افتاده و به پایان رسیده و استمرار نداشته است. امکانات بیانی زبان عربی اقتضا می­کند در چنین موقعیتی ماضی استمراری به‌کار برود، اما مترجم به عنوان یک فارسی‌زبان تشخیص داده که در این موقعیت، ماضی ساده روشن­تر و مؤثر­تر است.

متن اصلی: «تذکرت هذه الواقعة "وأنا أتابع" قضیة الدکتور أیمن نور الذی "لاأعرفه شخصیاً" فقد سمحت له الحکومة بتکوین حزب الغد وماکاد یبدأ نشاطه السیاسی بتعدیل الدستور وانتخاب الرئیس الجمهوریة حتی حدث أمر غامض وانقلبت الحکومة علیه (الأسوانی، 2010: 3).

ترجمۀ فارسی: من در جریان پیگیری موضوع دکتر ایمن نور یاد این داستان افتادم. البته وی را از نزدیک نمی­شناسم،  اما می­دانم دولت به او اجازه تأسیس حزب «فردا» را داد. به محض اینکه فعالیت سیاسی خود مبنی بر اصلاح قانون اساسی و انتخابات ریاست جمهوری را آغاز کرد، ناگهان ورق برگشت و دولت علیه او شد.

در ساختار نحوی زبان عربی جملات معترضه در دل جمله اصلی می­آیند و باعث طولانی شدن جمله می­شوند، اما در فارسی جمله­ها باید روشن و روان و نسبتاً کوتاه باشند و کاملاً از هم تفکیک شوند تا خواننده در دریافت معنا کوچک‌ترین مشکلی نداشته باشد؛ زیرا رمان را برای سرگرم شدن می­خواند و اگر ترجمه رمان، رسا و خوشخوان نباشد آن را کنار می­گذارد. مترجم با عنایت به این موضوع در جمله عربی فوق، دومین جملۀ معترضه (أنا أتابع قضیة الدکتور أیمن نور/ الذی لاأعرفه شخصیاً) را به صورت جملۀ مستقل با استفاده از کلمۀ «البته» آورده است تا زبانی روان و روشن رائه دهد. در این راستا به جای ترجمه «حدث امر غامض» (موضوع پیچیده­ای روی داد) تعبیر فارسی «ناگهان ورق برگشت» را به‌کار برده است تا خواننده، غیرمترقبه بودن این موضوع را بدون کم و کاست دریابد.

5-3-7. دقت در انتقال اصطلاحات، عبارت‌های اصطلاحی، نام‌ها و مکان‌ها

نام‌های عربی ممکن است معادل‌های متفاوتی در فارسی داشته باشند و باید ترجمۀ صحیحی صورت گیرد تا هویت شخصیت‌ها را حفظ کند. برخی از عبارات اصطلاحی عربی ممکن است معنای مستقیمی در فارسی نداشته باشند و نیازمند معادل­هایی باشند که معنای متن وسبک و اعتبار نویسنده را انعکاس دهد:

متن اصلی: أیصح أن تدخل بیت الرجل وامرأته؟ أجاب عم عوض العلاف من فوره: یصحّ إذا کان سیقتلها. حتی لو أقتلها.. مرأتی یا أخی.. وأنا حرّ فیها.. أنا حرّ. وهنا نظر عوض إلی الجزّار ملیاً ثم قال بهدوء: «إذا کنت تکره أن یدخل أحد فی بیتک...احترم نفسک»: (الأسوانی، 2010: 2).

ترجمۀ فارسی: آیا درست است که وارد خانه یک زن و شوهر شوی؟ عمو عوض یونجه‌فروش فوراً پاسخ داد: اگر مرد بخواهد زنش را بکشد این کار درست است! حتی اگر بخواهم او را بکشم نباید وارد شوی. این زنم هست برادر و آزادم هر بلایی که بخواهم سرش بیاورم. در این لحظه عمو عوض با دقت در چهره قصاب نگریست و به آرامی گفت: اگر دوست نداری کسی وارد خانه­ات شود، احترام خودت را نگه­دار!

مترجم عبارت­ اصطلاحی «احترمْ نفسک» به خودت احترام بگذار را «احترام خودت را نگه دار» و عبارت مثبتِ «اذا کنتَ تکره»؛ یعنی «اگر بیزار هستی» را مترجم به صورت منفی «اگر دوست نداری» ترجمه کرده است که با موقعیت گوینده و شنونده تناسب بیشتری دارد.

متن اصلی: رُفعت عنه الحصانة البرلمانیة فی 10 دقائق وتمّ اعتقاله وضربه.. إهانته وتهدید "زوجته" بتلفیق قضیة آداب لها إذا دافعت عنه واکتشفت صحف الحکومة فجأة أن أیمن نور أسوأ مواطن فی مصر والعالم حتی الدکتوراه التی حصل علیها.. زائف وتأسیس حزبه{مزورّة}: (الأسوانی، 2010: 3).

ترجمۀ فارسی: در عرض ده دقیقه مصونیت پارلمانی را از او می­گیرند، او را بازداشت کرده و شکنجه می­کنند. همسرش تهدید می­شود که اگر از شوهرش دفاع کند، برایش پرونده اخلاقی درست می­کنند. روزنامه­های دولتی ناگهان اعلام کردند ایمن نور بدترین شهروند در مصر و جهان عرب است، حتی مدرک دکترای وی تقلبی و حزبش نیز بدون مجوز است.

تغییر صیغه و زمان افعال در ترجمه این بند ضروری به نظر می­رسد. در جملۀ اول فعل مجهول «رُفِعَتْ» و نیز ترکیب «تمّ اعتقاله»که در واقع «اُعْتُقِلَ» هست در کنار اصطلاح «الحصانة البَرلمانیة» ترجمۀ فارسی را سخت­خوان می­کنند (مصونیت پارلمانی در عرض ده دقیقه از او برداشته شد و آنگاه بازداشت شده و شکنجه شد) و از این رو، از ساخت فعل معلومی استفاده کردیم که در حقیقت مجهول است؛ یعنی به جای «بازداشت شد» گفتیم «او را بازداشت کردند» که باز هم فاعل آن نامعلوم است؛ مانند:

سُرِقَتْ کُتُبی : کتاب‌هایم را دزدیدند به جای کتاب‌هایم دزدیده شد.

ترجمه لغوی «تلفیق قضیة آداب» می­شود: «در آمیختن موضوع ادبیات» در حالی که ترجمۀ اصطلاحی آن «جعل پروندۀ اخلاقی و درست کردنِ پاپوش ناموسی» است. «مزوّر» به معنای تقلبی است که در اینجا «بدون مجوز» ترجمه کردیم. بنابر روش ایتوس در ترجمه، برای اصطلاحات باید معادل­یابی دقیق و متناسب با سیاق جمله صورت گیرد. تغییر زمان در این جمله به این صورت است که ماضی ساده به ماضی استمراری (می­گیرند، بازداشت و شکنجه می­کنند) ترجمه می­شود که همین تغییر به زیبایی ترجمه کمک کرده است.

6. بحث و نتیجه‌گیری

 راهبرد ایتوس بر سه محور اصلی‏ پدیدآورنده متن و گیرنده و تأثیر چند سویه آن در تولید متن و باز تولید ‏آن تأکید دارد. بر این اساس، در بازتولید متن، ضروری است شیوۀ ‏درستی اتخاذ شود و پیام اصلی متن، روان و شیوا منتقل شود، چراکه ایتوس بر موقعیت و جایگاه نویسنده و برگردان هویت فرهنگی او و برآورده شدن انتظارات خوانندگان از پیام انتقال یافته تأکید زیادی دارد.

عنصر نماد در مجموعه «هل نستحق الدیمقراطیة» از علاء الأسوانی، رمان نویس معاصر مصری بازتاب ویژه­ای دارد و نویسنده بر این باور است کارکرد دموکراسی در مصر نمایشی است و واقعیت ندارد.

روش ایتوس بر متقاعدسازی خواننده استوار است؛ بنابراین، بر اساس این روش باید ساختارهای نحوی متن اصلی در ترجمه معادل­یابی شوند تا جایگاه و موقعیت نویسندۀ متن اصلی و هویت فرهنگی آن حفظ شود. علاوه بر این، متن ترجمه برای مخاطبان باورپذیر شود.

زبان متن ترجمه باید روشن و تأثیرگذار باشد و در این راستا تغییر صیغه و زمان فعل­ها ضروری است.

                ابزارهای زبانی نقش اصلی را در رساندن معنا و ظرافت­ها و پیچیدگی­هایی که نویسنده در متن اصلی می­گنجاند، دارد. هر زبانی از امکانات و توانایی­های خاصی برخوردار است و مترجم باید با شناخت ابزارهای زبانی عربی بتواند آن‌ها را در زبان فارسی معادل­سازی کند تا اولاً ابزارها و ساخت­های دستوری زبان مبدأ وارد زبان مقصد نشود و ثانیاً خواننده فارسی با زبان ترجمه، احساس قرابت و نزدیکی کند و متن برایش باورپذیر شود؛ به گونه‌ای که گویی متنی را در زبان خودش می­خواند.

اصطلاحات و عبارت­های اصطلاحی و اسامی اماکن و موقعیت­های فرهنگی باید به گونه­ای ترجمه شوند که اعتبار نویسندۀ متن اصلی حفظ شده و هویت فرهنگی وی در متن زبان مقصد بازتاب داده شود.

تعارض منافع

تعارض منافع ندارم.

ORCID

[1]. Eitos

[2]. Aristo,T.          

[3]. Farocki, H.

[4]. Reboul, A.

[5]. Searle, J.

[6]. Bellman