مطالعۀ کارکردهای زبانی «فعل» در اشعار غنایی «مذنب بدایونی» با تکیه بر فرانقش اندیشگانی در رویکرد نقش‌گرایی

بخشی از آثار ارزشمند فرهنگ و ادب فارسی، نسخه­های خطی است که ناشناخته مانده و هنوز تصحیح و چاپ نشده است. در این راستا یکی از وظایف پژوهشگران عرصة ادبیات فارسی، احیای این آثار گران­سنگ است؛ زیرا از یک سور، تصحیح آثار خطی، زمینۀ ایجاد سایر تحقیقات را برای محققان و علاقه­مندان به کارهای پژوهشی فراهم می­سازد و از سوی دیگر، موجب رشد و تعالی فرهنگ و ادب آن کشور می­شود. در ایران، ادبا و اندیشمندان بزرگی همچون ملک­الشعرای بهار، جلال­الدین همایی، محمد قزوینی و غلامحسین یوسفی، نسخه­های خطی ارزشمندی را تصحیح و مقابله کرده و برای آن­ها شرح و تعلیقاتی نگاشته­اند تا پژوهشگران و علاقه­مندان بتوانند از این سرمایه­های ملی بهره ببرند. نگارندة این سطور، به عنوان نخستین پژوهشگر به تصحیح دیوان اشعار یک شاعر خوش­قریحه پرداخته تا از این طریق، علاقه‌مندان با یکی از این آثار ارزشمند و مغفول مانده به نام «دیوان اشعار مذنب بدایونی» آشنا شوند. این دیوان تاکنون موضوع هیچ تحقیقی نبوده و دربارة آن هیچ پژوهشی صورت نگرفته است؛ از این رو، لزوم پرداختن به این موضوع برای شناساندن یک شاعر دورة قاجار و سبک ادبی بازگشت به جامعة ادبی کشور ضرورت دارد تا پژوهشگران و علاقه­مندان به گنجینه­های پنهان ادب فارسی، بتوانند گام­های بعدی را با روشن کردن زمینه­هایی همچون جهان‌بینی شاعر از اوضاع سیاسی- اجتماعی دورة بازگشت بردارند.

پس از جست­وجو در سامانه کتابخانه­های مهم از جمله کتابخانة ملی، کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران، کتابخانة ملک، مجلس شورای اسلامی، آستان قدس رضوی، کتابخانة سازمان پژوهش و برنامه­ریزی دفتر تألیف و بعضی از کتابخانه­های کشورهای دیگر نظیر کتابخانة میشیگان و کتابخانة ملی انگلستان، مشخص شد که تصحیح و تحقیقی روی این نسخه انجام نشده است. در این مسیر نگارنده برای دستیابی به تعداد نسخه­های بیشتر در فهرست نسخه‌های خطی از جمله فهرستگان نسخه­های خطی ایران (فنخا) به کوشش مصطفی درایتی، جلد پانزدهم، فهرست نسخه­های خطی فارسی انسیتوی شرق­شناسی ابوریحان بیرونی -تاشکند و فرهنگستان علوم ازبکستان- تاشکند و فهرست نسخه­های خطی فارسی انسیتوی شرق­شناسی و آثار خطی تاجیکستان (شهر دوشنبه) به جست­وجو پرداخت و به چهار نسخه خطی «دیوان مذنب» مربوط به قرن 13 هجری دست یافت. نسخه­های موجود عبارتند از: نسخه خطی کتابخانه مجلس شورای ملی که در یک مجلد 3 نسخه شامل غزلیات و رباعیات این شاعر است:

1- نسخه اول: تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: 1/ 1063

از صفحه 1 تا 94: غزلیات و رباعیات در آن بدون ترتیب نوشته شده است؛ خط: نستعلیق، بی‌کا، تا ظاهراً در اوایل قرن 14؛ کاغذ فرنگی، ج مقوایی، 94 ص (1 – 94). 14 سطر، اندازه 5/14 x 22 سم {ف : 3 – 301}

2- نسخه دوم: تهران مجلس: شماره نسخه 2 / 1063

از ص 95 تا 248. شامل غزلیات و رباعیات؛ 154 صفحه (95 – 248). {ف: 3 – 301}

در این نسخه نیز غزلیات و رباعیات بدون ترتیب نوشته شده است.

3- نسخه سوم: تهران مجلس: شماره نسخه 3 / 1063

از ص 249 تا 406: غزلیات و رباعیات مرتب به ترتیب حروف تهجی است. این بخش شامل 1200 بیت است: 158 ص (249 – 406). {ف: 3 – 301}

نسخه دیگر در دانشگاه امام صادق (ع) است که دقیقاً همان نسخه کتابخانه مجلس شورای ملی است.

نوع مدرک: MF . زبان مدرک: per.. شماره رکورد: 131252. شماره مدرک: 3029 ن.

خشتی باریک. 14/ 5*22 سم. 204 گ. 14 بیت.

4- نسخه چهارم: نسخه کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران: شماره نسخه: 4548.

خط: نستعلیق؛ به خط خود شاعر، بی تا؛ کاغذ: فرنگی. جلد تیماج قهوه ای، 115 گ، 8 سطر )7 x 13 .(اندازه 11 x 17. اسم {ف: 13 – 3492}.

1. مسئلة پژوهش

 «مذنب بدایونی» یکی از شعرای دورة قاجار و سبک ادبی «بازگشت» است که درون­مایة اصلی اشعار وی را مفهوم «عشق» و به طور خاص «عشق زمینی» به خود اختصاص داده است. وی در بسیاری از غزلیات عاشقانه به شیوة پیشینیان خود از جمله سعدی، کمال­الدین اصفهانی، حافظ و... به مفهوم «عشق» و رابطة «عاشق و معشوق» نگریسته و همان تصویری را که امثال سعدی از معشوق، ترسیم کرده­اند، ارائه داده است، اما در برخی از غزلیات وی، رنگ و بوی «مکتب وقوع» و «واسوخت» نیز قابل مشاهده است که این امر نشان از تغییر نگرش و جهان­بینی این شاعر در دوران زندگی خود دارد. با توجه به این تحولِ نگرش به نظر می­رسد می­توان با استفاده از رویکردهای نوین زبان­شناختی به تحلیل و مطالعة «اشعار غنایی» این شاعر توجه کرد و مؤلفه­های این تحول را در سطح زبانی شعر وی شناسایی و طبقه­بندی کرد. یکی از اهداف اصلی این پژوهش، معرفی دیوان اشعار یکی از شعرای سبک بازگشت و شناخت سبک و اندیشة وی در زمینة اشعار غنایی و به طور خاص غزلیات عاشقانه است.

در رهیافت نقش‌گرایی، سازه­های زبان براساس سه عنوان «اندیشگانی، بینافردی و متنی» -که در اصطلاح فرانقش نامیده می‌شوند- مورد تحلیل و بررسی قرار می­گیرد. از دیدگاه هلیدی[1] الگوهای تجربه و مفاهیم ذهنی خالقان آثار در قالب فرآیندهای نقش اندیشگانی نمود پیدا می­کند و می­توان با بررسی انواع فرآیندها، عوامل و موقعیت­های سازندة آن­ها از اندیشه­ها و تجربیات سازندگان آثار ادبی آگاهی یافت.

رویکرد نقش‌گرایی سعی دارد زبان را هم به طور ذاتی در درون خود توضیح دهد و هم درصدد آن است که رابطة زبان را با نظام­هایی نظیر فرهنگ، نظام اجتماعی و باورها بیان کند. این نظریه با توصیف و تحلیل سازه­های زبان با محوریت فعل و با نظر داشت تأثیر فراز و فرودهای اجتماعی و تحولات زندگی شخصی صاحبان آثار ادبی در شکل­گیری آن آثار و در پی کشف و تفسیر ذهن و جهان خالقان آثار ادبی و تحلیل عوامل مؤثر در شکل­گیری آثار آن­هاست. این رویکرد به «فعل» به عنوان جزء اصلی جمله توجه داشته و آن را در سه دستة اصلی با عنوان «مادی، ذهنی و رابطه­ای» طبقه­بندی می­کند. این پژوهش با در نظر داشتن این رویکرد، سعی دارد به این پرسش پاسخ دهد که: «بر مبنای فرانقش اندیشگانی، تحول جهان‌بینی «مذنب بدایونی» در «غزلیات عاشقانه» باعث ایجاد چه تغییراتی در سطح «افعال» به کار رفته شده است؟»

نوع مطالعه و روش پژوهش، توصیفی- تحلیلی بوده و شیوة اجرای آن توصیفی (شامل بررسی چگونگی آرایش فرآیندهای نقش اندیشگانی) و تحلیلی (شامل کاوش زمینه­ها و چرایی شکل‌گیری خاص آن فرآیندها) است. جامعة آماری، دربرگیرندة تمام غزلیات «مذنب بدایونی» است. واحد نمونه «غزل» و واحد تحلیل نیز «فعل» است.

2. پیشینة پژوهش

 پس از مطرح ­شدن زبان­شناسی نقش‌گرا در غرب در ایران نیز برخی از پژوهشگران به تحلیل متون ادبی براساس آموزه­های این رویکرد پرداختند. آقاگل‌زاده (1384) به نقش و کاربرد و اهمیت رویکرد نقش‌گرا در تحلیل و توضیح آثار ادبی پرداخته و ضمن تبیین مباحث نظری هلیدی به تحلیل غزلی از حافظ در چهارچوب نقش‌گرایی پرداخته است.

خان­جان و میرزا (1385) کوشیدند تا تحلیلی نقش‌گرایانه از گفتمان شعری و عوامل مؤثر در ارتباط شعری ارائه دهند.

جهانی و حسینی (1399) در پژوهشی با عنوان «تحلیل فرانقش اندیشگانی شعر «خوان هشتم» از مهدی اخوان‌ثالث ...» نشان دادند که اخوان در این شعر از فرآیندهای ذهنی و پس از آن فرآیندهای رابطه­ای و کلامی، بیشترین استفاده را کرده ‌است. شکل روایی داستان، حضور یک نقال در روایت و پس از آن حضور شاعر به ­عنوان نقال یا راوی دوم، غلبۀ ساختار وصفی قصه و همچنین پیوند با داستان هفت­خوان رستم را می‌توان از مهم‌ترین دلایل کاربست این نوع فرآیندها در این شعر دانست.

منشی­زاده و الهیان (1394) با کوشش در شناخت مؤلفه­های بنیادین گلستان سعدی و تبیین ویژگی­های اصلی آن­ها در ساخت و انتخاب انواع فرآیندها به این نتیجه رسیدند که از آنجا که موضوع گلستان مربوط به انسان و روابط انسان­ها با هم است، فرآیند رفتاری بارزترین فرآیند در بوطیقای فکری سعدی است.

امیرخانلو (1394) پس از توصیف افعال غزلیات حافظ از منظر فرآیندهای نقش اندیشگانی به این نتیجه رسیده که کاربرد انواع فرآیندها در غزلیات حافظ، دارای دلایل خاصی است و نوع کاربرد آن­ها باید به­ عنوان شاخصی سبکی لحاظ شود.

میلادی و وفایی (1397) به بررسی نقش‌گرایانة تجارب عرفانی در رؤیانوشت­های شهودی کشف­الاسرار و مکاشفات­الانوار اثر روزبهان بقلی پرداخته و نشان دادند که سیر مشخص فرآیندهای زبانی در مراحل مختلف مکاشفه از «مادی» به «ذهنی» در جهت تببین سیر صعودی سالک از مقام «طلب» به مقام «فنا» به کار رفته است.

دلبری و صادقی­نیا (1396) در پژوهش خود افعال موجود در 6 داستان­ کوتاه زویا پیرزاد را به ترتیب در قالب شش فرآیند مادی، ذهنی، ارتباطی، رفتاری، بیانی و وجودی طبقه­بندی کرده و با تکیه بر این بسامدها، طرز تفکر و نگرش این نویسنده را نشان داده­اند. یافته­های این پژوهش نشان می­دهد که فرآیند مادی و سپس فرآیند رفتاری مشخصة سبک‌شناختی داستان‌های پیرزاد است. علاوه بر این، با توجه به کاربست فراوان فرآیند مادی می­توان گفت که دیدگاه پیرزاد واقع‌گرایانه است.

3. مبانی نظری پژوهش

3-1. سبک ادبی «بازگشت» و مختصات زبانی این دوره

 بی­تردید تغییر و تحول سبک شعر، قبل از هر چیزی متأثر از تحولات سیاسی و اجتماعی است؛ البته مسائلی چون سنت ادبی، نوع مخاطب و مسائل شخصی شاعر، می­تواند در شکل‌گیری سبک ادبی تأثیرگذار باشد. شعر فارسی از قرن هفتم به بعد بر اثر حملات مغول و تأثیر عمیق آن بر اوضاع اجتماعی و ادبی ایران به درون­گرایی و یا پرداختن به مسائل ذهنی روی آورد؛ به گونه­ای که در غزل این دوره تنها تصویری ذهنی و خیالی از معشوق در بُعد زمینی و آسمانی در اندیشة شاعر وجود دارد. از این رو، بحران اوضاع اجتماعی، مجالی برای شاعر جز اینکه به درون پناه ببرد، نگذاشت. بازتاب این اندیشه در شعر دورة بعد با توجه به ویژگی­های حکومتی دورة صفویه هر چند شکل و قالبی تازه و نو به خود گرفت و به ­عنوان سبک اصفهانی یا هندی ادامة حیات داد، اما در کلیت خود هرگز از قلمرو ذهن و پرداختن به اندیشه­های درونی و تطبیق آن با عالم خارج فراتر نرفت. سبک «بازگشت» در طول دو دورة تاریخی؛ یعنی افشاریه و زندیه (حدود 1148 تا 1200 هـ ) پایه­گذاری شد.

«دورة بازگشت را خود­­­ ­­­به­ ­­خود سبک جدیدی تلقی نمی­کنند و آن­ها را اگر بازگشت‌کنندگان به سبک خراسانی ندانیم، حتماً احیاکنندگان سبک خراسانی و عراقی خواهیم خواند ... قالب شعر در دورة بازگشت فاقد هرگونه ابتکاری است و اگر از تصنیف‌های اواخر دورة قاجار بگذریم، وزن شعر این دوره نیز حکایت از تحول و تازگی ندارد. قصیده، غزل، مثنوی، قطعه، رباعی، دوبیتی و گاه مستزاد و مسمّط از معمول­ترین قالب­هایی است که مورد توجه شاعران این دوره قرار گرفته است و از میان قالب­ها، قصیده و غزل پرکارترند» (ن. ک: خاتمی، 1380: 268 – 277).

این مکتب (بازگشت) بنا به دلایل سیاسی و اجتماعی و به­ تبع آن مسائل فرهنگی و ادبی در طول نیم قرن، اصول و پایه­هایی را برای خود بنا نهاد که در دورة قاجار به صورتی هدفدار و منسجم ادامة حیات داد. زبان شعر دورة مورد اشاره عموماً تتبع و تقلیدی از شعر دورة عراقی و خراسانی است، اما با مطالعة آثار شعرای این دوره درمی­یابیم که شعرای بازگشت، آن چنان که باید تسلط کامل بر قواعد صرفی و نحوی و سایر موارد دیگر زبان شعر دوره­های گذشته (عراقی- خراسانی) ندارند، بدین سبب زبان شعر آنان خام و ابتدایی است. علاوه بر این، برخی مسائل زبانی این دوره متأثر از سبک هندی و یا دورة افشاریه و زندیه است. شاعران و نویسندگان این دوره در پریشانی احوال غالباً در گوشة فراغتی به مطالعه در دیوان‌های شعر و تمرین در روش سخن­سرایی قدما می­کوشیدند. بروز عناصر فردی، کنج عزلت گزیدن و پرداختن به شعر و سخنوری نشان می­دهد که گوشه­نشینی و پرداختن به درون؛ یعنی تطبیق شرایط با دورة مغول و یافتن خواسته­ها در عنصر شعر و نیز قطع ارتباط با اجتماع بیرونی و در نتیجه غافل ماندن از زبان تازه، همه و همه عواملی بوده­اند که مسیر شعر را به دورة عراقی و یا پیش از آن سوق داده­اند (ن. ک: دزفولیان و شاملو، 1388: 92).

ادعای شعرای دوره بازگشت، احیای زبان فارسی و رهانیدن آن از پیچیدگی و مغلق­گویی بوده است، اما تسلط کاملی به قواعد و جزئیات زبان روزگار گذشته ندارند؛ از این رو، اشکلات فراوانی در ساختار صرفی و نحوی زبان آن­ها آشکارا به چشم می­خورد (همان: 93- 97).

3-2. مکتب وقوع و «واسوخت»

 مکتب وقوع و شاخة مشهور آن «واسوخت» در اوایل قرن دهم، جایگاه ممتازی در غزل فارسی دارد. این شیوه بیشترین تغییرات و دگرگونی­ها را در موضوعات شعری بعد از سبک عراقی ایجاد کرده است. «واسوخت» از مصدر مرکب مرخّم به معنی «بیزاری و رویگردانی عاشق از معشوق» است. مضامین واسوختی از ابتدا همراستا با جریان سوخت -البته نه به فراگیری آن- بلکه همواره با شدت و ضعفی متفاوت از جانب شاعران مختلفی به نظم کشیده شده است.

مضمون واسوخت در سبک خراسانی از اعتدالی نسبی برخوردار بود به ­طوری­ که رفتار واسوختی به یک ‌اندازه از محبّ و محبوبِ اشعار سبک خراسانی سر می‌زند. در سبک عراقی هر چند «معشوق» بر مسند ناز تکیه می‌زند و عاشق بر مفرشِ نیاز نزول می‌کند، اما رگه‌هایی کمرنگ از واسوخت‌گویی در سروده‌های شاعران سبک عراقی نیز به چشم می‌آید. این شیوه از واسوخت‌گویی که در سبک‌های خراسانی، آذربایجانی و عراقی بیشتر در لابه‌لای اشعار سوختی قرار می‌گرفت با روی کار آمدن مکتب واسوخت تغییر کرد و شکلی مستقل یافت. واسوخت و سوخت هر دو از بطن وقوع‌گرایی زاده شدند. وقوع نیز تحت الگوی حقیقت‌سرایی و حقیقت‌انگاری شکل گرفته است (ن. ک: خدیور و فرجی، 1393: 55-56).

سادگی زبان و «بیان واقعیت مسائل بین عاشق و معشوق» از ویژگی­های برجستة مکتب وقوع است. در این­گونه غزلیات، عاشق ناز معشوق را نمی­خرد، بلکه هنگامی که با بی­توجهی معشوق مواجه می­شود، از وی اعتراض می­کند و زبان به گلایه و سرزنش می­گشاید. تنبیه کردن و انتقام گرفتن از معشوق سنگدل، بیان روابط و حالات بین عاشق و معشوق، رویگردانی عاشق از معشوق، تنبیه و تنزل معشوق، بیان خاکساری و ذلت معشوق و... از ویژگی­های غزل در مکتب وقوع است.

3-3. نگاهی اجمالی به زندگی، شیوة شاعری و اندیشة «مذنب بدایونی»

مجموعه اشعار مذنب بدایونی، تنها منبع موجود است که از بافت متنی آن می­توان به زندگی‌نامه و جهان­بینی این شاعر غزل‌سرا پی برد. با توجه به اینکه جامعة مورد مطالعة پژوهش حاضر، غزلیات وی است؛ از این رو، برای معرفی این شاعر به ابیاتی از این غزلیات استناد شده است. دربارۀ زندگی‌نامه شاعر و تاریخ کتابت دیوانش، اطلاعاتی در دست نیست. تاریخ وﻻدت و زمان درگذشت او هم نامشخص اسـت. در غزلیاتش او خود را شاعری دردمند، تهیدست، بی­کس، گرفتار و غریب معرفی می­کند. وی همة عمر را با اندوه و تنگدستی و تنهایی می‌گذراند، اما دل او روشن از عشق مرتضی علی (ع) است و سینه­اش مالامال غم و درد. مذنب بدایونی از شعرای شیعی­مذهب دورة قاجار است که در بسیاری از غزلیات خود به طور مستقیم به دین و گرایش‌های مذهبی خود اشاره کرده است:

(مذنب بدایونی،  1400: غزل 264)

با استناد به تعدادی از ابیات موجود در نسخ مشخص می­شود که مذنب بدایونی روزگاری دراز پیشة شاعری داشته و تخلص مذنب را انتخاب و مولدش را شیراز بیان کرده ­است و بسیاری از غزلیات را در دوران کهنسالی خود سروده است:

(همان: غزل 250)

رایج­ترین قالب شعری در دیوان اشعار مذنب بدایونی، قالب «غزل» است. در غزل وی واژگانی مانند «خون­ریز»، «کشته»، «ظالم»، «بی­رحم»، «سنگدل» و ... بسامد چشمگیری دارند که به­وضوح یادآور «معشوق» در شعر دورة عراقی است. البته گاهی نیز بار معنایی این واژگان تشدید شده و با واژگانی مانند «قتل»، «قاتل» و «مقتول» جایگزین شده­اند:

(همان: غزل 133)

وجود واژگانی مانند «سگ» در شعر مذنب، نشان از تنزل مقام «شاعر/ عاشق» در برابر «معشوق» است. از دیدگاه ملک‌الشعرای بهار، «حقیر شمردن خود در برابر معشوق، هر چند در دورة عراقی توجیهی عرفانی می­توان برای آن یافت، اما در دورة صفویه یک نوع انحطاط ذاتی در مقابل معشوق یا ممدوح بود و این حالت یکی از آثار شومِ تسلط مغول و نشر تصوف بود؛ از آن جمله خود را در شعر به «سگ و گربه» نسبت دادن یا ممدوح را به درجة الوهیت رساندن» (بهار، 1351: 53).

(مذنب بدایونی، 1400:  غزل 153)

زبان شعر «مذنب» به شیوة سایر شعرای دورة بازگشت از ورود لغات متداول در زبان مردم (عامیانه) به دور نمانده است. زبان شعر وی بطور کلی خالی از پیچیدگی و ابهام است و اصطلاحات فلسفی، کلامی، نجومی یا علمی به ندرت آن به چشم می­خورد. ویژگی‌های زبان شعری وی را می­توان در مواردی شامل «ترکیبات و لغات تازه»، «آمیختگی واژگان کهنه و نو» و «زبان ساده و به دور از ابهام» و امثال این موارد خلاصه کرد. «تلمیح» و «تکرار» از ویژگی­های بارز شعری وی است:

(همان: غزل 200)

(همان، رباعی 6)

پربسامدترین مفهوم مطرح ­شده در غزلیات مذنب، مفهوم «عشق» است که به روش­های بیانی مختلفی مورد بازنمایی قرار گرفته است. در کنار این مفهوم، ردپای «اندیشة ملامتیه» نیز در موارد بسیاری در غزلیات وی مشاهده می­شود. مذنب در این غزلیات، «عشق» را برترین مفهوم هستی و «می، میکده» را جزو محبوب­ترین مفاهیم و مکان­ها در نگرش ملامتی خود به شمار آورده است. در این غزلیات، «من/ عاشق» و «ساقی» شخصیت اصلی هستند:

(همان: غزل 18)

(همان: غزل 5)

«اندیشه­های سیاسی و انتقادی» از دیگر درون­مایه­های اصلی شعر مذنب بدایونی هستند و در اشعار وی به ­وضوح اوضاع جامعة ایران در عصر مشروطه ترسیم شده است:

(همان، نسخه دوم، غزل 192)

3-4. «نقش­های زبان» در انواع ادبی در «رویکرد ارتباطی» رومن یاکوبسن[2]

 در بین انواع ادبی، یکی از شایع­ترین آن­ها نوع ادبی غنایی است. این مفهوم در دورة رمانتیسم، دچار تطور اساسی شد و کلید واژۀ «عاطفه و احساس» به عنوان مهم­ترین عنصر شعر غنایی به شمار آمد. «شعر غنایی، سخن گفتن از احساس شخصی است؛ به شرط اینکه از دو کلمة «احساس» و «شخصی» وسیع‌ترین مفاهیم آن­ها را در نظر بگیریم؛ یعنی تمام انواع احساسات، چه احساسات فردی و چه احساسات روحی» (شفیعی، 1352: 112).

معیار مهم دیگری که از دوران رمانتیسم در شعر غنایی مورد توجه قرار گرفت، توجه به «زبان» بود. شاعران رمانتیک سعی کردند زبان شعر ضمن موسیقایی بودن به زبان مردم جامعه هم نزدیک باشد (ن. ک: پاینده، 1373: 52-48).

3-4-1. «ادبیات غنایی» و نقشِ عاطفی زبان

 در روایات عاشقانة غنایی، مخاطب با صحنه­هایی روبه­رو می­شود که منشأ آن عواطف و احساسات گوینده یا «شخصیت اصلی» داستان است. در چنین متنی «کارکرد عاطفی» متن بر «کارکرد ارجاعی» آن غالب است. عواملی مانند «ترکیبات و تعبیرات غنایی»، «توصیفات نرم و لطیف»، «فضای غم­آلود و انزواطلبی»، «کنشگری عاشق و معشوق»، «نداشتن ارجاع برون متنی پیچیده»، «ساختار نحوی ساده جملات»، «تک‌گویی­های درونی شخصیت اصلی»، «کاربرد متعدد عناصر بیانی از جمله استعاره و تشبیه» و «توصیف صحنه­های رزم و بزم» از شاخص­ترین نمودهای ادب غنایی در منظومه­های شعر فارسی هستند. در این نوع ادبی، شاعر درک شخصی و نتایج تفکرات و تأثرات خود را از دنیای اطراف خویش بیان می­کند. محیط آثار غنایی، محیط تأثرات و احساسات شاعر است که وی احساسات خود را به کمک سیماهای هنری بیان کرده، سعی در ایجاد حسی مشابه در خواننده می­کند. گوینده در این آثار «خویشتنِ خویش» را تجسم کرده و در اثنای آن، تأثرات خویش را از محیط و اطراف خود بیان می­کند.

3-4-2. ارتباط «غزلیات عاشقانه» و «نقش عاطفی زبان»

 شعر غنایی نوعی گفتار است که با موقعیتی خاص پیوند نخورده و بیرون و بی‌ارتباط از زمان است. کلامی خودبیانگر که بیش از آنکه به خواننده یا شنونده توجه داشته باشد به شخصی غایب یا حضوری خیالی نظر دارد؛ جنبة استدلالی ندارد و از نظر نقد ادبی برتر به شمار آمده است (Bloom, 1979: 17). شعری فردی است که در آن «منِ» شعری شاعر، جهان را وامی­نهد و تنها به‌ درون‌خویش‌می­نگرد. ‌البته‌ این ‌منِ ‌شاعرانه ‌قابل­ تعمیم ‌‌به ‌من­های ‌بی­شمار ‌دیگر ‌است؛ ‌از این­ رو، ‌مخاطبان ‌فراوانی ‌را ‌به ‌خود ‌جلب‌ می­کند (ناشر و وفایی، 1398: 19).

محققان معاصر اغلب غزلیات عاشقانه را ژانر غنایی دانسته­اند، اما با دقت در ساختار این اشعار به نظر می­رسد برخی از آن­ها «روایی­اند» تا «غنایی»؛ یعنی بیشتر به بیان ماجرایی که بین دو شخصیت داستانی (که در اینجا عاشق و معشوق هستند) اتفاق افتاده، پرداخته­اند. در برخی دیگر از داستان­ها «روابط عاطفی» عاشق و معشوق در متن بیشتر بازنموده شده است.

3-5. رویکرد نقش‌گرایی هلیدی و فرانقش­های زبانی

دستور نظام­مند نقش‌گرا براساس سه فرانقش سازمان­دهی می­شود. فرانقش اندیشگانی، فرانقش بینافردی و فرانقش متنی. فرانقش اندیشگانی عبارت است از بیان دوبارة تجاربی که در ارتباط با جهان خارج ایجاد شده و سپس به ذهن انتقال یافته­اند. از آنجا که فرانقش اندیشگانی، حاصل ترکیب فرآیند (گروه فعلی) مشارکین فرآیند (گروه اسمی و وصفی) و رویداد (گروه قیدی) است، ظرفیت بازنمایی واقعیت‌های تجربیِ گذشته از طریق سازه­های دستوری را داراست. این ظرفیت بالقوه توسط ساز و کار یا سیستم بیان فرانقش اندیشگانی در زبان که «نظام گذرایی» نامیده می­شود، عملی می­شود. مقصود از گذرایی با آنچه در دستورهای سنتی آورده شده (فعل متعدی در برابر فعل لازم) یکی نیست، بلکه نظام گذرایی «به شیوة بازنمایی انواع فرآیندها و معانی در جمله اطلاق می­شود» (Simpson, 2004: 11).

3-5-1. فرانقش اندیشگانی و بازنمایی الگوهای تجربه در سطح زبان

 فرانقش اندیشگانی متضمن بازنمایی واقعیت و گویای محتوای کلام و گفتمان است (مهاجر و نبوی، 1376: 27) و به دو کارکرد تجربی و منطقی تقسیم می­شود؛ در کارکرد تجربی، کاربر زبان تجربیات دنیای بیرون خود را از طریق زبان بیان می‌کند. محصول این کارکرد در جمله، گذرایی نامیده می­شود که مؤلفه­ای از فرانقش اندیشگانی و مشخصه­ای از جمله است و برای مشخص کردن انواع متفاوت فرآیندها در جمله -که در فعل نمود می­یابد- به کار می­رود (ایشانی، 1394: 96).

3-5-2. فرانقش اندیشگانی و جزئیات فرآیندها

«بند» از منظر فرانقش اندیشگانی به سه بخش تقسیم می­شود: فرآیند، مشارک، عنصر پیرامونی. فرآیندها به دو دستة «اصلی» و «فرعی» تقسیم می­شوند و هر کدام سه زیربخش دارند:

- فرآیندهای اصلی: مادی، رابطه‌ای و ذهنی

- فرآیندهای فرعی: رفتاری، کلامی و وجودی (هیلدی و حسن، 1393: 26).

به کارگیری عناصر پیرامونی و توضیح زمان، مکان، چگونگی و... در مورد وقوع فرآیندها می­تواند بازنمایی­کنندة نگاه نویسنده به دنیای اطرافش، به رویدادها و تفکر وی نسبت به دنیای بیرون باشد. میزان ریزبینی و توجه نویسنده به جزئیات می­تواند به سبکی شخصی یا گروهی تبدیل شود. این عناصر در انتقال مفهوم، معنا و قصد نویسندگان نقش بسزایی دارند. عناصر پیرامونی مضمون تجربی متن را بالا می‌برند؛ زیرا باعث محدود و «خاص­ کردن» اطلاعات داده‌ شده می‌شوند. این عناصر نشان‌دهندة «زمان»، «مکان»، «دلیل» و «شیوة» وقوع فرآیند هستند و به‌طور مستقیم در فرآیند درگیر نیستند، بلکه در مورد آن به ما اطلاعاتی می­دهند.

3-5-3. انواع فرآیندهای زبانی «اصلی» و «فرعی»

 فرآیندهای مادی، شامل اعمال فیزیکی که نشان­دهندة کنش یا رخدادی در جهان بیرون هستند، مانند: دویدن، پرتاب­کردن، ساختن و... . این فرآیند متنوع­ترین فرآیند در نظام گذرایی است. فرآیندهای ذهنی به تجربة ما از دنیای درون آگاهی­مان مربوط می­شوند. آن­ها شواهد مربوط به حس ­کردن هستند. فرآیندهای رابطه­ای با هدف شناسایی و توصیف به‌کار می‌روند.

بندهای رابطه­ای به دو دسته تقسیم می­شوند: اسنادی و شناسایی. در فرآیندهای اسنادی صفت یا یک ویژگی به کسی یا چیزی نسبت داده می­شود و دارای دو شرکت­کننده به نام‌های حامل و مسند است.

فرآیند رفتاری، فرآیندهایی از رفتار فیزیکی و از نوع انسانی و روان­شناختی نظیر نفس ‌کشیدن، سرفه­ کردن، خندیدن، خواب­ دیدن و خیره­ شدن هستند

 (Halliday & Metisen, 2004: 248-252). فرآیندهای کلامی بندهایی هستند از نوع «گفتن» و فرآیندهای وجودی نیز نشان می­دهد که چیزی وجود دارد یا روی می­دهد (همان: 256).

4. بحث و تحلیل داده­ها

4-1. طبقه­بندی انواع «غزل عاشقانه» در دیوان مذنب بدایونی براساس سبک و درون­مایه

همانطور که اشاره شد قالب شعری «غزل» بیشترین حجم دیوان اشعار بدایونی را دربر گرفته است. اغلب این غزلیات در نوع ادب غنایی جای می­گیرند و به بیان مفهوم «عشق زمینی» و رابطة «عاشق و معشوق» پرداخته­اند. جامعة آماری این پژوهش 100 غزل عاشقانه با موضوع «عشق زمینی» از دیوان اشعار این شاعر دورة بازگشت است. با مطالعة متن این غزلیات و تحلیل محتوای آن­ها مشخص شد که به طور کلی این اشعار را می­توان در دو دستة اصلی جای داد:

- نخست غزلیاتی که به پیروی از شعرای سبک عراقی به بیان «رابطة عاشق و معشوق» پرداخته­اند؛ مذنب در این دسته از غزلیات در شیوة شاعری خود، پیرو بزرگانی مانند سعدی شیرازی و کمال­الدین عبدالرزاق اصفهانی است.

- دستة دوم غزلیاتی هستند که با تحول و دگرگونی نگرش شاعر نسبت به «رابطة عاشق و معشوق» شکل گرفته­اند. سبک و درون­مایة این دسته از غزلیات، متمایل به سبک مکتب «وقوع» و «واسوخت» و شعر امثال «وحشی بافقی» و «بابافغانی» است.

4-2. انواع فرآیندهای زبانی و بسامد آن­ها در بافت متنی غزلیات «نوع نخست»

 مذنب بدایونی در غزلیات نوع نخست به اقتضای درون‌مایة هر یک از غزلیات از فرآیندهای زبانی مختلفی بهره گرفته است. در این غزلیات سه مشارک با عنوان «عشق، عاشق و معشوق» شخصیت­های اصلی غزل هستند. در بافت متنی این غزلیات به ترتیب فرآیندهای رابطه­ای با حدود 45 درصد، بیشترین تعداد فرآیندها را به خود اختصاص داده است. شاعر در جایگاه «عاشق» در قالب این فرآیندها به توصیف ظاهر، ویژگی­های جسمانی و ویژگی­های اخلاقی معشوق پرداخته است. در این غزلیات معشوق، چهره­ای مشابه معشوق­های شعر سبک عراقی دارد. «روی، چشم، لب، گونه، قد، رخ و گیسوانِ» معشوق از طریق فرآیندهای رابطه­ای به مخاطب معرفی شده­اند؛ در برخی موارد نیز توصیف­های اغراق گونه از «معشوق» ارائه شده و او را مشابه «معشوق آسمانی» کرده است. تنها کاربرد فرآیندهای رابطه­ای در این غزلیات را باید در توصیف حالات درونی شاعر (عاشق) و نیز به تصویر کشیدن «معشوق زمینی» و «اغراق در بیان ویژگی­های وی» به دور از هر گونه خلاقیت و نوآوری خلاصه کرد.

(مذنب بدایونی، 1400: غزل 6)

در مرتبة بعد فرآیندهای «مادی»[3] با حدود 28 درصد، نسبت به سایر فرآیندها بسامد بیشتری دارند. «تو/ معشوق» در اغلب این فرآیندها، در قالب نقشِ معنایی «کنشگر» ظاهر شده و در مقابل «من/ عاشق» چهره­ای منفعل دارد که تحت تأثیر کنش­های ظالمانة معشوق قرار گرفته است. «معشوق» بیشترین سهم را در عرصة کنشگران غزل مذنب بر عهده دارد. این شخصیت در غزلیات نوع نخست مذنب به تناسب غلبة مضامین غنایی، «معشوق زمینی» است. تنها کارکرد حضور این معشوق در بافت متنی غزلیات، شرکت در تعاملات لذت­جویانه به دور از هر قصد و غرض پنهان و نمادین است.

تحول محتوایی «عشق» در غزل مذنب، سیمای معشوق در غزل وی را دگرگون می‌سازد و معشوق کارکردی سیاسی و اجتماعی می­یابد. به عبارت دیگر، وی «کنشگر عرصة سیاست و قدرت» را در مقام معشوق قرار می­دهد. در برخی از غزلیات نیز می­توان ادعا کرد که معشوقِ کنشگر به تکامل می­رسد؛ زیرا اولاً از کنش­گری­های لذت­جویانه، تن­پرستانه و تکراری دورة نخست جدا شده، ثانیاً از جایگاه سیاسی و اجتماعی فاصله گرفته و به جایگاه اصلی­اش بازگشته و ثالثاً در قالب کنش­گرِ آسمانی به تعالی رسیده است.

از دیگر کنشگران مؤثر در غزل مذنب، کنشگران بی­جان مثل صبا، چمن، ماه و مفاهیم ذهنی مثل عشق، امید و وفا هستند. کاربرد این گونه از کنشگران علاوه بر تنوع­بخشی، سبب آشنایی­زدایی و هنجارگریزی در عرصة کنش­گران می­شود. فراوانی این کنشگران در شعر مذنب را باید در تبعیت وی از سنت­های ادبی گذشته در به‌کارگیری این کنشگران در ساخت­های استعاری، لزوم استفاده از نمادهای برگرفته شده از طبیعت و نیز هماهنگی با ساختار سروده‌های عرفانی جست­وجو کرد.

(همان: غزل 260)

(همان، رباعی 14)

(همان: غزل 13)

(همان: غزل 6)

فرآیندهای ذهنی با بسامد حدود 23 درصد در مرتبة بعد قرار دارند. پرکاربردترین مصدر فعلی در این فرآیندها «دیدن» «نگریستن» و «دانستن» است. از آنجا که «معشوق» در غزلیات نوع نخست مقامی متعالی و آسمانی دارد، «عاشق» امید چندانی به وصل او ندارد؛ از این رو، مدام او را «تصور» و «تخیل» می­کند:

(همان: غزل 6)

(همان: غزل 237‌)

(همان: غزل 18‌)

«فرآیندهای رفتاری» نیز با درصد محدودی «حدود 3 درصد» یکی از فرآیندهای کم‌بسامد در بافت متنی این دسته از غزلیات هستند. پرکاربردترین مصادر فعلی در این فرآیندها «گریستن» و «نالیدن» است و مشارک اصلی آن «من/ عاشق» است. «معشوق» نیز در فرآیندهای رفتاری مشارکت دارد، اما برخلاف عاشق مدام «می­خندد» و ترحمی به حال عاشق ندارد:

 (همان: غزل 12‌)

(همان: غزل 225)

در جدول (1)، ترتیب بسامدی فرآیندهای زبانی در بافت متنی غزلیات نوع نخست مذنب بدایونی به سبک عراقی ارائه شده است.

جدول 1. ترتیب بسامدی فرآیندهای زبانی در بافت متنی غزلیات نوع نخست مذنب بدایونی «غزلیات نوع نخست: به شیوة سبک عراقی»

4-3. انواع فرآیندهای زبانی و بسامد آن­ها در بافت متنی غزلیات «نوع دوم»

 در قرن دهم در کنار جریان کم­رنگ شدة سوخت که افرادی چون بابافغانی شیرازی دنبال‌کنندگانش بودند، مکتب واسوخت شکل می­گیرد. در همین قرن وحشی بافقی اندیشة محوری اشعار خود را در جلوه­ دادن به مضامین واسوختی قرار داد (ن. ک: گلچین­معانی، 1350: 10–12). از چهار شاخصه به­ عنوان ویژگی­های اصلی اشعار مرحلة گذار «از سوخت به واسوخت» در موارد زیر یاد می­شود:

- عاشق بر کرده­های پیشین خود افسوس می­خورد و به این طریق خدمات خود را به یاد معشوق جفاپیشه می­آورد.

- شاعر در شعر خطاهای معشوق را به یاد او می­آورد.

- عاشق تهدید به رفتن می­کند و به این طریق معشوق را انذار می­دهد.

- عاشق در شعر به ­صورت پنهانی معشوق را به جانب خود می­خواند، منتها شرط آن برگشتن معشوق از خطاهای گذشته و طریق وفا در پیش­گرفتن اوست.

مذنب در غزلیات «نوع دوم» خود، دیدگاه واقعی و حقیقی نسبت به مفهوم «عشق و معشوق» پیدا کرده و دیگر در شعر وی نشانی از «عجز و تسلیم محض» در مقابل معشوق یافت نمی­شود. معشوقی که در این گونه اشعار ترسیم می‌کند، دیگر آن «معشوق ظالم و قدرتمند» نیست که عنان عاشق را در اختیار داشته باشد و عاشق چاره­ای جز گریستن و نالیدن در برابر کن­های ظالمانة وی نداشته باشد. در این دسته از غزلیات مذنب در موارد بی شماری «معشوق» را مورد عتاب قرار می‌دهد و از وی شکوه می­کند. در نمونة زیر به طور ضمنی معشوق را متهم به «همراه بودن با هر کسی» می‌کند که در قالب این ویژگی نوعی بار معنایی نامطلوب نسبت به معشوق ارئه شده است:

(مذنب بدایونی، 1400: غزل/ 268)

(همان: غزل 265)

(همان: غزل 266)

در این غزلیات، کاربرد انواع فرآیندها، تفاوت کاملاً محسوسی با غزلیات نوع نخست دارد. کاهش چشمگیر فرآیندهای مادی و نقش کنشگری معشوق، افزایش کنش­های عاشق و کاهش فرآیندهای ذهنی و رفتاری از نمودهای اصلی تغییر نگرش مذنب به معشوق و تنزل جایگاه وی است. فرآیندهای رابطه­ای در این دسته از غزلیات نیز بسامد چشمگیری دارند، اما با هدف نسبت دادن ویژگی­های منفی به معشوق.

در جدول (2) ترتیب بسامدی فرآیندهای زبانی در بافت متنی غزلیات نوع دوم مذنب بدایونی به شیوه وقوع و مکتب واسوخت ارائه شده است.

جدول 2. ترتیب بسامدی فرآیندهای زبانی در بافت متنی غزلیات (2) مذنب بدایونی «غزلیات نوع دوم: به شیوة وقوع و مکتب واسوخت»

4-4. بسامد انواع عناصر پیرامونی در بافت متنی غزلیات مذنب بدایونی

شیوه­های ارائة «جزئیات فرآیندها» در قالب فرانقش اندیشگانی مطرح می‌شود. این عناصر قسمتی از سیستم گذرایی را تشکیل می­دهند و پیوند نزدیکی با فرآیندها دارند. به کارگیری عناصر پیرامونی و توضیح زمان، مکان، چگونگی و... در مورد وقوع فرآیندها می­تواند بازنمایی­کنندة نگاه نویسنده به دنیای اطرافش، به رویدادها و تفکر وی نسبت به دنیای بیرون باشد. میزان ریزبینی و توجه نویسنده به جزئیات می­تواند به سبکی شخصی یا گروهی تبدیل شود. این عناصر در انتقال مفهوم، معنا و قصد نویسندگان نقش بسزایی دارند. در بافت متنی غزلیات مذنب بدایونی عناصر پیرامونی «زمان» و «مکان» بیشترین بسامد را دارند. با توجه به محتوای غنایی غزلیات و فضای غم­آلود حاکم بر آن، زمان «شب» پرکاربردترین عنصر پیرامونی در این غزلیات است و زمان اندوه و گریستن عاشق معمولاً «شب» و «سحر» است:

(همان: غزل 4)

(همان: غزل 22)

در جدول (3) ترتیب بسامدی انواع عناصر پیرامونی در بافت متنی غزلیات مذنب بدایونی ارائه شده است.

جدول 3. ترتیب بسامدی انواع عناصر پیرامونی در بافت متنی غزلیات مذنب بدایونی

بحث و نتیجه­گیری

مذنب بدایونی در اشعار غنایی خود که در قالب شعری «غزل» ارائه شده دو روش و رویکرد متفاوت را به مفهوم «عشق» و بیان «رابطة عاشق و معشوق» در پیش گرفته است. وی در غزلیات نوع نخست به شیوة شعرای سبک عراقی از جمله سعدی شیرازی به بیان رابطة دو سویة «عاشق و معشوق» پرداخته است. در این غزلیات فرآیندهای «رابطه­ای و مادی» ابزاری هستند که مذنب برای بیان عشق سنتی و کلاسیک به­کار برده است. وی از طریق فرآیندهای رابطه­ای به بیان ویژگی‌های ظاهری معشوق زمینی پرداخته و در زمینة توصیف اجزای بدن معشوق، نوآوری­ای نسبت به شعرای پیش از خود نداشته است. در قالب فرآیندهای مادی نیز چهره­ای کنشگر و مقتدر از معشوق ترسیم شده است؛ معشوقی که گاه معشوقی زمینی است، گاه به ­اندازة سلطان و پادشاه قدرت می­یابد و گاه نیز به معشوقی متعالی و آسمانی نزدیک می­شود.

تحول نگرش مذنب نسبت به مفهوم «عشق» و «معشوق زمینی»، بیش از هر چیز از تحولات اجتماعی و سیاسی دورة قاجاریه و اضطراب و تنش­های حاکم بر این برهة تاریخی نشأت می­گیرد. شرایط و اوضاع سیاسی و اجتماعی به ­تدریج باعث تغییر نگرش مذنب به رابطة «عاشق و معشوق» شده و در بسیاری از غزلیات وی دیگر «عاشق» چهره­ای ستمدیده و ناگزیر نیست، بلکه در برابر کنش­های ظالمانة معشوقِ بی­وفا به ستوه آمده و لب به اعتراض می‌گشاید. نمود اصلی این تغییر نگرش در سطح فرآیندهای زبانی، کاهش حضور معشوق در فرآیندهای مادی و نقشِ معنایی کنشگر است. افول مقام معشوق در اندیشة مذنب از سوی دیگر در کاهش حضور این شخصیت در فرآیندهای ذهنی تبلور یافته است.

تعارض منافع

تعارض منافع ندارم.

[1]. Halliday, M.

[2]. Jakobson, R.

[3] . «در متون تعلیمی که شامل دستورالعمل­ها و نگرش­های آموزشی هستند،؛ میزان بالایی از فرآیندهای «مادی» ملاحظه می­شود، اما در متون روایی -که غالباً وجه امری و تجویزی در آن­ها زیاد نیست- فرآیندهای وجودی و رابطه­ای بسامد بالایی دارند» (Halliday&Metisen, 2004: 174).