بازکاوی ترجمۀ فارسی «الفرج بعد الشدّۀ» بر اساس الگوی کاتارینا رایس

.مقدمه

ترجمۀ متون ادبی همچون الفرج بعد الشدة، یکی از پویاترین جریان­های ادبی در دوران کهن بوده است. آثار پرشماری در ژانرها و موضوعات مختلف از عربی به فارسی و به عکس ترجمه شده­اند که شماری از آن‌ها از جهت ادبی سبک­ساز و تأثیرگذار بوده­اند. کتاب الفرج بعد الشدة از جمله آثار ادبی زبان عربی است که توسط ابوعلی محَسِّن بن ابوالقاسم علی تنوخی، ادیب و نویسنده سده چهارم هجری تألیف شده است.

حسین بن اسعد بن الحسین المؤیدی الدهستانی در قرن هفتم به ترجمه و تحریر کتاب الفرج بعد الشدة مبادرت کرد. از آنجا که  دهستانی نسبت به ابزارهای بیان و ساخت­های زبانی و ساختمان هر دو زبان شناخت وافی داشته در بومی­سازی ترجمۀ خود به صورت­ دقیقی عمل کرده است.

«کاتارینا رایس[1]، ترجمه­شناس سرشناس آلمانی  است که به ترجمه­شناس نقش­گرا و واضع نظریۀ «نوع متن در ترجمه» شهرت یافته است» (ماندی[2]، 1391: 139). از ویژگی­های بارز نظریۀ رایس می­توان به تقابل متن­ و تحلیل آن­ها و ارزیابی عناصر و مؤلفه­های زبانی و فرازبانی در آن اشاره کرد. بهره­برداری از نظریۀ کاتارینا رایس در بررسی ترجمۀ باب اول کتاب الفرج بعد الشدة مطالعه­ای است که هم در رویکرد نظری و هم در پیکرۀ پژوهش تازگی دارد؛ از این رو، پژوهش حاضر می­کوشد که با بررسی ترجمۀ الفرج بعد الشدة با تکیه بر الگوی کاتارینا رایس به پرسش­های زیر پاسخ گوید:

1- ترجمۀ دهستانی تا چه انداره در نوع و گونۀ متن با متن اصلی تعادل دارد و سرنوشت نقش غالب متن اصلی در ترجمه به کجا انجامیده است؟

2. ترجمۀ دهستانی با بررسی عوامل زبان­شناختی و فرازبان­شناختی رایس چگونه مورد نقد و ارزیابی قرار می­گیرد؟

لازم به ذکر است، مصادیق مربوط به هر بخش مورد اشاره قرار گرفته است، اما به دلیل افزایش حجم پژوهش به ناچار گزینه­ای از شواهد مورد تبیین قرار گرفته است و تحلیل هر یک از زیرمجموعه­های مرتبط با مصادیق می­تواند به صورت مجزا در پژوهشی دیگر واکاوی شود.

2. پیشینۀ پژوهش

امروزه نظریه­ها و رویکردهای نقدی ترجمه، امکان مقایسۀ متن اصلی با متن ترجمه شده را فراهم کرده است و از جملۀ این نظریه­ها، نظریۀ کاربردی کاتارینا رایس است. پژوهش‌های کم­شماری بر اساس این الگو در ایران به ویژه در نقد ترجمه­های عربی به فارسی و برعکس و نیز در زبان عربی صورت گرفته است که به نمونه­هایی از آن‌ها در ادامه اشاره می­شود.

علیرضا خان­جان (1397، 1398 و 1398) در سه مقالۀ «الگوی پیشگامانه رایس برای نقد ترجمه (1 و 2 و 3)» کوشیده به معرفی دقیق الگوی کاترینا رایس بپردازد.

حسام حاج مومن (1401)  در مقالۀ «آسیب­شناسی ترجمۀ کتاب النقد الأدبی أصوله و مناهجه از منظر انتقال اطلاعات بر اساس نظریۀ کاتارینا رایس (اصول و شیوه­های نقد ادبی)»، ترجمۀ محمد باهر از کتاب النقد الأدبی سید قطب را بر اساس نظریۀ رایس مورد بررسی قرار داده و چالش­های انتقال اطلاعات و محورهایی که دچار آسیب شده را تبیین کرده است.

عبدالحق بن عبدالعزیز (2015-2014) در مقالۀ «نظریة أنماط النصوص کاتارینا رایس» ضمن معرفی نظریۀ نوع متن، دو نمونه ترجمه از نثر و نظم را بر اساس این مؤلفه نقد و تحلیل کرده است.

لیلی عالم (2018) در مقالۀ «تقییم الترجمة: مقاربة کتارینا رایس»، بحث خود را با مقدمه­ای دربارۀ نقد ترجمه آغاز کرده و در ادامه به معرفی مؤلفۀ نظریۀ نوع متن و تقسیم متن بر اساس نقش زبان پرداخته و در نهایت بحث را با  معیارهای نقد ترجمه به پایان رسانده است.

پژوهش حاضر دربارۀ نقد ترجمه باب نخست الفرج بعد الشدة «ذکر گشایش بعد از سختی و امتحان در هفت حکایت» است و بهره­برداری از الگوی کاتارینا رایس در بررسی ترجمۀ این باب از کتاب مورد اشاره، مطالعه­ای است که هم در رویکرد نظری و هم در پیکره پژوهش تازگی دارد.

3. نگاهی به کتاب الفرج بعد الشده

 ابوعلی محَسِّن ملقب به قاضی تنوخی (329-384 ق/941 -994 م) از محدثین معتزلی و از شاعران و نویسندگان عرب، کتاب الفرج بعد الشدة را در قرن چهارم به زبان عربی نوشته است. نخستین­بار محمد عوفی این کتاب ­را به فارسی ترجمه کرده که از آن ترجمه، اثری در دست نیست، مگر حکایاتی که وی از این کتاب در جوامع­الحکایات نقل کرده است. پس از آن در سال­های 660-651 ق حسین بن اسعد بن الحسین المویدی الدهستانی به ترجمه و تحریر این کتاب مبادرت کرده است. الفرج بعد الشدة «مشتمل برحکایت­های عامۀ بسیاری است در قالب 14 باب که در آن بیش از 200 سرگذشت زندگی انسان­های گرفتار در قالب داستان با مضامینی اخلاقی به تصویر کشیده شده است که در مهلکه­های زندگی هر یک با توکل بر خدا به نوعی نجات یافته و به آسایش و رستگاری و گشایش رسیده­اند» (کمالی اصل، 1398: 2). تفکر ویژه و کلی که در پس تمام حکایت­های این کتاب نهفته است آیۀ 6 سورۀ انشراح است: ﴿إنَّ مَعَ العُسرِ یُسراً﴾. الفرج بعد الشدة بیشتر از این­که در بستر زبان عربی شهرت یابد در بستر زبان فارسی، پذیرش یافته است و به عنوان  یکی از کتاب­های معروف قصه در زبان فارسی به شمار می­آید. پیرو همین مسأله، دهستانی، مترجم کتاب حاضر شهرت بیشتری نسبت به نویسندۀ اصلی دارد.

4. معرفی نظریۀ کاتارینا رایس

یکی از الگوهای متناسب نقد ترجمه، الگوی کاتارینا رایس است که کمتر مورد توجه پژوهشگران واقع شده است. «این نظریه با دیدگاهی زبان­شناختی با تمرکز بر نقش­های مختلف زبان به تفکیک انواع متون پرداخته و با تعیین ویژگی­های بارز در هر نوع، مقتضیات ترجمه آن ­را تحلیل کرده است» (حاج مومن، 1401: 80). از نظر رایس، «تحلیل متن مقصد نخستین مرحلۀ ارزیابی است، اما جزء مکمل و لاینفک آن، مقابلۀ ترجمه با متن مبدأ خواهد بود» (همان: 10). بر این اساس پژوهش حاضر در نظر دارد تا با به­کارگیری این الگو باب اول کتاب الفرج بعد الشدة را با ترجمۀ دهستانی مورد بررسی قرار گیرد و در حد بضاعت نقدی نظریه­مند ارائه دهد.

4-1. معیارهای نقد ترجمه از دیدگاه کاتارینا رایس

 نقد ترجمۀ پیشنهادی رایس یک الگوی عام سه وجهی است: 1- تشخیص و شناخت نوع متن اصلی، 2- ارزیابی عناصر و مؤلفه­های زبان­شناختی و 3- بررسی عوامل و مؤلفه­های فرازبان­شناختی که در این پژوهش هر سه وجه نظریه مورد تبیین قرار می­گیرد.

4-1-1. تشخیص نوع متن

در طبقه­بندی انواع متون، هر نوع متن روش خاص خود را برای ترجمه دارد. رایس می‌نویسد: «نقد باید از مشاهدۀ نوع متنی که بازنمود شده است، شروع شود و آنگاه به طور توأمان عوامل زبانی و فرازبانی را که در فرآیند ترجمه اهمیت اساسی داشته­اند، مدنظر قرار دهند» (خان­جان، 1397: 120). رایس در راستای نقش زبان، متن­ها را به سه نوع تقسیم می­کند: الف- متون محتوامحور، ب- متون صورت‌محور و ج- متون هدف‌محور.

رایس ترجمه­شناسی نقش­گرا و واضع نظریۀ «نوع متن» در ترجمه است. رایس می‌نویسد: «این سه نقش به­طور یکسان در لفظ بازنمایی نمی­شوند، بلکه در هر متنی یا در بخشی از یک متن واحد ممکن است عنصر محتوایی در دیگری، عنصر بیانی و در سومی تلاش برای اقناع شنونده یا خواننده عنصر غالب به شمار آید» (همان). «رایس ویژگی بارز ترجمۀ متون صورت­محور را مبدأمداری و ویژگی بارز ترجمۀ متون محتوامحور را مقصدمداری برمی­شمارد» (همان: 126).

4-1-2. ارزیابی عناصر زبان­شناختی

مرحلۀ دوم از نظریۀ رایس مهم­ترین مرحله در نقد ترجمه محسوب می­­شود. وی معتقد است در ارزشیابی عناصر زبانی بررسی چهار موضوع ضروری است: «الف- معادل بودن عناصر معنایی ترجمه با متن اصلی، ب- مناسب بودن عناصر واژگانی ترجمه با در نظر گرفتن اصل و نیز با توجه به هدف و موقعیت کاربردی آن­ها در ترجمه، ج- درست بودن عناصر دستوری بر اساس معیارها و الگوهای زبان­شناختی زبان مقصد و د- مطابق بودن عناصر سبکی ترجمه با سبک متن اصلی» (منافی اناری، 1395: 42).

4-1-3. بازیابی عوامل فرازبان­شناختی

بررسی عوامل فرازبان­شناختی به عنوان مرحلۀ سوم فرآیند نقد، مهر تأییدی است که ناقد را به سمت نقدی هدفمند هدایت می­کند. از جمله عوامل فرازبان­شناختی مؤثر در متن که رایس به آن­ها اشاره کرده است، می­توان عوامل زیر را نام برد:

الف- موقعیت بلافصل

ب- موضوع یا مطلب

پ- عامل زمان

ت- عامل مکان

ج- عامل مخاطب

د- عامل گوینده

هـ- مفاهیم و اشارات احساسی و تداعی­های عاطفی.

5. بررسی مؤلفه­های کاتارینا رایس در ترجمۀ الفرج بعد الشده

نقد ترجمۀ الفرج بعد الشده و جوامع الحکایات به عنوان یکی از مهم­ترین ژانرهای ادبیات داستانی و بررسی مقابله­ای این اثر با تکیه بر الگوی کاتارینا رایس با هدف تبیین میزان توفیق مترجم، زمینۀ ورود به نقد ترجمۀ عربی به فارسی بر اساس الگوی رایس را فراهم می­کند.

5-1. مؤلفۀ تشخیص نوع متن

رایس اذعان می­کند که «کلیت یک متن همیشه و به صورت انحصاری به یک نقشِ واحد اختصاص نمی­یابد؛ زیرا در عمل با هم­پوشانیِ نقش­ها مواجه هستیم با این حال از آنجایی که به زعم وی در هر متن معین یکی از این نقش­ها مبدل به «نقش غالب» می­شود، رایس تلاش می­کند تا تمایز این سه نقش را از یکدیگر توجیه کند» (خان­جان، 1397: 123). نقش غالب در کتاب حاضر صورت­محوری است و جنبۀ صوری که مربوط به متون محتوامحور است در درجه دوم اهمیت قرار می­گیرد. این در حالی است که مترجم در ارائه ترجمۀ دقیقاً عکس این مسئله عمل کرده است. وی محتوامحوری را نقش غالب زبان مقصد در نظر گرفته و به همین دلیل در بیشتر موارد صورت را فدای محتوا کرده است. این فرآیند باعث شده مترجم روشی متناسب با نوع متن را در جهت ترجمه اتخاذ نکند. البته لازم به ذکر است که این انتخاب نه تنها خللی در روند ترجمه به وجود نیاورده، بلکه باعث تقویت متن و تأثیر مثبت در آن شده است.

متن اصلی: «فأولُ مُمتحنٍ مِنهُم آدم علیه السلام أبوالبشرِ فَإنّ اللهَ جلّ جلالَهُ خَلَقَهُ فی الجَنّةِ وَ علّمَهُ الأسماءَ کلَّها وَ أسجَدَ الملائکةَ لهُ وَ نهاهُ عَن أکلِ الشجرةِ فَوَسوَسَ لَهُ الشیطانُ ... بعدَ أن أهبَطَهُ مِن الجنّةِ إلی الأرضِ وَ أفقَدَهُ لذیذَ ذلک الخَفضِ فَانتَقَضَت عادتَهُ و علظَت مِحنَتهُ وَ قتلَ أحدُ إبنیه الآخر... فَلما طالَ حزنُه وَ بُکاوهُ وَ إتّصَلَ إستغفارهُ و دعاوه رحمَ اللهُ ... فتابَ علیه و هداهُ وَ کشفَ ما بهُ وَ نجاهُ فکان آدمُ صلی الله علیه و سلّم أولُ مَن دَعا فَأجیبَ وَ إمتَحَنَ فَأثیبَ و خرجَ مِن ضیقٍ وَ کربٍ إلی سِعةٍ وَ رحبٍ وَ سکنَ همومَهُ وَ نسیَ غمومَهُ» (التنوخی، 1415 : 11).

ترجمۀ فارسی: «و اول ممتحنی از انبیاء که به قضای خدای تعالی رضا داد و بلا را عطا شمردآدم صفی بود. أول الناس وجوداً أبوالبشر صلی الله علیه- تا باری تعالی اغاثت او به صنع خفی و اعانت او به فرج قوی ارزانی داشت و ذکر مقامات و رفع درجات  و کشف بلیات او در چندین موضع از مصحف مجید مذکور گردانید. و چون او از مادر متولد گشت در مکتب وجودش به تعلم (و علّم آدمَ الأسماء کلّها) مشغول گردانید و مسجود مقربان حضرتش کرد و جنت عدن را بستان­سرای تماشای او ساخت بعد از آن به افعالش مؤاخذ گردانیدند و انگشت بر حرف نهادند که (ألم أنهکما عن تلکما الشجرة) پس از آنکه به هشت بهشت آسوده بود به غرامت آن ترک به ضرورت بهشت، بهشت و به خاک دنیا هبوط کرد و به فراق جّت و هجر حوا مبتلا گشت و به خجالت گناهکاری درمانده شد و دویست سال به نوحه و زاری (ربَّنا ظَلَمنا أنفُسَنا) روزگار گذاشت و هر لحظه دلش پرخون­تر {و غمش افزون­تر} بود تا أرحم الراحمین بر تضرع و دموع و استکانت و خشوع او بخشود و خلعت (فَتابَ علیه أنّه هو التّوابُ الرحیم) در گردن او انداخت و محنتش به نعمت بدل گردانید و حوا را به او رسانید» (دهستانی، 1354: 27).

دهستانی علاوه بر حصول نقش بیانی از آن جهت که عناصر گفتار فراتر از صورت به یک دلالت کل اشاره می­کند و حفظ سبک واقع­گرای نویسنده، اولویت را بر محتوا و بسط معنا قرار داده و با گسترش مفاهیم و عناصر ساختاری روایت در زبان مقصد، کوشیده خواننده را در درک معنا به درستی و خوبی یاری رساند. مترجم با استناد به آیات قرآنی، افزودن اشعار فارسی و عربی در جهت توصیف مفاهیم و همچنین افزودن جزئیاتی در راستای مفاهیم به معانی عمق بخشیده و از گزارش محض اجتناب ورزیده است.

5-2. مؤلفه­های «زبان­شناختی»

رایس معیارهایی برای سنجش کیفیت در ترجمه ارائه می­دهد. بر این اساس سراغ وجه دوم الگو می­رویم تا چگونگی بازتاب ابعاد زبانیِ متن مبدأ در متن مقصد را بررسی کنیم. زیرمجموعه­های مؤلفۀ درون­زبانی شامل «عناصر معنایی»، «عناصر واژگانی»، «عناصر دستوری» و «عناصر سبکی» است.

5-2-1. عناصر معنایی

برای تعیین اینکه آیا در بررسی عناصر معنایی، تعادل معنایی محقق شده یا خیر ناگزیر باید ابتدا بافت زبانی را بررسی کرد تا به این ­وسیله منظور نویسنده مشخص شود. وی بافت را به دو نوع بافت خرد یا کوچک و بافت بزرگ یا کلان تقسیم می­کند. «بافت کوچک معمولا فقط کلمات خود بافت را دربر می­گیرد و به­ندرت فراتر از حد جمله را شامل می­شود، در حالی­که بافت بزرگ می­تواند نه تنها پاراگراف بلکه کل متن را شامل شود»

(منافی اناری، 1395 42)اهتمام دهستانی به انتقال محتوا باعث شده که تغییرات معنایی زیادی در متن مقصد به­ وجود آید. وی در ترجمۀ بافت خرد (واژه)، (الغمّ و الضیق) از تکنیک حذف (حذف ترجمه کلمۀ «الغمّ») و توسیع معنایی واژه (الضیق) با استناد به آیۀ قرآنی، تعادل معنایی را در متن مقصد بر هم ریخته است:

متن اصلی: شَرحَ صدرَهُ بعدَ الغمِّ وَ الضّیقِ (التنوخی، 1415: 9).

ترجمۀ فارسی: از حضرت عزت بدان مخصوص و ممتاز است که دل و صدر آن صدرآفرینش بعد از دلتنگی چنان که مذکور است فی قوله تعالی: «وَ لَقد نَعلَمُ أنّکَ یَضیقُ صَدرُکَ بِما یَقولونَ» (دهستانی،1354: 20).

بحث تعادل معنایی صرفاً محدود به بافت خرد نمی­شود، بلکه مترجم در بافت کلان نیز عرض اندام می­کند که توضیح آن در این مجال نمی­گنجد.

5-2-2. عناصر واژگانی

دومین عنصر از مؤلفۀ درون­زبانی، بررسی عناصر واژگانی است. «از لحاظ معناشناسی، آنچه معیار یک ترجمۀ خوب محسوب می­شد، «تعادل» است، اما در سنجش مؤلفه­های واژگانی آنچه معیار یک ترجمۀ خوب محسوب می­شود، «کفایت» است» (صفری، 1398: 248). به همین دلیل رایس نیز معتقد است «برای داوری دربارۀ چند و چون برگردان عناصر واژگانی، منتقد باید معیار «بسندگی یا کفایت» را مدنظر قرار دهد» (خان­جان، 1398: 147).

رایس معتقد است «واژگان متن مبدأ و مقصد نمی­توانند عیناً، هم­معنا باشند» (همان: 148). بر این اساس مترجم گاهی برای انتقال کامل اجزای متن مبدأ از «وام­واژه­ها» استفاده می­کند، اما ممکن است با توجه به هدف و موقعیت کاربردی عنصر واژگانی، معادلی یکسان در متن مقصد ارائه شود و یا اصلاً مورد پذیرش قرار نگیرد.

متن اصلی: «قلت: رسول فلانة بنت فلان فإرتقعت الواغیة و قالوا یا هذا: لقد جددت علینا مصیبتنا. فقلت أخرجوا ثم أخذتهم و رجعت حتی جئت بهم إلی إبنتهم فکادوا یموتون فرحاً» (التنوخی، 1415: 24).

ترجمۀ فارسی: «گفتم رسول فلانه­ام هنوز نام فلانه به گوش ایشان نرسیده بود که فریاد واویلاه وامصیبتاه از آن خانه برآمد و ... من گفتم: ... این معنی محقق شمرید و ایشان را با خود به نزدیک آن مستوره آوردم خواستند که از شادی هلاک شوند و آن فرح به ترح انجامد» (دهستانی، 1354: 45).

5-2-3. عناصر دستوری

سومین مؤلفۀ درون­زبانی، ارزیابی «عناصر دستوری» است. در بحث از عناصر دستوری، رایس از ملاحظات سبکی سخن می­گوید و اظهار می­دارد که «ملاحظات سبکی مربوط به کاربردهای معین عناصر دستوری ممکن است نوعی تعدیل را در زبان مقصد برای نیل به معادل بهینه ایجاب کند» (خان­جان، 1398: 149).

در نمونه زیر مترجم در ترجمۀ جملۀ حالیه که در ساختار دستوری عربی جایگاه ویژه‌ای دارد به صورت معمول زبان فارسی ترجمه کرده و دستور زبان مبدأ را با دستور زبان مقصد و کاربرد متعارف آن منطبق ساخته و صحت دستوری را رعایت کرده است. وی از کاربرد واژه­های تحت­اللفظی چون؛ درحالی که و... جهت سلیس بودن متن اجتناب ورزیده است. در واقع مترجم بنابر نظر رایس نوعی تعدیل در زبان مقصد ایجاد کرده است.

متن اصلی: بینما رجلٌ جالسٌ...فَجَهدوا بِکلّ حیلةٍ فَلم یَقدروا علی إخراجها فَبقیت الحصاةُ فی إذنِه مدةً وَ هی تولمُه...(التنوخی، 1415: 20).

ترجمۀ فارسی: روزی نشسته بودم و مردی با من نشسته بود به بسیار کوشش از گوشش بیرون نتوانستند آورد و دردی ألیم و محنتی عظیم بسبب آن به وی رسید و از زحمت آن سنگ بی­سنگ (بی­آرام) شد و از درد گوش بیهوش و مدتها آن محنت می­کشید...(دهستانی، 1354: 35).

5-2-4. عناصر سبکی

چهارمین تحلیل زبانی در الگوی رایس «عناصر سبکی» یا بررسی میزان مطابقت سبک ترجمه با سبک متن اصلی است. «معیار مورد نظر برای نقد سبک «تناظر» است. رایس در خصوص سبک معتقد است که آنچه منتقد ترجمه باید مورد توجه قرار دهد این پرسش است که آیا ترجمه با متن مبدأ از لحاظ سبک رسمی یا محاوره­ای متناظر است یا خیر؟» (صفری، 1398: 249).

با توجه به ترجمۀ متن کتاب الفرج بعد الشدة اسلوب به‌کار رفته در آغازه و پایۀ متن از جمله اسالیبی است که به وفور در ترجمه دیده می­شود . دهستانی قبل از ترجمۀ هر باب، ابتدا مقدمه­ای در رابطه با آن موضوع عنوان می­کند سپس به ترجمۀ پاراگراف آغازین آن باب می­پردازد:

متن اصلی: «ما أنبأنا به اللهُ تعالی فی القرآنِ مِن ذکرِ الفرجِ بعدَ البوسِ وَ الإمتحانِ. قالَ اللهُ تعالی وَ هو أصدَقُ القائلین وَ قوله حقّ الیقینِ بسم الله الرحمن الرّحیم: الم نَشرَح لَک صَدرَک...» (التنوخی، 1415 :9).

ترجمۀ فارسی: «فی ذکر الفرجِ بعد البؤس و الامتحانِ (مقدمه: در آنچه باری -تعالی و تقدس- در مصحف مجید و کلام مقدس خود اخبار فرموده است از طایفه­ای که به بلا مبتلا بوده­اند و به محنتی درمانده شده و بعد از آن از رحمت بکمال و لطف بی­زوال او از آن ورطه مخرج و از آن اندوه فرج یافته­اند و سختی به آسانی و غم به شادی بدل گشته و وثوق تمام و یقین بی شبهت حاصل است که چون ابتدا و افتتاح به نام مقدس و معظم و کلام مبین بی­زلل و محکم آن گوینده بی­کام و زبان، که زبان موحدان در کام جز به کام او نجنبیده باشد به همه حال در اتمام آنچه مرا مست توفیق رفیق گرداند چنان که می­گویم:

«آغاز ترجمه: وَ کما قالَ تعالی وَ هو أصدَقُ القائلین و قوله حقّ الیَقین: بسم الله الرحمن الرحیم: الم نشرح لک صَدرک...» (دهستانی، 1354 :19).

با توجه به توضیحات فوق، سبک زبان مبدأ، زبان معیار، معمول و رایج است، اما مترجم از این سبک عدول کرده و از سبک زبان منحصربه­فرد و غیر متناظر استفاده کرده است.

5-3. مؤلفه­های فرازبان­شناختی

منظور از عوامل فرازبانی عوامل خارج از متنی است که بر ترجمه مؤثرند. در واقع رایس معتقد است که بر هم­کنش این هر دو گروه از عوامل زبانی و غیرزبانی (ابعاد زبانی و منظورشناختی) و نحوۀ مواجهه با آن از سوی مترجم برای منتقد ترجمه، بالاترین حد اهمیت را دارد و بدون آن ارزیابی معادل­های ترجمانی عملاً امکان­پذیر نخواهد بود (خان‌جان، 1398: 125).

5-3-1. موقعیت ادای سخن

نخستین زیرمجموعۀعوامل غیرزبانی، موقعیت پیرامونی است. منظور رایس همان «چیزهایی است که به کلیت متن تعلق دارد و شرایطی را دربر می­گیرد که متن را ایجاد می­کنند» (همان: 70). موقعیت­هایی چون «کاربرد کنایه، عبارت معترضه، عبارات کوتاه محاوره­ای و اشاراتی به حوادث تاریخی و... توسط گویندۀ سخن در یک موقعیت خاص» (منافی اناری، 1395: 49). «این کتاب اصالتاً عربی است و حکایات آن بیشتر مربوط به دوره­های خلافت بنی­امیه و بنی­عباس در عراق و شام و حجاز و نواحی آن است، اما در این کتاب فرهنگ ایران و عرب با هم پیوند خورده­اند؛ زیرا ایران در این دوره تحت نفوذ مذهبی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی خلفا و اعراب قرار دارد. به ویژه اینکه نویسنده در بصره متولد شده، ولی در اهواز برآمده است و شهر اهواز محل تلاقی دو فرهنگ ایران و عرب است...» (سامانی، 1393: 71). مترجم هیچ­گاه از نظر موقعیت سیاسی، تاریخی، اجتماعی و فرهنگی در موقعیت نگارش حکایت­های فرج بعد از شدت التنوخی نبوده و شرایط برای او کاملاً عادی و بی­تنش بوده است؛ از این رو؛ با تأمل و درایت، مخاطب فارسی­زبان را با ارائۀ برخی اطلاعات ناگفته از موقعیت پیرامون مطلع ساخته و جهت فهم مخاطب، متنش را مزین به بازی­های لفظی و کاربردی در زبان مقصد همچون ضرب­المثل، استعاره، تشبیه و... کرده است.

متن اصلی: «فقیلَ لهُ إرمِ بالمال فی البحرِ فَرمی بالمالِ فَسَمعَ الهاتفُ یقولُ: إذا أصابک غم أو أشرفَت علی هلکة فاقرأ: وَ من یَتّق الله یجعل له مخرجا...» (التنوخی، 1415: 23).

ترجمۀ فارسی: «آن هاتف آواز داد که اگر راست می­گویی دل از غم بپردازد و آن نقد را در آب انداز. آن مرد بدره ای از آن زر به ذره­یی نیندیشید و به نیم جواز آن ده هزار دینار حساب بر نگرفت و آن زرهای چون اتش در آب انداخت و دل از باد هوس آن خاک رنگین بپرداخت آوازی شنید که (چون از سر زر برخاستی این جواهر را نگاه دار و چون نعمت بذل کردی این حکمت را گوش کن) هرگاه که در حادثه­ای کارت به جان و کارد به استخوان رسد این آیت برخوان از سر صدق و صفا: و من یتق الله...» (دهستانی، 1354: 40).

علاوه بر افزوده­سازی­هایی که مترجم بدان پرداخته از لفاظی­های دیگری نیز بهره برده است؛ «کارد به استخوان رسیدن» ضرب‌المثل و به معنای خسته و عاصی شدن از وضعیتی است. «خاک رنگین» استعاره از پول و زر است. «زرهای چون آتش» در زبان مقصد تشبیه است. مترجم با توجه به بافت موقعیتی کلام و با توجه به مفهوم کلی حاکم بر متن ساختار، ترجمه را شکل داده است.

5-3-2. موضوع سخن

دومین زیرمجموعۀ عوامل غیرزبانی، موضوع یا (سخن) است. منتقد باید بررسی کند که آیا مترجم موضوع مورد بحث را به درستی تشخیص داده یا خیر؟ «مونین[3] در این مورد می­نویسد: چه در مورد ترجمه کردن و چه در مورد ارزشیابی کردن ترجمه، دانستن کلمات به تنهایی کافی نیست؛ بلکه مترجم ضرورتاً باید بداند که آن کلمات راجع به چه هستند؟» (منافی اناری، 1395: 50).

متن اصلی: «و هو إثمُ بعد إنقاضِ الظهرِ و هو ثقلُ الذی أثقلَه لِنقضِ العظام ِکما ینتقضُ البیتَ إذا صوتَ للوقوعِ وَ رفع جلَّ جلالُه ذکرَه بعدَ أن لم یکُن بِحیث جعلَه اللهُ مذکوراً و البشارةُ له فی نفسِه علیه السلامُ و فی أمّتِه  بأنّ معَ العُسرِ الواحدِ یسرینِ إذا رغَبوا إلی اللهِ تَعالی ربّهم و أخلَصوا له طاعاتِهم و نیّاتهم» (التنوخی، 1415 :9).

ترجمۀ فارسی: «و فرج و سبکباری او از بار گناه که به انقاض مفضی بود و رفع ذکر و اعلاء درجه او بدان حد که بعد از آن از مرتبۀ ادنی چنانکه به یتیمی ابوطالب و مزدوری (شاگردی) خدیجه معروف و مشهور بود و در زبان خلایق بدان مذکور، بلندی نام و رفعت ذکرش بدان درجه رسید که با نام خدای هم طویله و با ذکر حق هم سلک گشت تا اگر هزار بار کلمۀ «لااله الا الله» بر زبان رانند تا محمد رسول الله(ص) باوی نباشد نام گوینده در جریدۀ ایمان ثبت نیفتد و...» (دهستانی، 1354: 20).

در این بخش برای اینکه نمونه­ای از انتقال موضوع سخن از جانب مترجم را تبیین کرده باشیم، جزئی از کل را انتخاب کردیم؛ در حالی که موضوع سخن می­تواند مؤلفه­ای عام باشد و برای تحلیل دقیق آن بهتر است به برداشت کلی مترجم از کل حکایت و تعادل موضوعی پرداخت. مترجم در ترجمۀ این قسمت با اشراف و احاطه­ای که بر موضوع داشته «از مرتبه ادنی به اعلاء رسیدن» را توضیح داده و با توجه به موضوع سخن  به تصریح معنای متن مبدأ پرداخته و آن­ را برای مخاطب در متن مقصد تبیین کرده است.

5-3-3. زمان ادای سخن

زیرمجموعۀ سوم، عامل زمان است. رایس معتقد است که «ترجمۀ یک متن مربوط به قرن هجدهم باید اساساً قابل تشخیص از ترجمۀ یک متن مربوط به قرن بیستم باشد» (منافی اناری، 1395: 50). بر این اساس زمان نگارش کتاب فرج بعد از شدت در قرن چهارم هجری بوده است و «در این احوال پدرش وفات کرد و او دچار سختی و تنگدستی شد. احتمالاً در همین ایام به تألیف فرج بعد از شدت پرداخته است» (دهستانی، 1354: مقدمه، ج1: 10-9). در حالی که مترجم در اواخر قرن ششم و اوایل قرن هفتم به نگارش آن پرداخته است. قرن هفتم از منظر ادبی از مهم­ترین ادوار تاریخ ادبیات ایران است. هر چند مترجم تلاش کرده که مفاهیم پایبند به اصل کتاب باشد، اما نتوانسته از برخی ویژگی­های نثر فنی قرن ششم و هفتم (همچون موسیقی نثر، سجع، جناس، تناسب، کاربرد اشعار و...) فاصله بگیرد. مثلاً کاربرد جناس، استعاره، تشبیه  در نمونه زیر از جمله ویژگی­هایی است که مترجم در این عبارت به‌کار برده است:

متن اصلی: «فأخبَرَ اللهُ تعالی إنّ الذی مرّ علی القریةِ استبعدَ أن یَکشفَ اللهُ عنها وَ عن أهلِها البلاءَ بِقولِه: (أنّی یحیی هذه اللهُ بعدَ موتِها فَأماتَه اللهُ مئة عامٍ ثمّ بَعَثَهُ) إلی آخرِ القصّةِ» (التنوخی، 1415: 9).

ترجمۀ فارسی: «حکایت می­کند ...، و دست فرسوده فنا و پایمال بلا گشته می­نمود که جمع اشتات این رمیم و رفات و احیاء این اموات چگونه خواهد بود؟ این عظام و رفات لباس حیات چون پوشند و این کالبدهای بی­جان، شربت زندگانی چگونه نوشند؟» (دهستانی، 1354: 23).

در عبارت بالا جناس در واژگانِ «فنا، بلا/ اشتات» و «رفات/ اموات، حیات»، استعارۀ مصرحه در عباراتِ «دست فرسوده فنا» و «لباس حیات» و اضافۀ تشبیهی در «شربت زندگانی» به‌کار رفته که منجر به تصنع ترجمه شده است؛ حال آنکه متن مبدأ سلیس و روان است. بر اساس نظریۀ رایس می­توان گفت ترجمه، بیانگر عدم تعادل در زمان است.

5-3-4. مکان ادای سخن

عامل مکان، چهارمین عامل غیرزبانی است. «عامل فرازبان­شناختی مکان اشاره به این دارد که متن مورد ترجمه در کدام کشور با چه فرهنگی نوشته شده و یا در چه صحنه و موقعیت مکانی تولید شده است» (منافی اناری، 1395: 51). رایس ضمن تقلیل این مشکلات به سطح واژگان، «چهار راهبرد استفاده از وام­واژه­ها، گرته­برداری، انتقال لفظ بیگانه و به همراه پانویس و توضیحات درون­متنی را برای حل و فصل آن­ها توصیه می­کند و کاربرد آن­ها را مجدداً به نوع متن و زیرگونۀ متنی پیوند می­زند» (همان: 77-76). با توجه به مطالبی که در مؤلفۀ زمانی عنوان شد، التنوخی در سال 373 به بغداد برگشت و در همان زمان به سبب فوت پدر، دچار سختی و تنگدستی شد. احتمالاً نگارش کتاب در بغداد صورت گرفته است. عامل زمان و مکان دو رکن جداناپذیر از هم هستند و تأثیرات متقابلی در تألیف کتاب بر التنوخی داشته­اند. این در حالی است که مترجم هم از لحاظ زمانی و هم مکانی در فضای کاملاً متفاوت به ترجمه دست زده است. در ذیل به نمونه­هایی از وام‌واژه‌ها اشاره می­شود که مترجم مستقیماً بدون اینکه آن‌ها را ترجمه کند از زبان مبدأ به مقصد وارد کرده است. البته استفاده از واژه­ها وترکیب­های عربی در این دوره، مرسوم نیز بوده است.

متن اصلی: «فلا شدةَ أشدّ مِن الموتِ وَ الخرابِ وَ لا فَرَجَ أفرح مِن الحیاةِ أو العمارةِ...» (التنوخی، 1415: 9).

ترجمۀ فارسی: «حاصل آنکه هیچ شدت سخت­تر از موت و خراب و هیچ فرج با فرح­تر از حیات و عمارت نخواهد بود» (دهستانی، 1354: 23).

5-3-5. مخاطبان سخن

پنجمین عامل غیرزبانی در الگوی رایس، عامل مخاطب یا خواننده یا گیرنده است. «منظور از خواننده در اینجا خوانندۀ بالقوه است؛ یعنی خواننده­ای که نویسنده در هنگام آفرینش متن مبدأ در ذهن دارد»  (خان­جان، 1398: 155). گوینده یا فرستندۀ متن فرج بعد از شدت، التنوخی است. وی ادیب است و شاعر، عالم است و عارف (آشنا با کلام). کتابی که او تألیف کرده با توجه به محتوا و اسلوب­هایی که در بیان به‌کار گرفته طیف وسیعی از خوانندگان -متفاوت در سن، جنسیت، میزان تحصیلات و...- را دارد که به خاطر حکایت‌های شیرین و لذت­بخش که در نهایت منتهی به فرج و گشایش می­شود، روی به قرائت آن می­آورند. این در حالی است که انتخاب نثر فنی، مصنوع و متکلف، اشعار عربی و فارسی، آیات قرآن، فراوانی آرایه­های لفظی و معنایی و افزودن مفاهیم جدید به متن اصلی از سوی مترجم باعث شده دامنۀ مخاطبان محدود شود و تنها تحصیلکردگان و فرهیختگان بتوانند از آن استفاده کنند. به عنوان مثال، مترجم «وساطت و پادرمیانی کردن در کاری» را با اصطلاح کنایی «دست در وی زدیم پای در میان نهاد» بیان کرده است. «توسّط فی أمرک» برای هر خواننده­ای در زبان عربی قابل فهم است، اما فهم اصطلاح کنایی که مترجم در زبان مقصد استفاده کرده برای عموم میسر نیست. پس خوانندۀ متن مبدأ و مقصد نمی­تواند یکی باشد.

متن اصلی: «فَطرحنا أنفسَنا علیه فَتَوَسّطَ فی أمرِک وَ ضَمَّن ما علیک وَ أخرَجَکَ» (التنوخی، 1415: 22).

ترجمۀ فارسی: «از وی التماس کردیم تا شفیع باشد. چون دست در وی زدیم پای در میان نهاد و از سر فتوت و مروت واسطه شد تا این­کار به اتمام رسانید» (دهستانی، 1354: 38).

5-3-6. گویندۀ سخن

ششمین عامل فرازبانی، عامل گوینده یا فرستنده است. «عامل گوینده عناصری را دربر می­گیرد که بر زبانِ خود مؤلف و نحوۀ آفرینش زبانی وی تأثیر می­گذارند و به شیوه­های مختلف در سطوح واژگانی، دستوری و سبکی منعکس می­شوند» (خان­جان، 1398: 155). وی در بیان مشاهدات خود از اوضاع و زمانه اگر مطلبی را عنوان کرده حتماً به قیدهایی چون: «سمعت أن، قال، أخبرنی، کلّمنی، حدّثنی و...» استناد کرده تا آن­ها را از مشاهدات خود تفکیک کند. در نمونۀ زیر، مترجم ساختار بیان را در متن مقصد درهم شکسته و مفهوم را با به‌کار بردن کنایه‌هایی دوباره از زبان خود بازگو کرده است. وی با ذکر بوم شوم که کنایه از المعتصم بالله است و کرگسان که کنایه از گروهی است که معتصم آنه‌ا را علیه ابن ایوب گماشته بود، تعادل متن را از سوی نویسنده درهم شکسته است.

متن اصلی: «فقالَ لی: وَیلی علی النبطی یَمتَهنُک وَ أیّ یدٍ لَهُ عَلیک وَ أنتَ کاتِبی کَما هُو کاتِبی انصَرفَ. قالَ: فَانصَرَفتُ وَ بَکَرتُ إلی الفَضلِ عَلی عادَتی لَم أنکَر شیئاً» (التنوخی، 1415: 25).

ترجمۀ فارسی: «و گفت او را بر تو چه دست؟ تو کاتب منی همچنان که او هست بازگرد و در سایۀ همای تربیت ما می­باش و از آن بوم شوم بنجشکی حساب برمگیر و زبان بدین ذکر با کس مجنبان که زود باشد که به کام خویش او را در دهان کرگسان بینی. از ...» (دهستانی، 1354: 48).

5-3-7. اشارات عاطفی در سخن

اما آخرین عنصر غیرزبانی، تداعی­های عاطفی است که می­تواند مؤلفه فرهنگی بشمار بیاید. این عوامل عموماً بر گزینش­های واژگانی و سبکی اثر می­گذارند. «منتقد ترجمه باید بررسی کند که آیا این تداعی­های عاطفی به طرز مناسب در زبان مقصد انعکاس یافته است یا خیر؟» (خان­جان، 1398: 156). مثلاً باید به این­ موضوع که آیا ابزارهای زبانی مورد نیاز برای بیان طنز یا کنایه، تحقیر، طعنه یا هیجان از سوی مترجم به خدمت گرفته شده­اند یا خیر؟ توجه کرد.

متن اصلی: «و إذا بإمرأة لم أرَ قَط أحسن منِها فقلتُ لها: مَن أنت؟ وَ أیّ شئٍ تعملینَ هاهنا؟ قالَت أنا إبنةُ فلانِ بنِ فلان التاجر بالبصرةِ» (التوخی، 1415: 24).

ترجمۀ فارسی: «و زنی دیدم در غایت جمال و نهایت کمال از ماه درست­ منیرتر و از آفتاب درخشان بی­نظیرتر صباحتی که یوسف در مصر جمال او عزیز ننمودی و ملاحتی که لیلی را اگر نظر بر وی افتادی مجنون گشتی و نرد حسن اگر با عذرا باختی عذرا بردی و با عذرا خود را وامق شمردی از کمال خوبی او عجب بماندم (ما هذا بشراً إن هذا الا مَلک کریم) برخواندم و گفتم: ای در دلبری از پری زیباتر پری از دیده مخفی باشد تو چنین ظاهر چرا شده­ای و ای آفتاب نورانی تو بر آسمان زیبنده­تری بر زمین چه می­کنی و ای حور بهشت‌آرای ترا در فردوس وعده داده­اند اینجا چون افتادهی؟ چنانکه می­گویم:

              (دهستانی، 1354: 43).

مؤلف، دربارۀ زنی زیباروی سؤالی بسیار ساده پرسیده که تو کیستی و اینجا چه می‌کنی؟ و او پاسخ می­دهد که من دختر فلان تاجر بصره هستم. اما آنچه ما در متن مقصد می­بینیم، محتوایی کاملاً متفاوت است. مترجم در برابر زیبایی آن دختر به وجد و هیجان آمده و جهت تأکید بر زیبایی به بسط معنا پرداخته و از هر ترفندی استفاده کرده تا نهایت زیبایی او را به مخاطب انتقال دهد. در واقع مترجم در بستر ادبیات فارسی ابزارهای معنایی را به‌کار برده که برای مخاطب فارسی زبان ملموس است و بدین­سان شکاف­های فرهنگی موجود را از میان برداشت؛ منیر همچون ماه، درخشان­تر از آفتاب، در دلبری زیبا­تر از پری، زیبا چون حوری بهشتی. علاوه بر این­ها، وی از مؤلفه­های فرهنگی فارسی نیز استفاده کرده است؛ نماد لیلی و مجنون، وامق و عذرا، جمال یوسف زیباروی مصر. مترجم با این وجود از بیت شعر نیز بهره برده تا تعجب خود را از زیبایی خارق­العادۀ آن دختر بیان کند که در این مورد نیز مبالغه و اغراق در معنا نهفته است. با استناد به نظریۀ رایس مترجم تعادل در بعد عاطفی را نیز رعایت نکرده و اشارات عاطفی حاکم بر متن بر اساس متن مقصد تعیین شده است.

بحث و نتیجه­گیری

 از آنچه در این جستار آمد نتایج زیر به دست می­آید:

* بر اساس تعادل در نوع و  تعادل گونۀ متن مطرح در الگوی کاتارینا رایس، می­توان گفت دهستانی این تعادل را در تعیین «نقش غالب» بر هم زده است. رایس معتقد است یک متن ممکن است دارای نقش­های متفاوتی باشد و آنچه ملاک است، نقش غالب است. متن مبدأ و مقصد بر اساس الگوی رایس هم صورت­محور هستند و هم محتوا محور. با این تفاوت که محور اصلی (نقش غالب) متن مبدأ بر صورت­محوری استوار است و تنوخی می­کوشد با بهره­گیری از صورت زبان، نوعی تأثیر هنری و زیباشناختی را بر مخاطب بر جای گذارد و صورت زبان را بستر و قالبی برای انتقال محتوا و اطلاعات قرار داده است و محتوامحوری، دومین نقش متنی آن محسوب می­شود. در حالی که محور اصلی (نقش غالب) در ترجمۀ دهستانی رساندن محتوا و اطلاعات به خواننده است و محتوامحوری در اولویت قرار دارد؛ گرچه مترجم در انتقال محتوا از بعد زیبایی­شناختی نیز غافل نشده است و افزوده­های موجود در ترجمه، ضمن اینکه مزین به صنایع ادبی شده­اند با هدف تبیین محتوا به‌کار رفته­اند. بر این اساس در تعیین نوع متن، میان متن مبدأ و مقصد عدم تعادل وجود دارد.

* با بررسی مؤلفۀ زبان­شناختی و فرازبان­شناختی مطرح در نظریۀ رایس، ابزارهایی که مترجم به واسطۀ آن­ها به عدم تعادل معنایی در زبان مقصد دست یافته است، مورد نقد و بررسی قرار گرفت که بررسی این عوامل را می‌توان هنرنمایی مترجم مبنی بر خروج از تعادل بیان کرد. در مؤلفۀ زبان­شناختی، مترجم به واسطۀ تغییرات معنایی و تغییرات دستوری زبان مبدأ و کاربرد عناصر سبکی منحصر به فرد، تعادل معنایی را بر هم زده است. علاوه بر این، در ارزیابی مؤلفه­های فرازبان­شناختی، شکاف­های موجود در موقعیت و موضوع ادای سخن از جانب مترجم به خوبی پر شده و با تأثیرپذیری از عناصر زمانی و مکانی، صورت متن اصلی را به نفع زبان مقصد تغییر داده و شکاف­های فرهنگی موجود میان دو فرهنگ را به واسطۀ انعکاس تداعی­های عاطفی از میان برداشته است.

تعارض منافع

تعارض منافع وجود ندارد.

ORCID

[1]. Reiss, K.

[2].Munday, J.

[3]. Mounin, G.