| تعداد نشریات | 62 |
| تعداد شمارهها | 2,323 |
| تعداد مقالات | 19,161 |
| تعداد مشاهده مقاله | 61,613,158 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 31,237,886 |
بنیان های نظریۀ چندمعیاری (تلفیقی) ابن سینا در کنش های اخلاقی و اهمیت عقل عرفی | ||
| حکمت و فلسفه | ||
| مقاله 1، دوره 21، شماره 84، دی 1404، صفحه 1-34 اصل مقاله (1005.81 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22054/wph.2026.90486.2372 | ||
| نویسندگان | ||
| زهرا حاجی شاه کرم* 1؛ سید مصطفی محقق داماد2؛ قاسم پورحسن3 | ||
| 1پژوهشگر پسادکتری بنیاد ملی نخبگان، تهران، ایران | ||
| 2عضو فرهنگستان علوم و استاد، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران | ||
| 3دانشیار فلسفه، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران | ||
| چکیده | ||
| رهیافت تلفیقی در اخلاق، طرح ملاکهای سهگانه در سنجش کنشهای انسانی، اهتمام و اعتناء به نقش عرف و عقل جمعی در ظهوردادن بخشی از نظام اخلاق از دستاوردهای بنیادین فلسفۀ ابنسینا محسوب میگردد. برخلاف دیدگاه رایج و مسلط در میان پژوهشگران و حتی متفکران حوزۀ فلسفۀ اسلامی و ادعای فقدان نظریه یا رویکرد اخلاقی در میان فیلسوفان اسلامی، تبیینی صحیح و بنیادین از اندیشههای فارابی و ابنسینا میتواند نادرستی مفروضات ادعایی را عیان سازد. افزونبرآن، دیدگاهی که بر فقدان اندیشههای اخلاقی در دوران پس از فارابی و بهطور خاص امتناع آن در فلسفۀ ابنسینا تأکید میکند، ریشه در ناآگاهی نسبت به آراء، آثار، رویکردها و اندیشههای مهم بوعلی دارد. یکی از ابداعات خاص ابنسینا در باب اخلاق، مطرحساختن رهیافت تلفیقی ملاکها در سنجش درستی و نادرستی کنشهای اخلاقی و فهم خاستگاههای «شایست و ناشایست» أعمال آدمیان است. نهتنها التفاتی صحیح به این رویکرد در بررسی اندیشههای ابنسینا در باب اخلاق نشده است، بلکه میتوان ادعا کرد که همانند نظریۀ «زمینهمندی عرفی» دستگاه اخلاق در فلسفۀ شیخالرئیس، از ساحتهای «نااندیشیده» بهشمار می آید. در این نوشتار کوشش خواهیم کرد تا دو مسئلۀ بسیار مهم مزبور را که تاکنون متأسفانه در ابنسیناپژوهی مورد غفلت واقع شده است، بررسی و تحلیل نموده و أبعاد ابداعات و دستاوردهای مهم بوعلی در حوزۀ اخلاق را آشکار نماییم. یکی از ابداعات خاص ابنسینا در باب اخلاق، مطرحساختن رهیافت تلفیقی ملاکها در سنجش درستی و نادرستی کنشهای اخلاقی و فهم خاستگاههای «شایست و ناشایست» أعمال آدمیان است. نه تنها التفاتی صحیح به این رویکرد در بررسی اندیشههای ابنسینا در باب اخلاق نشده است، بلکه میتوان ادعا کرد که همانند نظریۀ «زمینهمندی عرفی» دستگاه اخلاق در فلسفۀ شیخالرئیس، از ساحتهای «نااندیشیده» بهشمار میآید. در این نوشتار کوشش خواهیم کرد تا دو مسئلۀ بسیار مهم مزبور را که تاکنون متأسفانه در ابنسیناپژوهی مورد غفلت واقع شده است، بررسی و تحلیل نموده و أبعاد ابداعات و دستاوردهای مهم بوعلی در حوزۀ اخلاق را آشکار نماییم. | ||
| کلیدواژهها | ||
| ابنسینا؛ اخلاق؛ ملاکهای سهگانه؛ نظریۀ تلفیقی؛ ابداعات؛ مناسبات اجتماعی؛ عقل جمعی | ||
| مراجع | ||
|
ابن نوبخت. (1413 ق.). الیاقوت فی علم الکلام (تحقیق علیاکبر ضیائی). چاپ اول، قم: کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی.
ابنسینا. (1363). المبدء و المعاد (به اهتمام عبدالله نورانی). تهران: مؤسسۀ مطالعات اسلامی.
ابنسینا. (1367). اشارات و تنبیهات، منطق (ترجمه و شرح حسن ملکشاهی). تهران: انتشارات سروش.
ابنسینا. (1370). تسع رسائل، رساله الطبیعیات من عیون الحکمه (به اهتمام و شرح مصطفی النورانی). موسسه مکتب اهلالبیت.
ابنسینا. (1373). برهان شفاء (ترجمه مهدی قوام صفری). تهران: انتشارات فکر روز.
ابنسینا. (1375). الاشارات و التنبیهات (شرح خواجه نصیرالدین طوسی و شرح الشرح قطبالدین رازی). جلد 1، قم: نشر البلاغه.
ابنسینا. (1391). مجموعه رسائل، مبدء و معاد (ترجمه ضیاءالدین دری، محمود شهابی، محمدمهدی فولادوند؛ تصحیح و توضیحات سید محمود طاهری). قم: انتشارات آیت اشراق.
ابنسینا. (1394 الف). دانشنامه علائی (مقدمه و حواشی و تصحیح محمد معین و محمد مشکوه و تقی بینش). تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
ابنسینا. (1394 ب). دانشنامه علائی (مقدمه و حواشی و تصحیح محمد معین و محمد مشکوه و تقی بینش، دیباچه منوچهر صدوقی سها). چاپ اول، تهران: انتشارات مولی.
ابنسینا. (1404 ق. الف). الشفاء، البرهان. قم: کتابخانۀ آیه الله مرعشی نجفی.
ابنسینا. (1404 ق. ب). الشفاء، منطق (تحقیق سعید زاید). جلد 3، البرهان، قم: مکتبة آیتالله مرعشی.
ابنسینا. (1404 ق. ج). الشفاء، الطبیعیات، النفس (تصحیح سعید زائد و شحات قنواتی). قم: کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی.
ابنسینا. (1417 ق.). النفس من کتاب الشفاء (تحقیق و تصحیح حسن حسنزاده آملی). قم: مکتب الأعلام الاسلامی، مرکز النشر.
ابنسینا. (1418 ق.). الشفاء، الهیات (تحقیق حسن حسنزادۀ آملی). چاپ اول، قم: مکتب الاعلام الاسلامی، مرکز النشر.
پورحسن، قاسم و حاجی شاه کرم، زهرا. (1403). معادله اخلاق و دین. تهران: انتشارات صراط.
پورحسن، قاسم. (1400). نظام معرفتشناسی؛ بازخوانی بنیانهای معرفتی فارابی. تهران: انتشارات صراط.
پورحسن، قاسم. (1404). اعتباریات؛ کنشها و برساختهای اجتماعی. تهران: انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی.
جرجانی، علیبنمحمد. (1429 ق.). شرح المواقف. جلد 8. قاهره/مکه: نشر دارالبصائر.
شیخ، سعید. (1369). مطالعات تطبیقی در فلسفۀ اسلامی (ترجمه سید مصطفی محقق داماد). تهران: انتشارات خوارزمی.
طباطبایی. سیدمحمدحسین. (بیتا). اصول فلسفه و روش رئالیسم. جلد دوم، قم: انتشارات صدرا.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1350). اصول فلسفه و روش رئالیسم (مقدمه مطهری). جلد 6، چاپ اول، قم: انتشارات دارالعلم.
فارابی. (1408 ق.). منطقیات (تحقیق محمدتقی دانشپژوه). جلد 1، قم: مکتبة آیتالله مرعشی.
فارابی. (2012). رسالة العقل؛ الثمرة المرضیة فی بعض الرسائل الفارابیة (حققه و قدّم له و علّق علیه عماد نبیل). بیروت: نشر دارالفارابی.
ملاصدرا. (1391). الشواهد الربوبیه (تصحیح، تحقیق و مقدمه سید مصطفی محقق داماد). تهران: انتشارات بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
نصیرالدین طوسی. (1403 ق.). شرح الاشارات و التنبیهات؛ بههمراه المحاکمات. جلد 1، قم: دفتر نشر الکتاب.
References
Davies, B. (1993). An Introduction to the Philosophy of Religion. New York: Oxford University Press.
Halbo, J. (2010). Reason & Persuasion: Three Dialogues by Plato: Euthyphro, Meno, Republic. Hoboken: Prentice Hall.
References [In Persian & In Arabic]
Avicenna. (1984a). Al-Shifāʾ, al-Burhān. Qom: Āyatollah Marʿashī Najafī Library. [In Arabic]
Avicenna. (1984b). Al-Shifāʾ, al-Manṭiq (ed. Saʿīd Zāyed). Vol. 3, al-Burhān. Qom: Maktabat Āyatollah Marʿashī. [In Arabic]
Avicenna. (1984c). Al-Shifāʾ, al-Ṭabīʿīyāt, al-Nafs (ed. Saʿīd Zāyed and Shaḥāt Qanawātī). Qom: Āyatollah Marʿashī Najafī Library. [In Arabic]
Avicenna. (1985). Al-Mabdaʾ wa al-Maʿād (ed. ʿAbdullāh Nūrānī). Tehran: Institute of Islamic Studies. [In Persian]
Avicenna. (1989). Al-Ishārāt wa al-Tanbīhāt, Logic (trans. and commentary by Ḥasan Malekshāhī). Tehran: Soroush Publications. [In Persian]
Avicenna. (1992). Tisʿ Rasāʾil, Risālat al-Ṭabīʿīyāt min ʿUyūn al-Ḥikmah (ed. and commentary by Muṣṭafā al-Nūrānī). Institute of the School of Ahl al-Bayt. [In Persian]
Avicenna. (1995). Burhān al-Shifāʾ (trans. Mahdī Qavām Ṣafarī). Tehran: Fekr-e Ruz Publications. [In Persian]
Avicenna. (1997). Al-Ishārāt wa al-Tanbīhāt (commentaries by Khwājah Naṣīr al-Dīn Ṭūsī and Quṭb al-Dīn Rāzī). Vol. 1. Qom: Nashr al-Balāghah. [In Persian]
Avicenna. (1997). Al-Nafs min Kitāb al-Shifāʾ (ed. and corrected by Ḥasan Ḥasan-Zādah Āmulī). Qom: Maktab al-Aʿlām al-Islāmī, Markaz al-Nashr. [In Persian]
Avicenna. (1998). Al-Shifāʾ, al-Ilāhīyāt (ed. Ḥasan Ḥasan-Zādah Āmulī). 1st ed. Qom: Maktab al-Aʿlām al-Islāmī, Markaz al-Nashr. [In Persian]
Avicenna. (2013). Majmūʿah Rasāʾil, Mabdaʾ wa Maʿād (trans. Ḍiyāʾ al-Dīn Darī, Maḥmūd Shahābī, Muḥammad Mahdī Fūlādvand; corrections and notes by Sayyid Maḥmūd Ṭāherī). Qom: Āyat Ishrāq Publications. [In Persian]
Avicenna. (2016a). Dānishnāmah-yi ʿAlāʾī (introduction, annotations, and edition by Moḥammad Muʿīn, Muḥammad Mishkuh, and Taqī Bīnesh). Tehran: Society for Cultural Works and Luminaries. [In Persian]
Avicenna. (2016b). Dānishnāmah-yi ʿAlāʾī (introduction, annotations, and edition by Muḥammad Muʿīn, Muḥammad Mishkuh, and Taqī Bīnesh; preface by Manūchehr Ṣadūqī Suhā). 1st ed. Tehran: Mawlā Publications. [In Persian]
Fārābī. (1988). Logical Works (Research of Muḥammad Taqī Dānishpazhūh). Vol. 1. Qom: Maktabat Āyatollah Marʿashī. [In Persian]
Fārābī. (2012). Risālat al-ʿAql; al-Thamarah al-Marḍīyah fī Baʿḍ Rasāʾil al-Fārābīyah (edited, introduced, and annotated by ʿImād Nabīl). Beirut: Dār al-Fārābī Publications. [In Arabic]
Ibn Nawbakht. (1993). Al-Yāqūt fī ʿIlm al-Kalām (ed. ʿAlī-Akbar Ḍiyāʾī). 1st ed. Qom: Āyatollah Marʿashī Najafī Library. [In Persian]
Jurjānī, ʿAlī ibn Muḥammad. (2009). Sharḥ al-Mawāqif. Vol. 8. Cairo/Mecca: Dār al-Baṣāʾir Publications. [In Arabic]
Mullā Ṣadrā. (2013). Al-Shawāhid al-Rubūbīyah (edition, research, and introduction by Sayyid Muṣṭafā Muḥaqqiq Dāmād). Tehran: Ṣadrā Foundation for Islamic Philosophy Publications. [In Persian]
Naṣīr al-Dīn Ṭūsī. (1983). Sharḥ al-Ishārāt wa al-Tanbīhāt; together with al-Muḥākamāt. Vol. 1. Qom: Daftar Nashr al-Kitāb. [In Persian]
Pourhassan, Qasem, and Haji Shah Karam, Zahra. (2025). The Equation of Ethics and Religion. Tehran: Ṣirāṭ Publications. [In Persian]
Pourhassan, Qasem. (2022). The Epistemological System: A Re-reading of al-Fārābī’s Epistemic Foundations. Tehran: Ṣirāṭ Publications. [In Persian]
Pourhassan, Qasem. (2026). Iʿtibāriyyāt: Social Actions and Constructions. Tehran: Allameh Tabataba’i University Press. [In Persian]
Shaikh, Saeed. (1991). Comparative Studies in Islamic Philosophy (trans. Sayyid Muṣṭafā Muḥaqqiq Dāmād). Tehran: Khwārazmī Publications. [In Persian]
Ṭabāṭabāʾī, Sayyid Muḥammad Ḥusayn. (1972). Principles of Philosophy and the Method of Realism (intro. by Muṭahharī). Vol. 6, 1st ed. Qom: Dār al-ʿIlm Publications. [In Persian]
Ṭabāṭabāʾī, Sayyid Muḥammad Ḥusayn. (n.d.). Principles of Philosophy and the Method of Realism. Vol. 2. Qom: Ṣadrā Publications. [In Persian]
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 169 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 47 |
||