بررسی برخی از گزینش‌ها در متن مصحَح خالقی‌مطلق در داستان «رستم و سهراب»

وقتی عثمان مختاری به عنوان فردی در دربار غزنویان از عده­ای شاهنامه دوست یاد می­کند[1] بیانگر این است که با وجود تمام خصومت­ها برای از بین بردن شاهنامه، حفظ، صیانت و توجه به شاهنامه از همان اوان پی­ افکندن این کاخ بلند در مدار توجه و اهتمام ایرانیان بوده­است. در عصر معاصر نیز این شاهنامه­دوستی باز هم با وجود تلاش­ها برای تخریب آن، حضوری پررنگ در بین ایرانیان و انیرانیان داشته و دارد. حاصل این تلاش­ها تصحیح شاهنامه­هایی متفاوت از اولین تصحیح از ترنر ماکان[2] تا به امروز بوده ­است. بی­شک یکی از علل این تفاوت­ها، ویرایش دوبارة شاهنامه توسط خود فردوسی و استفاده از منابع مختلف در ویرایش­های بعدی است (ن. ک؛ مینوی، 1354، متینی، 1377 و آیدنلو، 1386). البته اقبال عامه و گستردگی توجه به آن نیز عامل ایجاد وجوه متفاوت و غلط در این متن است که سهواً یا عمداً در آن راه یافته­ است. این عوامل، تصحیحِ متنی بی­حرف و بحث از شاهنامه را ممتنع جلوه می­دهد.

اولین تصحیح علمی به روش کارل لاخمان[3] در مسکو توسط برتلس[4] و همکارانش شروع ­شد. این تلاش مشکور بعدها توسط کسانی چون اقبال، نفیسی، مینوی، قریب، رمضانی و دیگران ادامه یافت. خالقی­مطلق نیز با همت رفیع و اساس قرار دادن نسخة فلورانس پای در این عرصة هول نهاد؛ تصحیحی با امکاناتی وسیع که نیازی به تعریف و تمجید ندارد. اما برخورد شاهنامه­پژوهان با بیتی مثل بیت زیر که در نسخة اخیراً کشف­شدة سن­ژوزف[5] مضبوط است، اما به این شکل در متن و نسخه بدل­های مصحَح خالقی­مطلق در ویراست اول نیست و در ویراست دوم مورد استفاده واقع می­شود (ن. ک؛ فروسی، 1394)، وی را به این نتیجه می­رساند که تا پایان شاهنامه­پژوهی صرفاً در زمینة متن و تصحیح آن راه درازی باقی است؛ زیرا امکان پیدا شدن نسخه­ای دیگر از شاهنامه، امکان مکشوف شده ضبط­های دیگر را در پی خواهد داشت.

(فردوسی، 1389)

این بیت مربوط به بیدار شدن رستم و نیافتن رخش است و در چاپ­های دیگر نیز با اندک تفاوت­هایی شبیه متن مصحُح خالقی­مطلق در ویراست اولند. گویا مصرع اول در نسخة سن­ژوزف بهتر می­نماید، چون رستم با خود می­گوید: باید به شخ (کوه) و کمر (بخشی از کوه) (ن.ک دهخدا: ذیل شخ و کمر)؛ یعنی به تعبیر امروز به کوه و کمر بروم و آنجا را بگردم تا شاید رخش را پیدا کنم. در وجه برگزیدة خالقی­مطلق و دیگر نسخ و طبع­ها اولاً بستن سلاح و کمربند برای یافتن چیزی نادر است، در ثانی تبدیل به شخ (بشخ در نسخه­ها) که وجهی غریب­تر است به سلیح که وجهی مانوس است به لحاظ نسخه­شناسی محتمل­تر است تا عکس آن. نهایتاً وقتی در مصرع دوم سخن از جایی است، مصرع اول نیز باید اشاره به جایی باشد و شخ و کمر نیز از امکنه­اند. اختیار این وجه در ویراست دوم شاهنامه خالقی­مطلق بیانگر صحت همین توضیحات است. ضمن اینکه کوه و کمر از ترکیب­های عطفی پرکاربرد در ادب فارسی است؛ برای مثال اوحدی در یک رباعی آورده ­است:

(اوحدی، 1340)

یا وجود این عبارت عربی در ترجمة بنداری که معادل شعری آن در متن و حتی نسخه بدل­های خالقی­مطلق و طبع­های دیگر نیست: «و الابل مع غلظ اکبادها لتعطف علی الاولادها و طیور فی جو السماء و الحیتان فی قعر الماء لا تنکرن اولادها و افراخها». تمام این عبارت در بیت زیر بازتاب پیدا کرده ­است:

(فردوسی، 1386)

مضامین چون شتر با سخت­دلی به بچه­اش مهر می­ورزد یا پرندگان، جوجه­هایشان را می­شناسند در شاهنامه بازتاب ندارد. بعید است، بنداری که شیوة او تلخیص است از خود این مضامین را برافزوده باشد. آیا ابیاتی از این بخش مفقود شده ­است؟ ابیات و عباراتی از این دست علاوه بر اینکه نشان می­دهد تا پایان شاهنامه­پژوهی در زمینة تصحیح آن، راه بسیار است، بیانگر این نکته نیز است که هنوز تحقیقات بیشتری در این زمینه لازم است.

نگارنده نیز در این نوشتار به بررسی برخی از گزینش­های داستان رستم و سهراب در مصحَح خالقی­مطلق پرداخته ­است و به نقد این گزینش­ها پرداخته­است که به سبب بی­دقتی در فضای روایی داستان و عدم درک معنای بیت، تصحیف، تصحیح قیاسی و گاه اعتماد به نسخة فلورانس رخ داده­است. در این بررسی توضیحات خالقی­مطلق بر بیت­های موردنظر نیز مورد بررسی قرار گرفته ­است تا حقیقت بهتر عیان شود.رداختهستم و سهراب در مصحح خالقی زم است.

ماد به اثر و اقدم نسخ در تصحیح صد در صد کاآمد نیست.

1. پیشینة پژوهش

از اوان نشر تحقیقات خالقی­مطلق در زمینة تصحیح شاهنامه یا بخش­هایی از آن، نقد­هایی بر این اثر باارزش نوشته­ شده که در ادامه به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود.

مکتوب علی رواقی (1368) در ماهنامة کیهان فرهنگی با عنوان «نقد شاهنامه فردوسی به کوشش جلال خالق­مطلق» و «شاهنامه­ای دیگر»، مقالة محمد منور (1370) در مجلة کلک با عنوان «نقد شاهنامه تصحیح دکتر خالقی­مطلق»، مقالة جعفری و رادفر (1391) در مجلة کهن­نامه با عنوان «بررسی بیت­هایی از شاهنامه در ویرایش جلال خالقی­مطلق»، سجاد آیدنلو (1394) در ضمیمة چهلم آینة میراث نقدی بر ویرایش دوم شاهنامه به اهتمام خالقی‌مطلق مطلق از جمله نقدهای هستند که خالقی‌مطلق در ضمیمة گزارش میراث (1395) این نقدها را بررسی کرده، برخی را پذیرفته و برخی را پاسخ گفته ­است.

مقالة محمد طاهری و همکاران (1396) با عنوان «تصحیح و توضیح چند بیت از داستان رستم و سهراب» که بیشتر رویکردی شرح­محور با نگاه انتقادی به شروح و برخی گزینش­های شاهنامه است، مقالة موسوی و چشمی (1394) با عنوان «نقدی بر جلد اول شاهنامة مصحح خالقی­مطلق» و مقالة رضایی دشت­ارژنه (1397) با عنوان «نقد و بررسی برخی از ابهامات یادداشت‌های شاهنامه» که هر سه در مجلة متن­شناسی ادب فارسی نشر یافته­ است، دیگر نقدهای منتشر شده به شاهنامه تصحیح شده خالقی‌مطلق است.

2. بررسی شاهنامه مصحح خالقی‌مطلق

2-1. رودسازان یا ساز شاهی؟

در بخش رستم و سهراب، مصحَح خالقی­مطلق سه بیت در وصف محفل شاه سمنگان به شکل زیر مضبوط است:

(فردوسی، 1386)

در ویراست جدید در مصرع چهارم «واو» موجود نیست (همان). متناسب با این ضبط در ابیات نه یک حشو قبیح که یک ایراد بارز در فضای داستان نمود پیدا می­کند و مستبعد می­نماید که فردوسی عامل چنین ایرادی باشد. شاه سمنگان لوازم عیش را برای رستم مهیا می­کند و کسانی را که شایستة هم‌محفلی اویند، فراهم می­آورد. ساقیان و «رودسازان» که از سیه­چشمان و زیبارویان طرازی­اند در بیت دوم با «رودسازان» (؟!) با هم می­نشینند. مگر در بیت دوم «رودسازان» همراه با ساقیان و زیبارویان یاد نشده­ بودند، چگونه ساقیان، زیبارویان و «رودسازان» دوباره با رودسازان با هم همنشین می­شوند؟ عجیب اینکه خالقی­مطلق خود در ضمن ارائة معنای «رودساز» اشاره به این نکته کرده که این کلمه در بیت بعد هم آمده­ است، اما متعرض نشده که چگونه رودسازان با «رودسازان» می­نشینند (همان). متن مصحح مینوی نیز طابق النعل بالنعل مانند ضبط خالقی‌مطلق است. مینوی نیز اعتراضی به چنین وجهی نکرده و به شرح کلمات رود و «رودساز» اکتفا کرده است (همان). جیحونی نیز همین وجه را برگزیده ­است (همان). رستگار فسایی نیز که شرحش بر اساس متن مصحح خالقی­مطلق است، «رودساز» را معنا آورده و بعد معنایی که از دو بیت ارائه کرده، فقط یکبار لفظ «رودسازان» را معنا کرده و اصلاً توجهی به این تسامح خود نداشته ­است (همان). شروح دیگر نیز که نگارنده در این پژوهش بررسی کرده­ است، متذکر چنین ایرادی نشده­اند. بیت دوم و سوم در نسخة مسکو به شکل زیر ضبط شده­است:

(شاهنامه، 1373)

در ضبط نسخة مسکو نیز یک ایراد اساسی به چشم می­خورد و آن اینکه مگر ساقیان مسئول آوردن سازند. ضمن اینکه با این شیوه از قرائت ضعف تألیفی بر بیت عارض می‌شود. نسخة لیدن[7] (لی) وجهی را پیشنهاد می­دهد که هیچ‌یک از دو ایراد قبلی را ندارد. ضمناً در متنی که گاه تصحیح قیاسی صورت می­گیرد، دلیلی برای کنار گذاشتن یک وجه به خاطر این که فقط یک پشتوانة نسخه­ای دارد، نیست.

گویا در نظر برخی کاتبان، «ساز شاهی» نوعی آلت موسیقایی خاص بوده­ و بی­معنا جلوه کرده­ است؛ از این رو، وجوه بالا را جعل کرده­اند. «ساز شاهی» در معنای ابزارآلات شاهی، تجمل و دستگاه شاهی است؛ این معنی با همراهی کلماتی چون شاهی و شاهانه و در بزم در متون به‌خصوص شاهنامه کاربرد شایعی دارد؛ فخرالدین اسعد گرگانی می­گوید:

(اسعد گرکانی، 1314)

یا فرخی گفته­ است:

(فرخی، 1388)

در ترجمة تاریخ یمینی نیز آمده­است: «با اموال بسیار و تجمل فراوان و زینت و «ساز پادشاهانه» او را روانه کرد، در شهور سنة ثمان و اربعمائه» (جرفادقانی، 2537). از این رو، مطابق ابیات و ضبط نسخة لیدن مطربان، ساقیان و زیبارویان با لوازم و تجملات پادشاهی نشستند؛ یعنی هر کس به فراخور کار خود وسیله­ای شاهانه در دست داشت، ساقی جام و شراب شاهانه، مطرب رود شاهانه و دیگران نیز آنچه بایستة آن­ها بود. بنداری در ترجمه با لف و نشری که در بیت دوم ملحوظ داشته­ است، یکبار لفظ مغنیان یا رودسازان را آورده ­است نه دوبار: «حضرت السقاه الصباح و المغانی الملاح و اندفع فی الشرب» (بنداری، 1932).

2-2. برده یا پرده؟

در بخش دیگری از داستان هنگامی که تهمینه به بالین رستم می­آید، دو بیت زیر در متن مورد بررسی آمده ­است:

(فردوسی، 1386)

در ویراست جدید نیز خالقی‌مطلق هر دو «برده» را به وجه «بنده» بدل کرده­ است که گویا ناشی از بی‌توجهی به توضیحاتی است که می­آید (همان، 1394). متناسب با دو بیت بالا برده­ای یا بنده­ای (متناسب با ویراست جدید) شمع به دست وارد اتاق رستم می­شود و پشت این «برده» یک ماه­رو (تهمینه) است و بعد مناظرة رستم و تهمینه شکل می­گیرد. از این رو، متناسب با فضای داستان گویا مابقی و حتی مواقعة رستم و تهمینه نیز در حضور «برده» صورت می­گیرد، حال آنکه بی­شک «برده» باید اتاق را ترک کرده ­باشد. معقول­تر چنین می­نماید که «برده» و تهمینه وارد اتاق شده ­باشند، تهمینه پشت «پردة» اتاق پنهان شده ­باشد تا «برده» شمع را بر بالین رستم قرار دهد و بیرون رود و بعد تهمینه از پشت «پرده» بیرون بیاید. از این رو، باید گفت: در مصرع دوم در مصحح خالقی­مطلق برده تصحیف «پرده» است. این نکته را ترجمة بنداری نیز تأیید می­کند: «وصیفة قد دخلت و بیدها شمعة من العنبر فوضعتها عند راسه و اذا بامراة قدخرجت من وراء الستر کانها فلقة من القمر» (بنداری، 1932)؛ ابتدا «برده» با شمع معنبر داخل می­شود و پس از آن تهمینه از پشت «پرده» خارج می­شود.

نکتة دیگر اینکه حداقل بر اساس نسخة عکسی فلورانس که اکنون پیش روی نگارنده است[1] و همین­طور نسخة سن­ژوزف، از حروف چهارگانة فارسی، سه مورد آن «پ، چ، گ» جز مواردی استثنایی با تصحیف به شکل «ب، ج و ک» کتابت شده­ است و چه بسا قرائت کاتب نیز در این وجه «پرده» بوده ­باشد. برای مثال، در آغاز همین داستان «بدین پرده اندر تو را راه نیست» به شکل «بدین برده» کتابت شده ­است. ضمناً ضبط چاپ مسکو نیز «پرده» است. دیگر اینکه اگر این نکته را نیز مفروض نداشته ­باشیم، اصلاً بعید نیست که «برده» از خطاهای ذهنی یا بصری کاتب یا کاتبان باشد، چون در بیت قبل و در موضعی شبیه به موضع بیت مورد بررسی دقیقاً «برده» آمده­ است. همچنین گویا فردوسی بی­علاقه به نمایش جناسی نیز نبوده­ است. از این رو، وجه جیحونی نیز که در مصرع اول «بنده» دارد، پذیرفتنی نیست (جیحونی، 1379). فردوسی در داستان رستم و شغاد نیز از این جناس بهره برده ­است، اما باز هم خالقی‌مطلق وجه نسخ درست را (ل، لن و ق2) که «برده» دارند وانهاده و وجه «بنده» را آورده­ است:

(فردوسی، 1386)

هر چند به ظاهر و از لحاظ لغوی بین «بنده» و «برده» تفاوتی نیست، اما در مواردی که در شاهنامه وجه «برده» ذکر شده ­است، اصولاً منظور مخدومِ از جنس زن است در بیت مورد مناقشه، بیت بالا و بیتی که در ذیل می­آید، همگی موارد از جنس زن هستند؛ جالب اینکه در دو مورد از این موارد بنداری نیز در ترجمه اولی (کنیز تهمینه) را که ذکرش رفت «وصیفة» و دومی (مادر شغاد) را «جاریة»[2] (1932) ترجمه کرده ­است. حال آنکه «بنده» گویا بیشتر به جنس مذکر و گاه اعم از مخدوم زن و اعم از مخدوم مرد اشاره دارد. در ترجمة عبدالوهاب عزام (1932) بندة دقیقی (قاتلش) «عبید» ترجمه شده ­است که مشخص است، جنس آن مذکر بوده­ است. رستم نیز وقتی خود را بنده کاووس می­خواند، بنداری آن را «عبید» ترجمه کرده ­است (بنداری، 1932) که مشخص می‌شود بنداری مواردی را که «برده» در متن بوده ­است به شکل موارد (وصیفة و جاریة) بیان شده، ترجمه می­کرده و در داستان شغاد نیز به احتمال زیاد وجه «برده» صحیح است. در جنگ بزرگ کیخسرو نیز «برده» اشاره به مخدومانی از جنس زن دارد و جناس آن با «پرده» نیز ملحوظ شده ­است:

(فردوسی، 1386)

2-3. شب تیره و دیریاز یا شب تیره، دیر و دراز؟

بیت دیگری از همین بخش داستان آمده­ که مصحح، آن را به شکل زیر ضبط کرده ­است:

(فردوسی، 1386)

متن خالقی­مطلق بر اساس یک نسخه (فلورانس) و یک دستنویس غیراصلی (لن)[3] است. ضبط جیحونی نیز بااندک تفاوتی (حذف واو در مصرع دوم) مانند ضبط خالقی­مطلق است (جیحونی، 1379). اعتماد تام و اصرار خالقی­مطلق در این موضع بر نسخة فلورانس در این ضبط باعث شده­ است که معنای بیت توجیه شود. وی در یادداشت­ها «ببود» را در معنای گذراندن شرح کرده است (ن. ک؛ خالقی­مطلق، 1389). هر چند این فعل با این معنا در شاهنامه بارها به‌کار رفته، اما نکته اینجا است که هنوز شب به پایان نرسیده ­است که فردوسی بگوید: آن شب طولانی را گذراند. دیگر اینکه این گزاره را فردوسی هشت بیت بعد گفته ­است:

(فردوسی، 1386)

چه لزومی دارد یک گزاره دوبار مکرر شود. آن هم در کلام شاعری که اصولاً ایجاز را در دستور کار خود دارد و از ذکر گزاره­های بی­مورد خودداری می­کند. مگر اینکه این احتمال را در نظر بگیریم که فقط یکی از این دو بیت مربوط به متن است و احتمالاً هر دو بیت از فردوسی بوده ­است، اما یکی مربوط به ویرایش اول و دیگری از ویرایش دوم که کاتبان سپس­تر هر دو را وارد متن کرده­اند. اما اگر احتمال بالا مفروض قرار نگیرد باید گفت: فعل «ببود» در این بیت یک فعل اسنادی است، نه آنسان که خالقی­مطلق شرح کرده­اند. بدین شکل نیز معنای ماحصل از تصحیح ایشان ناقص (بدون مسند) خواهد بود (آن شبِ تیره و طولانی بود!). آیدنلو متناسب با این وجه و با پی بردن به ایراد ضبط و توضیح خالقی­مطلق اعتقاد دارد، باید بین «گشت» و با «او» یک کاما قرار بگیرد و بیت به شکل «با او آن شب تیره و طولانی به نهفت و خلوت­خانه بود» معنا شود (آیدنلو، 1382)، اما این گزاره نیز با این تعبیر حشو و زاید جلوه می­کند، زیرا قبل­تر فضای در خلوت بودن دقیق توصیف شده ­است[4].  گویا ضبط برخی نسخ چون نسخة معتبر لندن به نظر بدون اشکال و متناسب با فضای روایت است:

(فردوسی، 1386)

در طبع جدید خالقی‌مطلق به جای وجه «انباز»، «هنباز» آمده ­است (خالقی‌مطلق ، 1394). آن شبِ تیره، طولانی بود؛ یعنی آن شب تیره، حامل حوادثی بود که طولانی جلوه کرد. ادامة ماجرا نیز همین ضبط را تأیید می­کند. ضمناً این موضوع هیچ ربطی به شب وصل عاشقان نیز ندارد که خالقی­مطلق آن را دلیل بر صحت ضبط انتخابی خود گرفته است (ن. ک؛ خالقی­مطلق، 1389)، چون رستم و تهمینه از معاشیق نبوده­اند. هدف اصلی تهمینه بارور شدن از نژاد رستم است و هدف رستم نیز یافتن اسب خود است؛ از این ­رو، در نسخ اصیل در جدا شدن رستم و تهمینه از یکدیگر نیز آه و نالة عشاق را نمی­بینیم و از همین جهت در برخی نسخ برای توجیه عاطفی این فضا، ابیاتی الحاقی برساخته­اند که رستم و تهمینه با آه و ناله یکدیگر را پدرود گفتند.

2-4. پسر را پدر یا پدر را پسر

در بخش زاده شدن سهراب و توطئه نقشة افراسیاب برای او بیتی به شکل زیر در تصحیح خالقی­مطلق درج افتاده ­است:

(فردوسی، 1386)

هر چند اکثریت نسخ ضبط بالا را تأیید می­کنند، اما در این ضبط یک مشکل اساسی جلوه می­کند که در تعارض با روایت فردوسی است. متناسب با این ضبط مأموریت محول به هومان و بارمان این است که رستم نباید سهراب را بشناسد، اما با این وجه این مشکل پیش خواهد آمد که هومان و بارمان با رستم تعاملی ندارند که مانع شناخت رستم شوند. مأموریت افراسیاب به هومان و بارمان این است که مانع سهراب برای شناخت رستم شوند، چون اولاً این سهراب است که به دنبال پدر می­رود و می­خواهد او را بیابد. دوم اینکه در قسمت­های بعدی این مأموریت عملی می­شود و هنگامی که سهراب به هومان می­گوید: معارض من شبیه رستم است، هومان به او می­گوید:

(فردوسی، 1386)

و مانع شناختن سهراب می­شود؛ از این رو، افراسیاب باید مطابق ضبط برخی نسخ و ضبط جیحونی (1379) بگوید:

یعنی سهراب نباید که پدرش را بشناسد وگرنه مهر فرزند به پدر، مانع جنگ آن­ها خواهد شد. نهایتاً در این داستان رستم قصد شناخت پسر را ندارد که کسی بخواهد مانع شناخت او شود. این بماند که برخی از محققان شاهنامه­پژوه معتقدند رستم، سهراب را می­شناخته ­است و برای دفاع از وطن خود سهراب را فدا می­کند (رحیمی، 1372). نکتة پایانی راجع به این بیت اینکه ترجمة بنداری به گونه­ای است که ضبط خالقی­مطلق را رد می­کند: «و اوصاهما (هومان و بارمان) فی السر بان یحتالا علی سهراب و یحولا بینه و بین ان یعرف اباه رستمَ عند الملاقاة». طرفه­تر آنکه جوینی با تأکید بر نسخة فلورانس ترجمة عربی بنداری را تحریف کرده  و در ترجمة آن نوشته ­است که «نگذارید (رستم و سهراب) یکدیگر را بشناسند» (جوینی، 1382).

2-5. برآشوب یا پرآشوب

در بخش آمدن رستم به دربار کاووس بیتی به شکل زیر ضبط است:

(فردوسی، 1386)

از نظر نگارنده در این موضع نیز تصحیف واژة مشخص شده عامل تصحیح غلط در این بیت شده ­است. «برآشوب» باید تصحیف «پرآشوب» باشد که صفت سهراب است و جهان را به آشوب کشیده ­است؛ فردوسی و دیگر شاعران از این ترکیب بسیار بهره جسته­اند: